Woensdag 28/10/2020

Verbleekt rood

Hoe het uiteenvallen van een gouden groep het verval van sp.a inluidde

De gouden Teletubbie-generatie met vlnr. Frank Vandenbroucke, Steve Stevaert, Patrick Janssens en Johan Vande Lanotte.Beeld BELGA

Niemand uit de sp.a-top, met uitzondering van hijzelf, wil dat Bruno Tobback zichzelf opvolgt. Maar net zomin acht iemand van die top hem persoonlijk verantwoordelijk voor de crisis in de partij, want daar zijn behoorlijk wat andere redenen voor te bedenken. Zoals het dramatische uiteenvallen van een gouden groep, die tien jaar geleden de partij nog ruim boven de 20 procent deed uitstijgen.

Donderdag 26 juni 2014. Een maand na de dramatisch tegenvallende federale verkiezingen van 25 mei verzamelen de Vlaamse socialisten zich - o ironie - in Het Godshuis in Sint-Laureins midden in het Meetjesland, in een eerste poging te verklaren waarom ze in de best denkbare omstandigheden er toch helemaal niets van hebben gebakken. De grootste financiële crisis sinds de Tweede Wereldoorlog, steeds groeiende ongelijkheid, voor het eerst sinds meer dan tien jaar geen communautaire thema's in de campagne, de sociale zekerheid en de verzorgingsstaat onder druk, eindelijk nog eens ouderwets links tegen rechts. Een sp.a-campagnestrateeg had de context zelf niet beter kunnen bedenken.

De sfeer is bedrukt, en voor het eerst in zijn leven trekt Jan Cornillie, vandaag directeur van de sp.a-studiedienst en toen kabinetschef van Johan Vande Lanotte, zijn mond open tijdens een fractiedag: "We zijn verloren omdat we nog altijd niet genezen zijn van de Teletubbies."
Er valt een stilte. Alle aanwezigen beseffen dat die analyse wel eens zou kunnen kloppen.

Shakespeare

Niet dat de Teletubbies een kwaadaardig virus waren, maar hun invloed op de partij is jarenlang gigantisch geweest. En toen hun politieke einde naderde, gaf dat aanleiding tot een cascade van dramatische beslissingen.

Een lid van de Van Miert-generatie: "Steve Stevaert ziet het als eerste niet meer zitten en vlucht naar Limburg om gouverneur te worden. Johan Vande Lanotte moet noodgedwongen partijvoorzitter worden, zowat de enige politieke functie waarvoor hij zeker niet geschikt is. Freya Van den Bossche, die net uit een periode komt dat ze meer in de boekskes staat dan op de politieke pagina's van de krant, krijgt veel te vroeg de loodzware post van Begroting toegeschoven. Caroline Gennez moet later noodgedwongen van Johan overnemen en verzeilt prompt in een clash met Vandenbroucke, die gedefenestreerd wordt. Patrick Janssens botst in Antwerpen dan weer op de populairste en talentrijkste politicus van de nieuwe generatie, Bart De Wever. De wet van Murphy in het kwadraat: alles wat mis kan lopen, loopt ook gegarandeerd mis."

Een gewezen minister: "Johan is vandaag prof en schepen in Oostende, Freya heeft zich gelukkig kunnen omvormen tot vakminister, maar heeft te veel schade opgelopen om nog helemaal op het voorplan te willen of kunnen komen, Frank is professor, Patrick voetbaldirecteur en Steve is dood. Hoeveel Shakespeariaanser wil je het einde van een gouden groep nog hebben?"

Een oud-partijvoorzitter: "Heel die cascade van tragiek had dan gemanaged moeten worden door Bruno Tobback, die net door de Teletubbies al die tijd over het hoofd gezien werd om de volgens hem nochtans rechtmatige plaats in de partijtop op te nemen. Die daar nu uiteindelijk vooral zit omdat hij nog de enige was, na die boulevard of broken dreams, die nog rechtstond toen de lift voor het voorzitterschap opnieuw passeerde?"

Een kaderlid van de partij: "De Teletubbies waren zo succesvol dat er nooit echt geïnvesteerd is in hun opvolging. Wat zouden ze, zo oud waren ze toch niet? Maar toen de pudding veel sneller dan verwacht in elkaar zakte, stond er niemand klaar."

Vande Lanotte, Janssens, Louis Tobback, Vandenbroucke en Stevaert in 2002.Beeld BELGA

Steve en Patrick

En nochtans was het allemaal zo goed begonnen.

