Zondag 20/10/2019

America's Cup

Hoe het kan dat zeilboten vliegen

De Zweedse boot Artemis in een 'vliegende' achtervolging op Nieuw-Zeeland tijdens de voorrondes van de America's Cup. Beeld AFP

Vanaf morgen strijden Team USA en New Zealand voor de kust van Bermuda om de America's Cup. De zeilrace is uitgegroeid tot een technologische veldslag. En een groot spektakel, want de zeilboten 'vliegen' grotendeels boven het water.

De mooiste karakterisering kwam misschien wel van de 70-jarige John Bertrand, de Australische schipper die in 1983 sportgeschiedenis schreef door de America's Cup na 132 jaar van de Amerikanen af te pakken. "Deze jongens", zei hij over zijn opvolgers die nu op Bermuda om dezelfde cup zeilen, "zijn testpiloten die 's ochtends militaire straaljagers ontwikkelen en 's middags in een dodelijke strijd verwikkeld zijn."

Formule 1 te water, dat is wat de toeschouwers vanaf 26 mei te zien hebben gekregen. Emirates Team New Zealand won de voorwedstrijden en mag het vanaf zaterdag in de finale opnemen tegen de houder van de America's Cup, Oracle Team USA - een herhaling van de finalerace van vier jaar geleden.

In sneltreinvaart gaan de catamarans, die het telkens in matchraces tegen elkaar opnemen, het wedstrijdparcours rond. Op 6 juni, de enige racedag waarop het tot nu toe behoorlijk waaide (gemiddeld windkracht 5 Beaufort), haalde het Britse team, Land Rover BAR, een topsnelheid van 45,79 knoop (85 kilometer per uur). Volgens schipper Ben Ainslie was zijn boot nauwelijks in toom te houden. "In dertig jaar wedstrijdzeilen heb ik nog nooit zoiets ervaren."

De Nieuw-Zeelanders gingen spectaculair over de kop. Met 32 knoop (60 kilometer per uur) boorden de neuzen van hun catamaran zich in het water, waarna die voorover kapseisde. Van de zes bemanningsleden werden er drie het zeewater in gekatapulteerd - gelukkig zonder verwondingen of blijvende schade aan de boot. Vooral op dagen met weinig wind is te zien hoe efficiënt deze zeilmonsters zijn. Herhaaldelijk haalden zij een bootsnelheid die vier keer de windsnelheid bedroeg.

Beeld EPA

Vliegen

De techniek is enorm voortgeschreden sinds 2013, toen deelnemers voor het eerst met 'foils' (draagvleugelzwaarden) gingen varen. Daardoor 'vliegen' ze grotendeels boven het water. Hierbij wordt gebruik gemaakt van hetzelfde principe dat vliegtuigen doet vliegen.

Doordat de lucht die over de (bollere) bovenkant van een vleugel stroomt een langere weg moet afleggen dan de lucht langs de (rechte) onderkant, wordt daar een onderdruk gecreëerd. Het gevolg: er ontstaat een opwaartse kracht.

Bij de L-vormige foils drukt de haak onderaan, die ook een vleugelprofiel heeft, de catamaran omhoog, als er tenminste hard genoeg water langs stroomt. Dat lukt doordat met het enorme vleugelzeil flinke snelheid kan worden gemaakt. Als er genoeg opwaartse druk ontstaat, verheffen de rompen zich uit het water. De waterweerstand neemt dan dramatisch af. Alleen de foil aan lij en de roeren steken nog in het water, waardoor er nog veel harder kan worden gevaren.

De catamaran blijft niet als vanzelf 'vliegen'; de stand van de foil en van beweegbare dwarsvleugels onderaan de roeren, waarmee de boeg omhoog of omlaag kan worden gebracht, moet voortdurend worden aangepast. Dat kost energie. Bij het overstag gaan en gijpen is daar nog veel meer van nodig, dan moet de ene foil omhoog en die aan de andere kant van de boot op het juiste moment omlaag.

Beeld AFP

Vanwege de enorme krachten worden daar hydraulische systemen voor gebruikt. Omdat elektrische pompen verboden zijn, moet de bemanning door spierkracht voor de benodigde oliedruk zorgen. Vijf van de zes teams doen dat door met hun armen aan zogenoemde koffiemolens te draaien. Het inventieve Nieuw-Zeelandse team heeft die vervangen door hometrainers: met benen kan immers meer kracht worden gezet dan met armen.

Hometrainer

Om veiligheidsredenen mag de bemanning een deel van de benodigde energie opslaan in accumulatoren, waarna op elk gewenst moment grote hydraulische druk kan worden uitgeoefend. Anders zouden er voortdurend ongelukken kunnen gebeuren, zoals Team USA overkwam tijdens een training toen er een oliedruktekort optrad. Doordat de stand van de foil en de vleugels onderaan de roeren niet meer kon worden aangepast, zakte de romp hard naar beneden en verdween die onder water. De pijlsnel varende catamaran kwam in twee seconden zowat tot stilstand - in vaktermen een 'splashdown crash'.

Vrijwel de hele race draait (of fietst) de bemanning zich suf om de hydrauliek te bewegen. De verwachting is dat de hometrainer in volgende America's Cups opgang zal maken.

Team New Zealand leek tijdens de races over meer 'olie' te beschikken, waardoor zij hun boot beter konden bedwingen. Dat team slaagde er ook als eerste in om een hele race op de foils te blijven staan, ruim 17 minuten lang. De Amerikanen hebben naar aanleiding van de Nieuw-Zeelandse vinding meteen hun boot aangepast - één bemanningslid fietst daar nu ook.

De technologische veldslag die onderwater en onderdeks wordt uitgevochten - de catamarans zitten vol computers en sensoren - vraagt veel ervaring. Het wekt dan ook geen verwondering dat de drie nieuw gevormde teams in deze 35ste America's Cup - Groupama Team France, Land Rover BAR en SoftBank Team Japan - er als eerste uit vlogen.

Beeld AFP

Het Zweedse team Artemis, dat al wat langer meedoet, moest het daarna afleggen tegen de Nieuw Zeelanders, die in 1995 en 2000 de America's Cup wonnen, maar sindsdien drie keer een finale hebben verloren. Na de vernedering tijdens de laatste keer - de Amerikanen stonden 8-1 achter, maar wonnen de wedstrijd nabij San Francisco met 9-8 - zinnen zij op wraak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234