Zaterdag 13/08/2022

AnalyseAntwerpen

Hoe het sprookje rond Oosterweel in elkaar stuikt: ‘Na al die jaren hebben we nog altijd niets in handen’

Werken aan de Oosterweelverbinding op Linkeroever.  Beeld Tim Dirven
Werken aan de Oosterweelverbinding op Linkeroever.Beeld Tim Dirven

Gebroken vriendschappen, politieke beloftes die niet worden ingelost en een gifstort dat zelfs de sterkste believers doet twijfelen. Het historische Oosterweelakkoord uit 2017 staat op springen.

Ann De Boeck

“Byebye brug!” Op 18 oktober 2009 vloeien er tranen van geluk in de Antwerpse Hortazaal. De Lange Wapper, een controversieel viaduct dat boven de skyline van Antwerpen zou verrijzen, is gevallen. In een referendum hebben de Antwerpenaren zich achter het verzet van Manu Claeys en Wim Van Hees, de twee kopmannen van de actiegroepen stRaten-generaal en Ademloos, geschaard. Hun achterban gaat door het dak. “Dit is een duidelijk signaal aan Kris Peeters”, jubelt Van Hees. Met de staart tussen de benen moet de Vlaamse regeringsleider terug naar de tekentafel.

Het referendum is een van de sleutelmomenten in de turbulente besluitvorming rond de Antwerpse ring. Een lang verhaal kort: de ring van Antwerpen is geen cirkel, maar een U-vorm. In het noorden ontbreekt een stuk. Al sinds 1996 is er sprake van om dat stuk autostrade aan te leggen, zodat niet iedereen door de verguisde Kennedytunnel moet, maar de werken zijn erg omstreden. De brug werd uiteindelijk een tunnel. Er volgden verhitte debatten over bretellen, bypasses, tracés en Hollandse knopen: ingewikkelde verkeersconcepten waar op den duur niemand meer aan uit kon.

Maar tot spijt van wie de Antwerpenaren benijdt: dankzij deze verbeten strijd gaat ‘de werf van de eeuw’ wel de geschiedenis in als een mijlpaal voor de burgerdemocratie. Wat vroeger in donkere achterkamertjes werd bedisseld, is nu het voorwerp van een open debat. Door de vele bijsturingen staat Oosterweel zelfs in het buitenland te boek als een voorbeeld van een stadsproject waarbij mobiliteit en leefbaarheid hand in hand gaan. Met dank aan de burgerbeweging Ringland, die in 2014 de kop boven water stak en ijvert voor een groene overkapping van de Ring.

Het idyllisch klinkende ‘Toekomstverbond’, het Oosterweelakkoord van 15 maart 2017, is een bezegeling van deze felbevochte vrede. Na het masseerwerk van koppelaar Alexander D’Hooghe schaarden de drie grote actiegroepen, de Vlaamse regering en de stad Antwerpen zich achter een compromistekst. Jawel, de autostrade komt er. Maar de auto’s worden zo veel mogelijk ondergronds gestuurd, zodat daarboven parken kunnen verrijzen. En tegen 2030 mag nog maar de helft van de verplaatsingen rond Antwerpen met de auto gebeuren. Kortom, een win-win.

Op 15 maart 2017 werd het toekomstverbond tussen de drie grote actiegroepen, de Vlaamse regering en de stad Antwerpen gesloten. Vlnr. schepen Marc Van Peel, Wim Van Hees van Ademloos, schepen Koen Kennis, Peter Vermeulen van Ringland, Manu Claeys van StRaten-generaal, Vlaams minister-president Geert Bourgeois, minister Ben Weyts, intendant Alexander D'Hooghe, minister Hilde Crevits, minister Liesbeth Homans, Antwerps burgemeester Bart De Wever en minister Bart Tommelein. Beeld BELGA
Op 15 maart 2017 werd het toekomstverbond tussen de drie grote actiegroepen, de Vlaamse regering en de stad Antwerpen gesloten. Vlnr. schepen Marc Van Peel, Wim Van Hees van Ademloos, schepen Koen Kennis, Peter Vermeulen van Ringland, Manu Claeys van StRaten-generaal, Vlaams minister-president Geert Bourgeois, minister Ben Weyts, intendant Alexander D'Hooghe, minister Hilde Crevits, minister Liesbeth Homans, Antwerps burgemeester Bart De Wever en minister Bart Tommelein.Beeld BELGA

