Donderdag 26/05/2022

ReportageKlimaat

Hoe het ijs in sneltempo smelt: op deze vijf plekken stoppen ze een thermometer in de sneeuw

De Noordelijke IJszee. Beeld Universal Images Group via Getty
De Noordelijke IJszee.Beeld Universal Images Group via Getty

Meteoroloog Peter Kuipers Munneke en wetenschapsauteur Martijn van Calmthout reizen in hun boek Alles smelt langs het ijs van de wereld, graadmeter van een veranderend klimaat. Onder meer op deze vijf plekken stoppen ze een thermometer in de sneeuw.

Peter Kuipers Munneke en Martijn van Calmthout

1. Noordelijke IJszee

Elke winter vriest de Noordelijke IJszee dicht, nog steeds, maar zodra de zon weer boven de horizon komt, begint het grote smelten. September is van oudsher het moment met het minste zeeijs in het Noordpoolgebied. Uit de cijfers van het National Snow and Ice Data Center komen dit jaar geen records, mede dankzij aanhoudend koud weer be­noorden Alaska en Canada. Het historische dieptepunt van 2012 wordt niet gehaald.

Maar normaal is het zeker niet. Even wat verder uitgezoomd is het minimum in ijsoppervlak bijna gehalveerd in veertig jaar tijd. En dat is dan nog maar het oppervlak. De dikte halveerde in dezelfde periode. In totaal is het zomerijs dus nog maar een kwart tot een derde van het ijs in 1980. Verreweg het meeste zeeijs is nu tegenwoordig maar een enkele winter oud en in de zomers vanzelf minder bestand tegen ruw weer en opwarming. Volgens sommige modellen zou de Noordpool rond 2035 al open water kunnen zijn in de zomer. Zeeroutes zouden dan twee tot drie maanden langer ijsvrij blijven dan nu. De Noordpool is het snelst opwarmende gebied op aarde.

2. Zwitserland

Morteratsch-gletsjer. Beeld LightRocket via Getty Images
Morteratsch-gletsjer.Beeld LightRocket via Getty Images

De Morteratsch-gletsjer, voor Nederlandse glaciologen van de Universiteit Utrecht bekend onderzoeksterrein, ligt er dit najaar redelijk patent bij. Het meetstation van de onderzoekers is sinds de vorige inspecties weliswaar tientallen meters omlaag geschoven met het ijs, maar dat is normaal op een gletsjer, die in feite een diepe, traag stromende rivier van ijs is, van boven aangevuld met sneeuw die zich opstapelt en van onderen smeltend waar het te warm wordt.

In de relatief koele Europese zomer van 2021 is er op de Alpengletsjers dit jaar geen buitensporige smelt en zelfs wat meer sneeuw dan normaal. Dat staat in schril contrast tot de cijfers over de afgelopen decennia, waarin tientallen procenten ijs van de Europese berggletsjers verdwenen.

En aan het einde van de eeuw is daarvan misschien niks meer over, als de opwarming doorzet.

3. South Georgia-eiland

IJsberg A68a. Beeld Hollandse Hoogte / EPA
IJsberg A68a.Beeld Hollandse Hoogte / EPA

Winter 2020, alarm in de media. Na drie jaar ronddolen op zee dreigt een ijsberg zo groot als Luxemburg op het ongeveer even grote South Georgia-eiland in de zuidelijke Atlantische Oceaan te botsen.

De ijsberg heet A68a en was ooit een deel van het Larsen-C-ijsplateau aan de oostzijde van het Antarctisch schiereiland, dat als een lange vinger naar Zuid-Amerika wijst. De ijsberg breekt op en het nieuws verwaait, maar wetenschappelijk blijft Larsen-C een hot topic.

Hier is duidelijk te zien hoe klimaatverandering uitwerkt op Antarctica. Door overwegende westenwinden sneeuwt het enorm op de bergketens, maar zijn er aan de oostkant ook warme, dalende föhnwinden waardoor de ijsplaten smelten en breken.

Het zijn de twee processen die de ijsbalans van het hele zuidelijke ijswerelddeel bepalen. De getallen zijn duizelingwekkend. Op Antarctica ligt 90 procent van alle ijs op aarde. Nu is de bijdrage daarvan aan de zeespiegelstijging beperkt. Warmen we de aarde niet meer dan 1,5 graad op, dan blijft het witte continent redelijk stabiel. Maar gaat de opwarming harder, dan levert Antarctica tot in lengte van dagen smeltwater, lang nadat Groenland en de berggletsjers zijn weggedooid.

