Donderdag 21/01/2021

Duitse politiek

Hoe het AfD een partij werd waar zelfs de oprichter niks mee te maken wil hebben

Frauke Petry van het AfD.Beeld photo_news

Dit artikel schreven we eerder dit jaar, naar aanleiding van de opkomst van het AfD in drie deelstaten in Duitsland. We herpubliceren het vandaag naar aanleiding van de verkiezingsuitslag in Mecklenburg-Voor-Pommeren, waar het AfD zelfs het CDU van Angela Merkel voorbijstak.

***
Drie deelstaatverkiezingen in Duitsland hebben de rechtspopulisten van Alternative für Deutschland (AfD) sinds gisteren echt op de kaart gezet. Erg sterk voor een partij die amper drie jaar bestaat. In die drie jaar heeft het AfD dan ook alles gedaan om de ontevreden Duitsers in zijn fuik te vangen. Ook als je daarvoor moet beweren dat er op vluchtelingen geschoten mag worden.

Dubbele cijfers in de drie deelstaten waar er verkiezingen waren (24 procent in Saksen-Anhalt, 12 procent in Rheinland-Palts, 15 procent in Baden-Württemberg), dat kan je niet minimaliseren. Voor een piepjonge partij als het AfD is dat een enorme mijlpaal. Vandaag is die overwinning te danken aan de scherpe antivluchtelingenretoriek. Maar dat is opmerkelijk genoeg niet waarom de rechtspopulisten aan politiek zijn beginnen doen.

Het AfD ziet het levenlicht in 2013 als het politieke kind van economieprofessor Bernd Lucke. De man kan op dat moment bogen op een vrij positief imago: integer, kritisch en gematigd eurosceptisch. Zijn partij, zo gaat dat in de politiek, vliegt er nog net iets steviger in: die gaat dan vol voor het opheffen van de eurozone. Het is de periode van de Duitse onmin met de "profiterende" Zuid-Europese landen. Zo spreekt het AfD over het herinvoeren van de Duitse mark, of toch op z'n minst de creatie van kleinere, stabielere muntunies.

De eerste verkiezingen in 2013 zijn niet zo'n succes: de partij haalt de kiesdrempel van 5 procent niet. Maar in 2014, in Saksen, Brandenburg en Thüringen, slaat het om. In die staten hangt het AfD rond de 10 procent en dat is op dat moment al ronduit spectaculair. En met een score van 7 procent belanden de eurosceptici ook in het het Europese parlement.

Van elite naar onderbuik

De opgang van het AfD lokt uiteraard ook een fellere tegenstand uit. Zo begint de pers zich te verdiepen in de standpunten en wordt als snel de stempel de 'Duitse Tea Party' bovengehaald, zeer tot onvrede van de AfD'ers zelf. Immers: de Amerikaanse Tea Party is een volksbeweging, opgeborreld uit de onderbuik van de Republikeinse partij, en gaat in tegen het establishment en de elite. Maar het AfD is net veeleer "academisch" - dat zijn de woorden van de Britse euroscepticus Nigel Farage (UKIP). Anders gezegd: het ís net de elite. Toch ziet ook Lucke dat zijn partij heel wat verschillende profielen aantrekt, de ene al wat rechtser dan de andere.

Dat zie je vooral in de ontluikende sociale standpunten van de partij. Conservatisme en nationalisme troef is het daar, met standpunten voor 'traditionele familiewaarden', tegen de islam en tegen sociale voordelen voor niet-Duitsers. Het doel op dat moment, lijkt vooral om zich wat duidelijker te positioneren tegenover de politiek van bondskanselier Angela Merkel en haar centrumrechtse CDU. Maar het levert de partij tegelijk het beeld op van een zootje ongeregeld te zijn: een rist hoogopleide liberalen aan het hoofd, een basis van rechtse foertstemmers. Maar Lucke wil niet weten van de parallellen met de Farages, Wildersen en Le Pens van deze wereld.

Bernd Lucke.Beeld EPA

Nazi-referenties

Een clash zit eraan te komen en in de zomer van 2015 is de coup een feit: Frauke Petry, het rechtspopulistische gezicht van de partij, wordt verkozen als voorzitter. Lucke ziet de bui hangen en knipt, samen met honderden andere leden van het eerste uur, alle banden door met de partij die hij zelf uit de grond stampte. Zijn boodschap: hij wil niet het gezicht zijn van de islamofobe en xenofobe ideeën, noch van het "anti-westerse, pro-Russische" buitenlandse beleid waarvoor de partij gaat. Hij zegt zich bijzonder veel zorgen te maken over partijfiguren die openlijk de parlementaire democratie in vraag durven stellen en voortdurend gewag maken van "Amerikaanse complotten".

Met zijn vertrek, en het losbarsten van de vluchtelingencrisis, kan de partij vol op één thema inzetten: de asielproblematiek. Petry en haar collega's kiezen voor "pertinente, soms ook provocatieve" stellingen, zo blijkt uit interne partijrichtlijnen. Zo vinden frontvrouwen Petry en Beatrix von Storch het nodig om te beweren dat grenspolitie mag schieten op vluchtelingen, ook vrouwen en kinderen, die de grens proberen over te steken.

Het zijn stellingen die veel protest veroorzaken, maar tegelijk het AfD ook heel wat aandacht opleveren bij een bepaald kiespubliek. Dat sommige partijleden, zoals Björn Höcke in Thüringen, zelfs ronduit nazistische (de 'Heimat', 'zuiverheid, 'orde') en racistische (hij sprak over 'reproductiestrategieën van Afrikanen' en de genetische verschillen tussen Afrikanen en Europeanen) retoriek mogen gebruiken, nemen ze erbij.

Ook opmerkelijk: bij het AfD wordt dat nazibeeld net gebruikt om Merkel af te serveren. "Het is alsof we in de laatste fase van het Derde Rijk leven", zo stelde Jürgen Elsässer van het magazine Compact, veelal bestempeld als de spreekbuis van het AfD, eerder deze week op een partijbijeenkomst. "Merkel zit in de Wolfsschanze of in de führerbunker. Ze herdefinieert de wetten van Duitsland zonder iemand te consulteren." Volgens hem zal het AfD helpen om haar te stoppen "dit land naar de haaien te helpen".

Petry en Lucke, kort voor de voorzittersverkiezingen van juli 2015.Beeld EPA

Wake-up call

Die forse taal - in de Amerikaanse pers is de link met Donald Trump snel gelegd - leverde het AfD gisteren een mooie score op in drie deelstaten. "Een overwinning van de democratie", noemde Frauke Petry het. Wat niet betekent dat de partij plots enorm kan wegen op de nationale politiek. Vooralsnog lijkt Merkel zich weinig aan te trekken van wat in de Duitse pers wordt omschreven als een 'wake-up call'. Te meer omdat in twee van de drie staten die gisteren stemden partijen winnen die zich net hebben uitgesproken voor Merkels vluchtelingenbeleid.

Maar welke analyse je ook maakt: deze uitslag is het gevolg van een bezorgdheid over de vluchtelingenkwestie in Europa. Die moet dan ook snel worden opgelost. Daar is ook Merkel het mee eens, zij het in ietwat minder hijgerige bewoordingen. "Dit doet me wat denken aan de eurocrisis: nadat het duidelijk werd dat Europa de juiste maatregelen had genomen, daalde de steun voor het AfD. Hoe meer grip we krijgen op het vluchtelingenvraagstuk, hoe meer hun steun zal afnemen."

Angela Merkel/Beeld EPA
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234