Verjaardag in mineur

Dat het Toekomstverbond volgende maand vijf jaar wordt, zult u geweten hebben. Verwacht een charmeoffensief met de uitgave van een boek, een documentaire en festiviteiten. Ze moeten de Vlaming tonen wat er de voorbije jaren met zijn of haar belastinggeld werd gerealiseerd.

Maar vergis u niet: in werkelijkheid wordt het een verjaardag in mineur. Want wat een mooi leefbaarheidsproject moest worden, is intussen verweven met het grootste milieuschandaal in decennia: de PFOS-crisis. Dat is de schuld van de giftige chemische deeltjes die in de Zwijndrechtse grond bleken te zitten toen Lantis, het overheidsbedrijf dat door de Vlaamse overheid werd aangeduid om Oosterweel te bouwen, in 2017 met de graafwerken voor Oosterweel begon. Deze deeltjes waren afkomstig van de 3M-fabriek in de buurt.

Lees ook

Burgerbeweging Ringland luidt de alarmbel: ‘De overkapping van de Antwerpse ring verloopt te traag’

‘Als er bij 3M een giframp gebeurt, heeft iedereen binnen een straal van 15 kilometer maar één optie: wegwezen’

Dat de PFOS-bom pas vorig jaar ontplofte, is erg opmerkelijk. Want hoewel Lantis de vervuiling al in 2017 rapporteerde, greep de overheid niet in. Meer nog: de geplande infosessies voor de buurtbewoners – die intussen geen eieren van eigen kippen meer mogen eten – werden op het laatste nippertje afgeblazen. Kort daarna sloten Lantis en 3M een geheim akkoord waarin het overheidsbedrijf beloofde om geen juridische procedures aan te spannen over de vervuiling. Ook zou het de kosten van de sanering – 63 miljoen euro – zelf betalen. Vier jaar lang konden de werken aan Oosterweel zo ongestoord worden voortgezet.

Werd de vervuiling in de doofpot gestopt omdat de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 eraan kwamen? Of was de politiek niet op de hoogte van de ernst? Op 8 februari 2018 steken Antwerps burgemeester Bart De Wever en toenmalig mobiliteitsminister Ben Weyts (beiden N-VA) alleszins de symbolische eerste spade van de Oosterweelwerken in de grond, net op tijd voor de verkiezingen. De ongeziene alliantie tussen het centrumrechtse bestuur en de links-progressieve milieubewegingen neemt de wind van de groenen in Antwerpen uit de zeilen. De Wever raakt moeiteloos herverkozen.

Sacochengevecht

Voor Thomas Goorden, de Antwerpse klokkenluider in het PFOS-dossier, is het duidelijk. “Oosterweel moest er koste wat kost komen.” Net als vroeger staat Oosterweel volgens hem weer synoniem voor achterkamerpolitiek. Met wel één cruciaal verschil: de kampen zijn nu anders verdeeld. Streden de actiegroepen vroeger samen voor hun plek rond de tafel, dan zijn ze nu hopeloos verdeeld. De ‘grote drie’ krijgen van de nieuwe drukkingsgroepen het verwijt dat ze zich in slaap hebben laten wiegen door de macht. Claeys wordt zelfs een collaborateur genoemd, omdat hij een bestuurszitje bij Lantis aanvaardde.

Wat onder de waterlijn meespeelt, is wat binnen de burgerbewegingen zuchtend het ‘sacochengevecht’ tussen Goorden en Claeys wordt genoemd. Van 2016 tot 2020 draaide Goorden mee binnen stRaten-Generaal en waren zij partners in crime. Maar in februari 2020 kwam het tot een forse ruzie op een bestuursvergadering waarop Goorden het voorzitterschap van Claeys claimde. Het bestuur schaarde zich achter de voorzitter, waarop Goorden gefrustreerd zijn eigen weg ging. “Sindsdien is hij nog maar op één ding uit: revanche”, klinkt het binnen stRaten-Generaal.

