Maandag 29/11/2021

Hoe het noorden Nassau en dus zichzelf verloor

Een leeg kruis in het veld. Christus is er afgehaald, weg voor restauratie. Het is er stil, de boeren zijn er bijna uitgeboerd. Maar het CDA overleefde paars, nieuwkomers uit de stad, groene jongens, de Gazet van Antwerpen en, kantje boord, Pim Fortuyn. Al hebben ze die hier nooit gezien. 'Den Haag is ver weg', zeggen ze in Nassau. 'Nassau is ver weg', zeggen ze in deelgemeente Castelre, met d'r 220 zielen. 'Zeker tien kilometer!'

Baarle-Nassau

Van onze verslaggever

Filip Rogiers

'Zo, dat was nummer 34 en het is pas middag." De voorzitter van het stembureau keert terug naar zijn bord soep. Dertien uur en een half moet hij op post blijven, maar hij en zijn bijzitters mogen niet klagen. Dit is Nassau, stembureau 3, in café De Zwaan, Castelre. Naar verluidt de enige plek in Nederland waar het kan, stemmen op café.

Tussendoor wordt er gebiljart. Inworp is een oud stuk van twintig Belgische frank, het wordt zorgvuldig bewaard achter de toog. Tafel, friet en fricassee worden nu en dan in de steek gelaten, als er weer een kiezer binnenwaait. Nummer 37 komt juist voor het toetje.

Cafébaas Staf heeft zijn burgerplicht al gedaan. Zijn vrouw niet. Ze is Belgische, woont hier 37 jaar. "Voor het eerst heb ik gisteren een oproepingsbrief gekregen om op 18 mei te gaan stemmen." Zoals alle Belgen in het buitenland, of ze nu op duizend kilometer of tien meter van de grens wonen.

Baarle, in de Noorderkempen tussen Turnhout, Breda en Tilburg, is een lappendeken: twee landen, dertig enclaves. Het heeft twee harten, het Belgische Hertog en het Nederlandse Nassau. Maar Vlaams en Hollands bloed loopt er door alle aders. Oranje kleuren de acht enclaves die samen Nassau vormen en de zeven subenclaves die als eilandjes in de twee grootste Belgische enclaves liggen. En dan is er nog een Hollands vlekje in het Belgische kerkdorp Zondereigen. Een mens zou er zijn ik bij verliezen.

In de verste uithoek van Nassau, deelgemeente Castelre, gaan de kinderen honderd meter verderop, in België, naar school en hun ouders ter kerke, maar voor klachten over scheve stoeptegels en kapotte straatlampen moeten ze tien kilometer verderop in Nassau zijn.

Omgekeerd is afscheidnemend burgemeester van Hertog, Fons Cornelissen (76), ontelbare keren naar de rechter gestapt om zijn gehandicapte en bejaarde dorpsgenoten op kosten van de Belgische sociale zekerheid toch naar verzorgingsinstellingen in Nassau te kunnen sturen, in plaats van naar Turnhout.

Al goed dat ze hier dezelfde taal spreken en dezelfde religie hebben, áls ze die nog hebben, of het was een kruitvat. Verkiezingen verlopen er doorgaans rustig, zij het ingewikkeld. Zo kon Kees uit Gorpeind gisteren gewoon het stembureau binnenstappen met zijn oproepingsbrief, terwijl buurman Jaap uit Zondereigen er niet in kwam als hij niet vooraf een kiespasje had aangevraagd in Den Haag. Het kan nog anders.

Amelie, Nederlandse uit Zondereigen, kan het zonder oranje of Nassau stellen. "Ze zoeken 't maar uit daar in Den Haag. Ik ging het laatst stemmen in 2000, voor de Belgische gemeenteraadsverkiezingen."

Aan Amelie zal het dus niet gelegen hebben dat het dorp vorig jaar in mei door elkaar geschud werd. De Lijst Pim Fortuyn lokte 772 Nassauers in haar fuiken op een totaal van 6.500 inwoners. Een schok in het dorp waar de ouderen nog altijd van de Katholieke Volkspartij (KVP) spreken, eerder dan van het CDA van snotneus Jan-Peter Balkenende. Nassau overleefde acht jaar paars. Het CDA bleef het grootst, al zag de partij in 1998 hoe de lokale socialisten de Kok-bonus verzilverden. Vorig jaar viel de PvdA met een smak, min 15 procent, terug, ten voordele van de LPF.