In het slechtste scenario is Antarctica goed voor ruim 55 meter zeespiegelstijging. Jaarlijks valt er 2.500 miljard ton sneeuw, 8 millimeter van al het zeewater op aarde. Daar staan verliezen tegenover van 2.600 à 2.700 gigaton ijs door het afbreken van ijsbergen en ijsplateaus die aan de onderkant smelten in warmer zeewater en losraken van de zeebodem.

Het verlies is nog relatief klein en veroorzaakt zo’n 10 procent van de huidige zeespiegelstijging op aarde. Met het verschil dat op Antarctica nog honderden meters ijs klaarliggen als elders de meeste ijsmassa’s allang gesmolten zijn. Goed voor nog eens eeuwen smeltwater, waardoor de zeeën blijven stijgen.

De stijging is in onze streken het grootst, omdat de zwaartekracht van een kleinere ijsmassa van Antarctica minder water op het zuidelijk halfrond vasthoudt.

4. India

De Indiase Chamoli-regio. Beeld Hollandse Hoogte / EPA
De Indiase Chamoli-regio.Beeld Hollandse Hoogte / EPA

Dramatische beelden van een grauwe vloedgolf in rivierdalen van de Chamoli-regio in India op 7 februari dit jaar. Twee stuwdammen breken onder het aanstormende water, meer dan honderd arbeiders en omwonenden raken vermist.

De oorzaak van de ramp is verderop in de Indiase Himalaya te vinden. Van de gletsjer op de ruim 6.000 meter hoge berg Ronti is aan de noordwand een 550 meter breed deel in zijn geheel afgebroken na een opmerkelijk warme maand januari. Een wig van naar schatting 27 miljoen kubieke meter ijs en steen is honderden meters lager in de smeltbekkens gestort, rekenen geologen later uit in vakblad Science.

De gletsjers van de Himalaya bevatten ongeveer een procent van alle ijs op aarde, maar ze worden ‘de watertorens van Azië’ genoemd, vele miljoenen mensen leven van het smeltwater. Het ijs in de Himalaya ligt relatief dicht bij de evenaar. Anders dan in bijvoorbeeld de Alpen sneeuwt het hier vooral in de zomer, als het moesson is en de gletsjers ook het hardst smelten.

Gletsjers zijn relatief vlak. Als de vorstgrens door opwarming maar iets omhoog kruipt, begint meteen een groot oppervlak te smelten. Dat proces is nu al gaande en zorgt voor ongeveer de maximale wateraanvoer.

Maar de smeltende ijsoppervlakken krimpen onherroepelijk en binnenkort beginnen de Aziatische watertorens steeds leger te raken.

5. Groenland

Summit Station. Beeld Getty Images
Summit Station.Beeld Getty Images

Zomer 2021, klimaatnieuws uit Groenland: het regent op het hoogste punt van de kilometers dikke ijskap in de omgeving van onderzoeksbasis Summit Station op 3.216 meter. Normaal sneeuwt het hierboven hooguit, ook ’s zomers. Maar dit jaar zijn er twee periodes met relatief warm weer. Hittegolven naar Groenlandse begrippen. Voor het eerst wordt op Summit regenval gemeten. Een keerpunt, en niet alleen in het weer op deze grote hoogte: op de lagere delen van de ijskap vallen bakken regen.

De ijskap zelf krijgt het met de regen om twee redenen zwaar te verduren. Vloeibaar water is een soort lava voor sneeuw en ijs. Als regenwater op ijs valt, wil het in principe bevriezen.

Maar de natuurkunde werkt hier net wat anders. Bij de faseovergang van vloeistof naar ijs komt warmte vrij, waardoor het onderliggende ijs juist smelt. Het is precies hetzelfde effect als wanneer het na een sneeuwperiode bij ons voor het eerst regent. Binnen de kortste keren is het sneeuwdek een grauwe pap, en smelt het ijs in de vaarten zienderogen weg.

Op de ijskap van Groenland is er nog een tweede effect: dooiende sneeuw wordt minder wit, waardoor die meer warmte absorbeert als de zon weer doorbreekt en nog harder smelt. Als regen op de ijskap gewoon wordt, moet dat steviger in de modellen worden opgenomen. Dan gaat het ijsverlies harder dan door opwarming alleen.

Martijn van ­Calmt­hout en Peter Kuipers Munneke, Alles smelt. De wereld van het ijs in een veranderend klimaat, Lias, 208 p., 19,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234