Voor Goorden gaat het echter om een fundamenteel verschil in visie. “Natuurlijk was ik gefrustreerd, maar dat ging vooral over het belangenconflict van Manu. Ik vond ook dat we te mak meeliepen met de overheid. Het Toekomstverbond heeft geen tanden. Het is een vage tekst zonder ook maar één garantie dat de politiek haar beloftes zal nakomen. En u ziet: mijn vrees komt uit. De autostrade ligt er binnenkort, maar intussen worden trams in Antwerpen geschrapt en groeien de files. De leefbaarheid in Antwerpen gaat er niet op vooruit. Na al die jaren hebben we nog altijd niets in handen waarvoor we hebben gestreden.”

Hoe diep de verdeeldheid is, werd pijnlijk duidelijk toen Goorden, Greenpeace en een nieuwe burgerbeweging Grondrecht eind vorig jaar naar de Raad van State stapten om de werken aan Oosterweel stil te leggen. Sindsdien loopt de vertraging alsmaar op. Een discrete verzoeningsvergadering in Zwijndrecht, afgelopen maandag, waarbij naast de actiegroepen ook PFOS-opdrachthouder Karl Vrancken, de directeur van 3M, Lantis-directeur Luc Hellemans en een hele rist politici aanwezig waren, bracht geen doorbraak.

Het viaduct van Merksem, dat in het kader van de Oosterweelwerken vervangen zal worden door een sleuf. Beeld BELGA
Het viaduct van Merksem, dat in het kader van de Oosterweelwerken vervangen zal worden door een sleuf.Beeld BELGA

Groene maagdelijkheid

Opvallend: zelfs de groenen trekken nu de handen van het Toekomstverbond af. Op de beruchte avond van de volksraadpleging stond Mieke Vogels nog mee te dansen in de Horta. Jarenlang waren de Antwerpse groenen de grootste pleitbezorgers van een duurzame Oosterweeloplossing. Maar de partijleiding ruikt nu de kans om haar groene maagdelijkheid te bewijzen. “Het Toekomstverbond is niet meer geloofwaardig”, zei Imade Annouri afgelopen dinsdag in De Standaard. “We moeten de pauzeknop induwen en Oosterweel herevalueren.”

Het probleem is ook dat binnen de politieke meerderheid weinig beweegt. De Antwerpse N-VA heeft vijf jaar geleden de klik gemaakt en zich gesmeten. Ze beseft dat een verschuiving naar duurzaam verkeer essentieel is om de middenklasse in ’t Stad te houden. Maar de frustratie in gele rangen groeit over de passieve aanpak door Vlaams minister van Mobiliteit Lydia Peeters (Open Vld). De relaties tussen N-VA en Open Vld zijn sowieso al vertroebeld, maar tussen mobiliteitsschepen Koen Kennis (N-VA) en Peeters botert het al helemaal niet.

Peeters krijgt het verwijt dat ze te weinig middelen vrijmaakt voor het openbaar vervoer in en rond Antwerpen. Zo moet de stad een nieuw tramplan in elkaar boksen dat geen eurocent meer kost dan het vorige. Volgens Peeters ging N-VA hier in de regering wel zelf mee akkoord. Bovendien zouden De Lijn en de Vlaamse wegenadministratie te traag meegaan in de omwenteling. Zo biedt De Lijn na drie jaar nog altijd geen combiticket aan voor het gebruik van de tram en een van de vele randparkings.

De opdoffers beginnen door te wegen op de actiegroepen. Ooit waren hun infoavonden in de Roma en de Horta de vaste verzamelplek voor iedereen die in Antwerpen ook maar van ver iets deed rond mobiliteit, milieu, gezondheid of duurzaamheid. Tot in de late uren werd er aan de toog pinten gepakt en ideeën bedacht om de wereld te verbeteren. Nu liggen de avonden al twee jaar stil door corona. Ook de bevolking is afgehaakt. “Onze beweging is uit elkaar gevallen”, zucht een ingewijde. “Iedereen plooit terug op zichzelf.”

