Zondag 20/10/2019

Geopolitiek

Hoe het Russische gas Europa in de houdgreep heeft

Een nieuwe pijplijn, die straks nog meer Russisch gas via de Oostzee naar Duitsland voert, verdeelt Europa diep. Tegenstanders vrezen dat het continent zich te afhankelijk maakt van Poetin. Europa zou moeten zoeken naar alternatieven voor het goedkope Russische gas, vinden ze. Maar zijn die er wel?

De eerste duizend kilometer is gelegd. Nog tweehonderd erbij, en dan is het meest controversiële energieproject van Europa een voldongen feit. De gasleiding Nord Stream 2, een joint venture tussen het Russische Gazprom en vijf Europese energiebedrijven, voert straks jaarlijks 55 miljard kubieke meter Russisch gas via de Oostzee naar Duitsland. Evenveel als Nord Stream 1, die daar parallel aan loopt. De kosten voor de tweede lijn bedragen zo’n 9,5 miljard euro.

Het is een markant project. Niet in de laatste plaats omdat het haaks staat op de energiestrategie van de Europese Unie, zoals die iets meer dan een decennium geleden is geformuleerd: minder afhankelijkheid van Russisch gas. Veel lidstaten zijn bang dat Poetin tijdens een koude winter de gaskraan dichtdraait, zoals hij dat de afgelopen jaren meerdere keren deed bij Oekraïne. ‘Pijplijnpolitiek’, heet dat in het jargon van de geopolitiek.

De EU ondergaat momenteel een scherpe daling in de interne gasproductie. In Nederland is de jaarlijkse productie van het Groningse gas van 54 miljard kubieke meter in 2014 afgenomen naar 18 miljard kubieke meter nu, om uiteindelijk in 2030 helemaal te stoppen. Ook in het Verenigd Koninkrijk en Denemarken daalt de productie. Tegelijkertijd groeit de Europese economie. Het gevolg is dat er buiten de EU meer gas moet worden aangekocht. Moest de EU in 2018 nog zo’n 350 miljard kubieke meter gas importeren, in 2022 zal dat vermoedelijk toenemen tot zo’n 390 miljard kubieke meter.

Puur commercieel

En dus zit er de volgens de voorstanders van de nieuwe pijplijn, waaronder Nederland, Duitsland en Oostenrijk, weinig anders op dan verder met Poetin in zee te gaan. Met Rusland kan prima worden samengewerkt, aldus de Noordwest-Europese lidstaten. Zolang de afspraken maar duidelijk zijn. “Dit is puur een commercieel project”, zei Stef Blok, de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken.

Bondskanselier Angela Merkel heeft dit ook steeds benadrukt. Duitsland heeft goedkope energie nodig om zijn omvangrijke zware industrie concurrerend te houden. Bovendien verloopt de Duitse overgang van de kernenergie en de kolen naar duurzame energie uiterst moeizaam. Tot die tijd is het Russische gas onontbeerlijk.

De Centraal- en Oost-Europese landen denken er anders over. Zij zien een groot geopolitiek gevaar in de nieuwe pijplijn. Zij zijn namelijk afhankelijk van het gas dat momenteel via Oekraïne Europa binnenkomt. Als Poetin die kraan dichtdraait – en dat kan hij nog makkelijker doen als Nord Stream 2 open is – zit Oost-Europa zonder gas. Volgens de Poolse premier Mateusz Morawiecki verlaagt het voor Poetin bovendien de drempel om een grondoffensief tegen Oekraïne te beginnen, omdat de Russische gasexport naar Europa dan niet meer zo afhankelijk van het land is.

Trump

Ook de Amerikaanse president Trump hekelt Nord Stream 2. Hij noemt het een “geopolitiek wapen”, waarmee de EU Poetin in de kaart speelt. Trump dreigt nu de betrokken Europese energiebedrijven te straffen met sancties. Het gaat om het Brits-Nederlandse Shell (dat voor ongeveer 10 procent eigenaar is van Nord Stream 2), de Duitse bedrijven Uniper en Wintershall, het Franse Engie en het Oostenrijkse OMV. 

Zowel de Republikeinen als Democraten staan in dit opzicht pal achter Trump. Eind vorig jaar nam het Congres een resolutie aan waarin de Europese Unie wordt opgeroepen de aanleg van de pijplijn te stoppen. Het project wordt een “drastische stap terug” genoemd voor “de Europese energieveiligheid en de belangen van de Verenigde Staten”. In plaats daarvan zou Europa, zo stelt de resolutie, zich moeten richten op alternatieve energiebronnen.

