Zaterdag 16/01/2021

Hoe een KGB-spion dertig jaar lang alleen zichzelf kon vertrouwen

Een handgeschreven kopie van Vasili Mitrokhin van een document van de KGB.Beeld AP

In 1992 nam Vasili Mitrokhin de nachttrein vanuit Rusland naar Riga. Voor de mensen met wie hij in de coupé zat leek hij een gewone marskramer. Schijn bedroog: onder de worsten en kleding die hij met zich meedroeg zaten grote geheimen van de KGB, de geheime dienst van de Sovjet-Unie, verborgen.

De geheime documenten die Mitrokhin met zich mee smokkelde zijn vanaf vandaag in te zien voor het publiek in het Churchill Archives Centre in het Engelse Cambridge. De documenten in het Mitrokhin archief bevatten onder andere informatie over de spionnen van de KGB.

Onder de vloer
Mitrokhin was werkzaam in het archief van de buitenlandse inlichtingendienst van de KGB van 1972 tot 1984. Aan de treinreis naar Riga ging twintig jaar van verzamelen en verwerken van waardevolle informatie vooraf.

Iedere dag verliet Mitrokhin zijn werkplek met kleine stukjes papier waarop hij informatie gekrabbeld had. Eerst smokkelde hij de briefjes mee in zijn schoenen, later in de zakken van zijn jas. De uitgewerkte informatie bewaarde hij in een dossier onder de vloer in zijn vakantiehuisje op het platteland, vlakbij Moskou. In 1992 zag hij zijn kans schoon en vertrok hij met de documenten naar Riga.

Daar aangekomen ging Mitrokhin eerst naar de Amerikaanse ambassade, maar daar was de rij hem te lang. Daarom koos hij voor de Britse ambassade en bracht MI6 hem en zijn familie in veiligheid. Mitrokhin had maar één voorwaarde voordat hij zijn informatie aan de Britten overhandigde: hij wilde dat de informatie gepubliceerd werd. Dat zou hij zelf niet meer meemaken: Mitrokhin overleed in 2004.

Mitrokhin's droom is nu werkelijkheid geworden. Volgens historicus Christopher Andrew van de Universiteit van Cambridge voelde de ex-KGB-officier zich na het afleveren van de informatie erg opgelucht. In de Sovjet-Unie had hij dertig jaar lang alleen zichzelf kunnen vertrouwen.

Het Mitrokin archief in het Churchill Archive Centre in Cambridge, Engeland.Beeld AP

Dronkenlappen
Volgens Andrew bestrijken de documenten die Mitrokhin verzamelde de hele geschiedenis van de Sovjet-Unie, van de Russische revolutie in 1917 tot het tijdperk van Gorbatsjov. De documenten bevatten naast serieuze onthullingen ook smeuïge details over het privéleven van de agenten van de KGB.

De twee Britse dubbelagenten Guy Burgess en Donald MacLean van de infameuze 'Cambridge Spy Ring', werden scherp in de gaten gehouden door de KGB. Burgess was 'constant dronken' en daar walgden de KGB-controleurs van. Op een avond kwam hij dronken uit een pub gestommeld en liet hij gestolen documenten van het ministerie van Buitenlandse Zaken op straat vallen.

Zijn collega, MacLean deed het niet veel beter: hij was loslippig en vertelde zijn broer en zijn geliefde over zijn werk.

Guy Burgess.Beeld AFP

De rode oma
De meest waardevolle spion voor de KGB was Melita Norwood. Zij werd gerekruteerd door een voormalige correspondent van het persbureau van de Sovjet-Unie, TASS. Onder codenaam Hola gaf Norwood vier decennia lang geheime informatie door aan de KGB. Ze was administratief medewerkster van de Bnfmra, de Britse organisatie voor onderzoek naar non-ferrometalen. Deze organisatie was nauw bij het Britse atoomonderzoek betrokken, waardoor ze toegang had tot gevoelige informatie. Ze bewaarde documenten thuis, fotografeerde ze en speelde ze door aan een Russische agent.

Aanvankelijk kon de identiteit van Hola niet achterhaald worden, pas in september 1999 werd de 'rode oma' ontmaskerd. Een Russische historicus had toegang gekregen tot drie vrachtwagens vol geheime documenten. Nadat haar identiteit was vastgesteld, beweerden deskundigen dat dankzij Norwood de Sovjet-Unie een atoombom had kunnen produceren.

Twintig pond
Van de Sovjet-Unie kreeg Norwood de orde van the Red Banner en een levenslang pensioen van twintig pond per maand. De beloning die ze van de Sovjets aangeboden kreeg weigerde ze. Norwood stelde dat het haar niet om het geld ging, ze wilde alleen dat de Sovjet-Unie een gelijke kans zou krijgen.

Toen Norwood in 1999 ontdekt werd, woonde ze in Bexleyheath. Ze weigerde zich te verontschuldigen voor wat ze gedaan had. Norwood is nooit strafrechtelijk vervolgd omdat ze te oud was. Zonder het werk van Mitrokhin zou ze waarschijnlijk nooit ontdekt zijn.

De KGB hield ook paus Johannes Paulus II in de gaten. De KGB vond hem een gevaarlijke anti-communist.

Melita Norwood.Beeld ANP
Paus Johannes Paulus II.Beeld EPA
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234