Veel te weinig

Maar goed, tijd voor een feitelijke balans. Wat heeft het Toekomstverbond eigenlijk al opgeleverd? Ten eerste: een bouwvergunning voor Oosterweel. Werd de vergunning voor de Lange Wapper destijds nog met 17.000 bezwaarschriften aangevochten, dan is de nieuwe vergunning op 20 november 2020 haast geruisloos gepasseerd. Antwerpen krijgt een extra tunnel onder de Schelde en het oude viaduct van Merksem gaat tegen de vlakte. De werken zijn al volop bezig.

Ook noemenswaardig is het budget van 1,25 miljard euro voor de eerste overkappingen. Dit budget werd bij de ondertekening van het akkoord toegekend als blijk van goede wil. Alleen: sindsdien is er niets meer bijgekomen. Nog maar 1,6 kilometer aan overkapping is vergund, terwijl het traject 12 kilometer lang is. Lantis onderzoekt of de resterende stukken overkapt kunnen worden. Maar de budgettaire ruimte van de Vlaamse regering is er niet groter op geworden sinds corona.

Bij Ringland zijn ze hun engelengeduld kwijt. “Je kan zoveel mooie plannen maken als je wil: als de investeringen niet volgen, dan zal er weinig gebeuren”, zei voorzitter Pol Van Steenvoort afgelopen maandag op een persconferentie. Hij en boegbeeld Peter Vermeulen riepen de regering tot de orde. “Wat nu op tafel ligt, is gewoon veel te weinig.” Tegen 15 maart eist Ringland een doorbraak “met een stevig budget”. Toch als de regering wil dat het Toekomstverbond blijft bestaan.

null Beeld Tim Dirven
Beeld Tim Dirven

Valt er rond de overkapping wellicht nog wat te redden, dan wordt het pas echt verontrustend als je naar de twee andere grote pijlers uit het Toekomstverbond gaat kijken: de bouw van het zogenaamde ‘Haventracé’ en de belofte van maximaal 50 procent auto’s.

Het Haventracé is een nieuwe autostrade ten noorden van de stad die het doorgaande verkeer weg moet houden van de ring, een beetje zoals de A86 rond de Périphérique van Parijs. Het ontwerp van Oosterweel is getekend op basis van de komst van dit Haventracé. Maar de voorbereidingen hebben al vele jaren vertraging opgelopen. Ook met de Oosterweelverbinding dreigt het verkeer de eerste jaren hopeloos in de soep te lopen.

Zeker omdat er ook van de verschuiving naar duurzaam verkeer weinig in huis lijkt te komen. Verkeersexperts zoals Dirk Lauwers en Kris Peeters hebben steeds meer twijfels bij de haalbaarheid. Ook meer fundamenteel stelt zich de vraag of een gigantische autostrade vlak bij een stad nog wel van deze tijd is, nu telewerk een normale zaak is. Alle hoop ligt nu bij Alexander D’Hooghe. De man die in 2017 het onmogelijke mogelijk maakte, krijgt nu ook de onmogelijke opdracht om het verkeer rond Antwerpen te ontwarren.

Slotsom: is dit nu een tijdelijke tegenslag of de doodsteek? Dat zal de nabije toekomst uitwijzen. De actiegroepen houden alleszins de moed erin, maar eisen sterke en vernieuwde commitments van de overheid. Manu Claeys: “Toen we in 2017 onze handtekening plaatsten, wisten we dat de resultaten pas na vele jaren zichtbaar zouden zijn. Maar het ongeduld breekt ons nu zuur op. De overheid zal duidelijk moeten maken dat wat beloofd is er ook komt. De modal shift is wat dat betreft de achilleshiel.”

Minister Peeters laat intussen weten dat de engagementen binnen het Toekomstverbond “niet ter discussie staan”. Nieuwe en concrete beloftes blijven voorlopig wel uit. “We bekijken wat kan. Uiteraard wordt op dit moment veel tijd weggezogen door PFOS.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234