In de nasleep van de dioxinecrisis in 1999, die Dehaene en Louis Tobback deed verliezen maar die het paarse project uiteindelijk mogelijk zou maken, was Patrick Janssens, een voormalig directeur van het reclamebureau VVL/BBDO, tot veler verrassing voorzitter geworden. Samen met Steve Stevaert, dan de Vlaamse vice namens sp.a, zette hij de voornaamste strategische en inhoudelijke lijnen uit.

In ons laatste gesprek, drie weken voor zijn zelfdoding, zei Stevaert daarover: "Aan Patrick heb ik het meeste gehad, qua strategisch inzicht, en ook om een nieuw publiek voor de partij te zoeken. Maar of hij zélf nu een socialist is, daar durf ik niet op te antwoorden. (lacht) Maar hij was in ieder geval een van de mensen die vonden dat je niet al een verkozene van de partij moest zijn voor je verkozen kon worden, of dat je al dertig jaar lid moest zijn voor je het recht kreeg een lidkaart te kopen. Socialisten zijn de grootste voorstanders van tolerantie en openheid in de hele wereld en bij alle volkeren, behalve in hun eigen partij."

1999 was ook het jaar nadat de Engelse socioloog Anthony Giddens zijn spraakmakende The Third Way. A renewal of Social Democracy had gepubliceerd, waarin hij een soort synthese tussen het beste van wat liberalisme en socialisme te bieden hadden, bepleitte. Inmiddels gedateerd en fel bekritiseerd, maar toen wel de politieke trend die de theoretische onderbouw voor Paars vormde, en waartegen toen niemand een antwoord in petto had.

Stevaert en Janssens, en bij uitbreiding Paars, was overigens niet alleen een ideologisch project in 2000, maar misschien nog wel meer een generatieproject, waarbij de veertigers in de Wetstraat van toen het overnamen van de oudere generatie.

Stevaert en Janssens waren geen van beiden grote ideologen, maar hadden wel een neus voor marketing en het bespelen van de publieke opinie. Zolang ze daarmee resultaten boekten, was dat ook oké, zelfs al waren er van het begin kritische stemmen te horen.

Norbert De Batselier, ideoloog en dossiervreter van de Agusta-generatie, zei het in een interview verleden jaar nog zo: "Ik ben nooit de grootste fan geweest van Patrick. Sterker, ik acht hem grotendeels verantwoordelijk voor de neergang van de partij. Omdat hij alles gezet heeft op communicatie en ideetjes, weg wilde van de ideologie, weg van een echt inhoudelijke werking. Elk idee werd getoetst aan de perceptie. Ik heb mij daar tegen verzet, maar men wilde niet luisteren. Ik ben toen beginnen te zwijgen en dat was fout. De Teletubbies, in alle provincies één poppetje dat het imagosocialisme uitstraalde, dat kon niet blijven duren. Na de euforie van 2003 was het rap voorbij."

Die analyse wordt niet door iedereen gedeeld.

Een oud-minister: "Steve en Patrick waren de enige mensen die de afgelopen tien jaar de partij konden laten doorbreken in niet-klassieke socialistische middens. Net zoals Van Miert indertijd ook de Volkshuizen kon openbreken."

Een vriend van Steve: "Hij heeft de opbrengst van zijn kookboek, iets waarmee hij als eerste socialist ooit in alle damesbladen terechtkwam, - en dat was behoorlijk wat geld, overgemaakt aan de Sint-Egidiusgemeenschap. Die houdt zich onder meer bezig met maaltijden voor daklozen en vluchtelingen. Voor die diepgelovige christenen was hij hun favoriete vrijmetselaar. Ik denk niet dat die mensen ooit een andere socialist geapprecieerd hebben. Bijna niemand wist dat overigens, tot de mensen van Sint-Egidius na zijn zelfdoding een ontroerend eerbetoon hebben geschreven."

Beeld Isopress Senepart

Zonder partij

Een kaderlid: "Daarin leken Stevaert en Janssens op Van Miert, die ik nog alle dagen mis: die had charisma te over, de zaal stond spontaan recht om te applaudisseren als hij ergens binnenkwam. En hij bracht ook nieuwe mensen aan, zeker. Maar hij verwaarloosde de partij niet, Steve en vooral Patrick wel."

Bij Patrick Janssens, die moest werken binnen een erg traditionele Antwerpse sp.a-afdeling vol met gepokte en gemazelde stamboomsocialisten, was de aversie zo groot dat hij zijn burgemeesterscampagne in 2006 voerde met affiches waarop zelfs de naam sp.a verdwenen was, en waarop integendeel bekende Antwerpenaars van alle mogelijke strekkingen hun steun voor hem uitspraken. Het was meer briljante stadsmarketing dan sociaaldemocratische ideologie. Het werkte wel: Janssens verpletterde, tot diens grote verbijstering, Filip Dewinter zo goed als volledig.

