Maandag 30/11/2020

Focus

Hoe fout zijn goede bedoelingen?

Beeld RV

Wat zou Charles Michel (MR), Laurette Onkelinx en Jan Jambon (N-VA) vandaag goed van pas komen? Een deontologische commissie die onderzoekt of ze met hun tussenkomsten bij Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) hun boekje te buiten gingen of niet. Die commissie bestaat op papier, maar raakt helaas niet opgericht.

Wanneer doen politici wat ze moeten doen en wanneer gaan ze over de schreef? Wat is geoorloofd dienstbetoon en wat is machtsmisbruik? Vorige week lekte uit dat politici zoals Nahima Lanjri (CD&V) en Laurette Onkelinx (PS) weleens de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) opbellen over een asielaanvraag. Maar ook premier Charles Michel (MR) en Jan Jambon (N-VA) hebben de voorbije jaren brieven gestuurd naar de toenmalige staatssecretaris voor Asiel en Migratie.

"Dit is niet meer dan dienstbetoon", reageerde Lanjri na kritiek van DVZ-baas Freddy Roosemont. In ver vervlogen tijden beschouwde elke rechtgeaarde politicus het als zijn verdomde plicht om de mensen te helpen met hun problemen. Intussen is de term besmet. De suggestie van belangenvermenging en favoritisme is nooit veraf.

Je denkt spontaan aan geritsel aan de toog van de plaatselijke voetbalclub of op het bureau van de burgemeester. Telefoontjes voor je kiezers naar bevriende ambtenaren, OCMW-voorzitters of vastgoedontwikkelaars. In series à la Met man en macht bestaat het nog, de realiteit is een stuk genuanceerder.

Natuurlijk is er niets fouts aan dat parlementsleden openstaan voor de vragen die ze krijgen. Zo houden ze de vinger aan de pols van wat er leeft bij het volk. De kloof tussen politiek en burger is zo al groot genoeg. Het wordt delicater als je inzoomt op wat ze met die vragen aanvangen.

Eenvoudig gezegd: wat doe je wanneer iemand aanklopt met een vraag over zijn lastige bouwaanvraag? Verwijs je die persoon simpelweg door naar de bevoegde diensten? Doe je zelf een vriendelijk telefoontje naar die dienst? Of dring je er tijdens dat gesprek subtiel op aan dat het dossier sowieso wordt goedgekeurd? Tussen het goedbedoelde principe van 'de burger op weg helpen' en platte inmenging ligt een ethisch braakland.

Net voor die mistige overgangszone wil de deontologische commissie in het federaal parlement een wegenkaart aanbieden. Parlementsleden, maar ook ambtenaren, kunnen er hun morele vragen kwijt. Is het geoorloofd dat ik als ondernemer ook schepen word in de gemeente waar mijn bedrijf gevestigd is? Kan ik mijn mandaat in het parlement combineren met een zitje in de raad van bestuur van een nutsbedrijf? Kom ik in de problemen als ik een brief sturen naar de Dienst Vreemdelingenzaken over een concreet asieldossier?

De commissie formuleert een antwoord en levert het aan de politicus in kwestie. De informatie blijft vertrouwelijk, zodat politieke tegenstanders ze niet kunnen misbruiken. Op het einde van het jaar maakt de commissie dan een jaarverslag op met aanbevelingen op basis van de vragen die ze heeft gekregen, zonder in te gaan op concrete details of namen te noemen. Zo wordt op termijn een deontologische leidraad uitgewerkt.

Beeld RV

Transparantie

Tegelijk dient de commissie als controleorgaan. Als een minister of parlementslid uit de bocht gaat, kan dat worden aangeklaagd. Een aanvraag ondertekend door een derde van de Kamerleden volstaat. De oppositie kan met andere woorden het initiatief nemen. Dat Michel en Jambon zelf ook brieven stuurden over asieldossiers, zou perfect kunnen worden aangekaart. Het is niet de bedoeling van de commissies om sancties op te leggen. Wel de discussie beslechten, zonder al te veel politieke recuperatie.

Het systeem werd losjes gebaseerd op dat van het Vlaams parlement. Sp.a-fractieleider John Crombez kan erover meespreken. Nadat hij een telefoontje pleegde naar de jeugdrechter om haar aan te spreken over een zaak van intrafamiliaal geweld, werd hij op het matje geroepen door de deontologische commissie. Die oordeelde uiteindelijk dat er niets aan de hand was. Klaar. Door dit controleorgaan werden ellenlange discussies in pers en parlement zonder duidelijke uitkomst vermeden.

De deontologische commissie past binnen de politieke vernieuwing die Groen en Ecolo hebben doorgeduwd bij de onderhandelingen over de zesde staatshervormig. Transparantie als antwoord op het waas van belangenvermenging was het doel. De groenen stoten soms nog op de hardnekkige oude cultuur om hun punt te maken. "Deontologische commissie? De kiezer zal wel oordelen of we fouten hebben gemaakt", was een vaak gehoord argument.

De commissie zit vernuftig en gebalanceerd in elkaar. Misschien wel te vernuftig. Onder meer door de complexe samenstelling met taal- en genderevenwichten geraakt het project bijna een jaar na de geplande start niet uit de startblokken. Het blijkt al te moeilijk om oud-politici te vinden die in de commissie willen zetelen. Bovendien mogen ze nu geen enkel mandaat meer bekleden. "Misschien zijn de voorwaarden iets te streng", geeft Groen-Kamerlid Stefaan Van Hecke toe, een van de trekkers van het voorstel. "Maar het is van belang om de objectiviteit te garanderen."

Desinteresse is een belangrijke factor, weet hij ook. Maar evengoed speelt het feit mee dat het om zo'n subtiele kwestie gaat. Welke oudgediende wil zich nu nog verbranden aan het al dan niet op de vingers tikken van een minister?

Beeld RV

De 12 leden van de deontologische commissie

- Zes oud-parlementsleden, die niet betrokken zijn bij het politieke gewoel
- Twee magistraten, die controleren of alles juridisch correct verloopt
- Vier ex-topambtenaren, omdat de commissie ook oordeelt over wat er fout kan lopen bij overheidsbedrijven en -instellingen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234