Het CDA bleef, maar Nassau verandert inmiddels wel. De boeren stoppen ermee, dit wordt stiltegebied. De hoeves worden ingepalmd door inwijkelingen, Nederlanders vooral uit Breda, Tilburg, soms zelfs Rotterdam. "Het verandert de mentaliteit van het dorp", zegt May. Ze woont al twintig jaar in Ulicoten, deelgemeente van Nassau, 1100 inwoners. "Die nieuwelingen willen iets doen voor de gemeenschap, ze willen dat het verandert. Ze komen naar de sportvereniging of de ouderraad. En ze voeren daar meteen het hoge woord. Dat geeft al eens spanningen, want ze zijn beter gebekt dan de dorpelingen en ze zijn minder bang voor veranderingen. Bij ons hebben we 't altijd op onze manier gedaan. Behoedzaam, er altijd voor zorgen dat je niemand passeerde, want ieder kent hier iedereen. Maar die nieuwelingen vliegen daar overal doorheen."

Het landschap verstilt, maar het publieke debat wordt juist levendiger. De wereld komt binnen. Dat is wennen voor al die oude CDA'ers die zo lang van veld naar kerk gingen. De geesten veranderen, de politieke kleur voorlopig niet. "Wat zou je ook willen?", zegt Freya, VVD-sympathisant en daarom een beetje in het marquise. "In het lokale blaadje Ons Weekblad kun je na de verkiezingen precies zien wat je buren hebben gestemd."

Maar prikjes naar het oude Nassau van boer en tuinder zijn er wel. "Zo", zegt May tevreden als ze het stembureau in Ulicoten verlaat. "Ik heb gestemd voor een partij die opkomt voor de dierenrechten." Tegen de bontfokkerij, de legbatterij en de kuikenskwekerij om precies te zijn.

In mei vorig jaar zagen 772 Nassauers hun kans schoon om een prik van formaat te geven. Niet paars bracht hun op ideeën, maar VTM en de Gazet van Antwerpen. Want terwijl zij opgescheept zaten met regenten in Den Haag konden hun Belgische buren stemmen op Steve Stevaert (SP.A). En het Vlaams Blok. Saai Holland. Tot dus kale Pim zijn opwachting maakte. Dat werd handenwrijven.

Toch had Nassau, zoals elk ander dorp in Nederland, allang voor Pim een lokaal alternatief. Keerpunt '98. "We wilden het CDA verdorie eens duidelijk maken dat Nassau veranderd is", zegt Marie-Louise Hellings, Castelre. Huisvrouw en seizoensarbeidster bij een bloemist. "Telkens als er voor de boeren iets moet worden geregeld, knipt het CDA als een mes. Maar er wonen hier ook andere mensen. Nassau laat ons te veel aan ons lot over. Wij moeten altijd wachten. Op fietspaden, en wat al niet. Wij zijn geen prioriteit voor Nassau, maar Nassau is dat wel voor ons, want als onze ouderen ziek worden, moeten ze die kant op."

Den Haag is nog verder weg. In café De Zwaan wordt geluisterd naar de Vlaamse Radio 2. "Zo, dat was nummer 66. Nog drie uur te gaan." Een behoorlijke opkomst, want ze zijn in Castelre met precies honderd stemgerechtigden. Behoorlijk, ook omdat ze hier Steve Stevaert beter kennen dan Wouter Bos. Staf dient het avondeten op: boterhammen met kaas. Op de radio zegt CD&V-voorzitter Stefaan De Clerck dat paars-groen een stembusakkoord op zak heeft. Bij ons in België dus, waar boeren en katholieken ook van het kruis zijn gevallen.

'Wij zijn geen prioriteit voor Nassau, maar Nassau is dat wel voor ons, want als onze ouderen ziek worden, moeten ze die kant op'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234