Het toonde ook aan dat Janssens de partij eerder als een handicap dan als een troef zag om electoraal succes te halen. Een analyse die, correct of niet, hem nooit zou vergeven worden door de traditionele partijkaders en -verkozenen.

Een oud-minister: "Vanaf toen vond men het in Leuven niet zo erg meer wanneer Antwerpen begon te verliezen."

Een kaderlid: "Misschien onbedoeld, maar omdat ze zo weinig investeerden in de partij, lieten ze die de facto over aan de oude Volkshuis-militanten, zodat de partijwerking in veel afdelingen bijna folklore werd. Dan moet je toch niet verbaasd zijn dat jongeren hier op de partij in hun vriendenkring haast niet meer durven zeggen dat ze voor sp.a werken, omdat het zo verdomd onhip is geworden dat te doen. Zowat de enigen die aan die beeldvorming ontsnappen zijn onze Gentenaars, daar draait het nog wel."

Beeld BELGA

Wildvreemde

Die spanning tussen klassieken en verruimers zal voortdurend verder blijven etteren. Een van de spectaculairste voorbeelden was de intrede van Bert Anciaux in 2009. Die had toen aangekondigd dat hij overstapte naar de socialisten, maar dat de sp.a in ruil wel voortaan voor Socialisten én Progressieven Anders zou staan. Louis Tobback sloeg meteen terug in het ochtendnieuws: "Ik heb vanochtend bij het scheren een wildvreemde op de radio horen zeggen dat de partij waartoe ik al 48 jaar behoor, van naam gaat veranderen."

Een oud-minister: "Het was voortdurend intern op elkaar schieten tussen de Spiritisten en de oude garde, er was geen enkel wederzijds respect. Steeds won de neiging om terug te plooien op de eigenheid, de noodzaak tot verruimen, telkens werden de verschillen uitvergroot en benadrukt, en de gelijkenissen vergeten of geminimaliseerd. Nooit is er toen een moment van echte vernieuwing geweest, de meesten bij ons vonden het gewoon een electoraal optelsommetje. De Groenen hebben die episode ook met argusogen gevolgd, daar zit ook een reden van hun aversie vandaag tegen een mogelijk kartel."

Een oud-voorzitter: "Natuurlijk kon je van Anciaux geen stamboomsocialist maken, dat mag je die mens niet aandoen, de vraag was gewoon of je hem zijn eigen zandbak gunde om in te spelen. Maar zelfs dat kon voor de oude garde niet. Het was pure sabotage van Louis, met voorbedachten rade zelfs, want hij wist perfect, net als de rest van de top, dat er al weken over die nieuwe naam gepraat was, en dat er ook een akkoord over was, lang voor hij zijn scudraket afvuurde. Maar Louis had nog een rekening lopen met Anciaux, die hem als toenmalig VU-voorzitter heel zwaar had aangevallen in de zaak van Semira Adamu - een dossier en dus ook een aanval die Louis als mens verschrikkelijk diep hadden geraakt. (Semira Adamu was een uitgewezen Nigeriaanse asielzoekster die in 1998 op haar gedwongen terugvlucht stikte in de kussentjes die de vergezellende rijkswachters op haar gezicht drukten om haar in bedwang te houden. Louis Tobback, toen minister van Binnenlandse Zaken, diende hiervoor zijn ontslag in, YD.) Dat hij op die manier een dubbelslag sloeg tegen én Caroline Gennez én Bert Anciaux, was meegenomen. Eigenlijk was het achteraf bekeken de start voor de voorzitterscampagne van Bruno."

Bert Anciaux naast Frank Vandenbroucke in het Vlaams parlement.Beeld BELGA

2003

De rel rond Anciaux was eigenlijk slechts een naschok, want de Teletubbies waren al vroeger aan hun einde begonnen. En ironisch genoeg lagen de kiemen daarvoor in hun grootste overwinning, toen de paars-groene regering in 2003 bijna met twee derde van de stemmen geplebisciteerd werd.

Een oud-minister: "Nooit was een zetelende regering zo overtuigend herverkozen sinds de Tweede Wereldoorlog. Fantastisch. Alleen: iedereen werd zot van glorie. Wat wil je, als zelfs De Morgen schreef dat Steve God was. Geert Bourgeois was de enige overblijvende verkozene van de N-VA, stel je voor. Groen was gewoonweg uit het federale parlement verdwenen. Natuurlijk waren die razend, natuurlijk werd voor hen Steve het schijnheilige paterke uit Hasselt. Dat speelt zelfs tot vandaag."