De Amerikanen weten er wel een: vloeibaar gas (lng). De Verenigde Staten hebben op dat gebied veel te winnen. Door de Amerikaanse schaliegasrevolutie kan het land sinds enkele jaren grote hoeveelheden aardgas vloeibaar maken en transporteren. Op dit moment is Amerika nog een kleine speler. In 2017 bedroeg het Amerikaanse lng slechts 4 procent van de EU-import aan vloeibaar gas. Het meeste komt uit Qatar (41 procent), Nigeria (19 procent) en Algerije (17 procent).

Beeld rv

Vloeibaar gas

Alex Krijger, geopolitiek analist en consultant van het politiek adviesbureau Krijger & Partners, ziet vloeibaar gas als een goede alternatieve energiebron voor Europa. “Het is een zekere een manier om de groeiende importkloof van gas te dichten”, zegt hij. “Er is binnen de EU ook voldoende capaciteit om vloeibaar gas versneld binnen te halen.”

“Het probleem is de prijs”, vervolgt hij. “Op dit moment kan zowel Amerika als Qatar vloeibaar gas voor een hogere prijs verkopen aan Azië dan aan Europa. Bovendien is het Amerikaanse lng duurder dan het Russische gas.”

Een ander alternatief is een project dat de ‘Southern Gas Corridor’ (SGC) heet: een enorme pijplijn die gas vanuit de Kaspische Zee door Turkije naar Italië voert. Toen de EU in 2006 haar nieuwe energiestrategie formuleerde, waarin diversificatie centraal staat, is de SGC gebombardeerd tot de hoeksteen van het Europese beleid. Die zou een perfecte manier zijn om Rusland te omzeilen.

Zuidelijke corridor

De pijplijn is inmiddels bijna af. Momenteel wordt de laatste hand gelegd aan het Europese gedeelte, dat van Griekenland door Albanië naar Italië loopt. De totale kosten bedragen zo’n 45 miljard euro, grotendeels opgehoest door Azerbeidzjan, onder andere met behulp van leningen van de EU en de Wereldbank. De SGC is dus ruim vier keer zo duur als de Nord Stream 2.

“Het probleem is alleen dat er niet zo veel gas doorheen kan”, zegt Laurent Ruseckas, energie-analist bij informatiegigant IHS. “Als de pijplijn straks werkt, brengt ze ongeveer 10 miljard kubieke meter gas per jaar naar Europa.” Dat is zo’n 2,5 procent van de totale EU-import aan gas. “Er is gesproken over een uitbreiding van die capaciteit, maar een concrete tweede fase is nog niet gepland.”

Ook is het de vraag in hoeverre de SGC in de praktijk Rusland omzeilt. Een van de aandeelhouders is namelijk het Russische bedrijf Lukoil. Niet voor niets noemde Poetin de SGC een “welkome aanvulling op de gasmarkt”.

Een derde alternatief is hernieuwbare energie, zoals windmolens en zonnepanelen. Naar verwachting zullen die in 2035 goed zijn voor circa een kwart van de energiemarkt van de EU. “Dit is een moeizaam proces, omdat er op dit moment nog niet voldoende infrastructuur is”, zegt Krijger. “Je ziet in Duitsland hoe stroef het gaat, met als ironische consequentie dat de Duitsers nu Amerikaans steenkool importeren, wat weer leidt tot een verhoogde CO2-uitstoot.”

“Er zou op dit gebied veel meer gedaan moeten worden”, zegt Krijger. “Waarom bijvoorbeeld niet veel massiever inzetten op het ontwikkelen van de energiemarkt van Noord-Afrikaanse economieën? Dat zou pas mooi zijn, als we op het gebied van duurzame energie contracten kunnen aangaan met bijvoorbeeld Tunesië.”

Maar dat is op dit moment slechts toekomstmuziek. Europa zit vast aan het gas als transitiebrandstof, aldus Krijger. “Een fase van zo’n twintig tot dertig jaar, daar moeten we doorheen. Daarom is het heel belangrijk dat de nieuwe Europese Commissie straks een strategie weet te vormen waarmee de lidstaten boven hun afzonderlijke belangen weten uit te stijgen. Want energie is een groot geopolitiek issue. Als we zo doorgaan, blijven we de speelbal van grootmachten.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234