Een oud-voorzitter: "Als je tot God uitgeroepen wordt, is het risico reëel dat je dat ook zelf begint te geloven. Steve heeft zich wel eens laten ontvallen: 'Eigenlijk is er maar één Teletubbie, en daa ben iech." Terwijl de klad er toen al in kwam. In paars-groen had je een duidelijke pikorde: Verhofstadt was de numero uno, wij kwamen daarna, en op plaats drie had je groen. Iedereen respecteerde dat ook. In Paars II kreeg je plots twee gelijke machtsblokken, rood en blauw, en dat resulteerde in een permanent haantjesgevecht tussen Guy en Steve. Waardoor wij bijvoorbeeld veel leedvermaak hadden toen de Open Vld zich bijna kapotreed op het migrantenstemrecht en het koningsdrama tussen Verhofstadt en De Gucht. Wat we niet zagen, was dat die ruzies evengoed nefast waren voor ons, en de basis vormden voor de geloofwaardigheid van Letermes toenmalige kreet: 'Wie gelooft die mensen nog?' Steve wist overigens als eerste dat het over was, die gevoeligheid had hij nog steeds."

Een van de belangrijkste redenen waarom hij in 2005 uit de nationale politiek stapte en gouverneur van Limburg werd, zo herhaalde hij zelf in verschillende interviews, was het fluit- en boegeroepconcert dat een overvol Antwerps Sportpaleis hem gaf toen hij daar de medaille voor politicus van het jaar kwam ophalen tijdens de Pop Poll van Humo. Stevaert leefde van applaus en publieke erkenning, hij had het nodig als zuurstof. Toen het applaus wegviel, stierf hij ook als politicus.

Nochtans herinneren aanwezigen zich die avond iets anders. Volgens Guy Mortier en Hugo Matthysen, allebei ook op het podium aanwezig, kwam dat boegeroep van een groep van hooguit honderd man, weliswaar vlak voor het podium. Guy Mortier: "Ik heb er nog altijd spijt van dat ik toen niet heb gezegd: 'En ook een warm welkom voor de familie Dewinter hier vooraan.' Dat had het moment meteen ontmijnd, want de overgrote meerderheid van de zaal applaudisseerde wél voor hem. Het heeft me altijd verbaasd dat hij dat bleef aanhalen als een van de kantelmomenten in zijn carrière."

18 mei 2003: 'Steve is God', zo kopt De Morgen.Beeld De Morgen
Beeld BELGA

Vicepremier

14 oktober 2012. Patrick Janssens zoekt na zijn nederlaag tegen Bart De Wever troost en huilt uit op de schouder van zijn vriend Gene Bervoets. Het wordt de meest iconische foto van de gemeenteraadsverkiezingen. Elders in de partij wordt er nagedacht.

Een lid van de Agusta-generatie: "Antwerpen was verloren, en tegelijk bestonden we ook niet meer op Vlaams niveau. Ingrid Lieten is een lieve vrouw en kent haar dossiers, maar is toch eerder het type van de kabinetschef dan van een scorende spits. Om niet te zeggen dat ze er bij het grote publiek niets van bakte. Freya had zich herschoold tot degelijk vakminister, maar op het politieke spel zelf woog zij ook nauwelijks meer. En dan had je nog Pascal Smet, die op Onderwijs de herinnering aan Frank Vandenbroucke moest doen vergeten. Allez nu. De Guimardstraat (hoofdkwartier van het katholiek onderwijs, YD) at uit Franks hand, Pascal werd door de Guimardstraat zelf opgevreten als een snoepje. Ik was niet de grootste fan van Janssens' socialisme, voor mij wat te veel communicatie, en te weinig inhoud. Maar ik heb wel voorgesteld hem na zijn nederlaag in Antwerpen vicepremier te maken in de Vlaamse regering. Hij had wel tegen Kris Peeters op gekund en tegelijk een nieuw platform gekregen om de terugmatch tegen De Wever voor te bereiden."

Volgens verschillende van onze bronnen heeft Freya Van den Bossche toen gebeld met Bruno Tobback met identiek dezelfde suggestie, en haar plechtige verzekering dat ze met plezier plaats wilde ruimen voor de Antwerpenaar.

Bruno Tobback bewoog niet, het water tussen Antwerpen, de Teletubbies en Leuven bleek nog steeds te diep. Ook Patrick Janssens verdween uit de partij die hem eigenlijk nooit écht omarmd had.

Beeld BELGA

Update 18/05

In een vorige versie van dit stuk stond dat Patrick Janssens affiches zonder de partijnaam gebruikte bij zijn burgemeestercampagne van 2003. Hij is wel degelijk burgemeester geworden in 2003, maar de verkiezing waarin hij de affiches zonder de naam van de partij gebruikte waren in 2006.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234