Maandag 27/06/2022

Hoe een buitenwipper Belgiës duurste kunstenaar werd

In 1990 kocht Jan Hoet Body, een schilderijtje van Luc Tuymans, voor een luttele 1.500 euro. Een andere Tuymans, Sculpture, verwisselde afgelopen week in New York voor 1.158.894 euro van eigenaar. Het maakt van Luc Tuymans de duurste nog levende kunstenaar in België. Nica Broucke en Jeroen de Preter onderzochten hoe het zover is kunnen komen.

Eind jaren zeventig, de jonge Luc Tuymans werkt als buitenwipper in ruige nachtclubs en discotheken in Brussel, Gent en Antwerpen. Zijn kunstcarrière ziet er op dat ogenblik allesbehalve veelbelovend uit. Tuymans wilde schilderen, en dat was, zeker in de jaren 1980, not done. Zichzelf respecterende kunstenaars waren in die tijd 'conceptueel bezig'. Alles kon en mocht, behalve het traditionele verf en doek. Even probeert Tuymans het over een andere boeg te gooien door films te maken, maar ook die kenden niet het verhoopte succes.

Film, of beter gezegd stills, zouden wel een belangrijke rol spelen in zijn latere werk, werk dat voor het eerst geëxposeerd werd in 1985, in de Thermae Palace in Oostende. De eerste Tuymans-tentoonstelling zou de geschiedenis ingaan als een legendarische flop. De kunstenaar verstuurde 1.500 uitnodigingen; niet één werd er beantwoord.

Het tij begint pas te keren als Tuymans in 1990 in de Vereniging van het Museum voor Hedendaagse Kunst (het huidige S.M.A.K.) galeriehouder Frank Demaegd van Zeno X tegen het lijf loopt. "Ik had net een werkje van hem gekocht", vertelt Demaegd, "Luc vond het prettig dat iemand in zijn kunst geïnteresseerd was. Nog datzelfde jaar zijn we beginnen samen te werken." Interesse kwam er datzelfde jaar ook nog van Jan Hoet, die van Tuymans het schilderijtje Body kocht, een werk waar Hoet toen 60.000 oude Belgische franken voor neertelde en vandaag een van de pronkstukken is van de openingstentoonstelling in Herford, Duitsland.

Opvallend genoeg begint de nationale roem van Tuymans vrijwel tegelijk met de internationale te groeien. Toen Frank Demaegd in 1990 met veel succes een Raoul De Keyser-tentoonstelling op poten zette in de Kunsthalle van Bern vroeg de toenmalige directeur hem welke kunstenaars hij nog meer in zijn galerie had staan. Luttele weken later brengt de directeur een bezoek aan Antwerpen en maakt er kennis met het werk van de jonge, toen nog volslagen onbekende Antwerpse schilder. "Het beste wat ik in jaren heb gezien", werd Demaegd toevertrouwd. Geen loze complimenten, zo bleek algauw. Twee jaar later was de eerste internationale Tuymans-tentoonstelling een feit.

Als Jan Hoet Tuymans even later samen met Jan Fabre en Wim Delvoye selecteert voor Documenta in Kassel gaat de bal pas echt aan het rollen. Hoet toont in Kassel onder meer The Body, en Demaegd krijgt de hele wereld aan de lijn. "Iedereen vroeg me om meer documentatie over Tuymans", herinnert Demaegd zich nog. "Op een klein artikeltje in Flashart na was er nog niets over hem verschenen. Dat zegt toch wel iets. De belangstelling voor Tuymans kwam puur door zijn werk, en niet door, bijvoorbeeld, een mediahype."

Die belangstelling kwam trouwens niet van de minsten. Grote, Amerikaanse, galeriehouders als Jack Tilton en Barbara Gladstone deden de aanlokkelijkste voorstellen, en übercollectioneur Charles Saatchi stuurde een mannetje naar Antwerpen met het verzoek "het hele atelier van Tuymans op te kopen". "Een beproefde tactiek", legt Demaegd uit. "Saatchi koopt nog altijd hele oeuvres op. Vervolgens zorgt hij er door tentoonstellingen en publicaties voor dat de naam van de kunstenaar wordt opgewaardeerd, om een paar jaar later alles tegen exorbitante prijzen weer op de markt te gooien. Saatchi maakt de markt op die manier kapot"

Anders dan nogal wat van zijn collega's laat Tuymans zijn hoofd niet op hol brengen. Voor het eerst in zijn leven en in het gezelschap van Demaegd trekt hij naar New York, op zoek naar een betrouwbare plaatselijke galerist. Van de talloze geïnteresseerden lijkt de prestigieuze Barbara Gladstone-galerie even het pleit te zullen winnen, maar Tuymans hapt alweer niet toe. De kunstenaar heeft geen zin om een kleine vis te zijn in een aquarium vol dikke vissen, en kiest uiteindelijk voor de nieuwe en jonge galerist David Zwirner. "Luc kende Zwirner senior, die een galerie in Keulen had", vertelt Demaegd. "Toen vader Zwirner zijn afscheidstentoonstelling hield, toonde hij werk van de Belgen Raoul De Keyser en Tuymans naast dat van Richter en Polke. Maar bovenal vonden we het belangrijk om te werken met een jonge, beginnende galeriehouder die niettemin vrij solvabel was. Zwirner was iemand met wie we samen iets konden opbouwen." De geschiedenis zou hen gelijk geven. De galerie van David Zwirner is vandaag een van de belangrijkste en degelijkste van de wereld.

Tuymans is al een grote naam als hij in 2001, in het Belgisch Paviljoen op de Biënnale van Venetië, de schilderijenreeks 'Mwana Kitoko' tentoonstelt. Hoewel de schilderijen een specifiek Belgisch thema verbeelden (de pijnlijke periode van de kolonisatie van Kongo), is de internationale pers, en met hen verzamelaars en kopers, laaiend enthousiast. Lumumba wordt prompt door het New Yorkse Museum of Modern Art aangekocht, de andere doeken, waaronder het afgelopen donderdag voor 1,2 miljoen verkochte Sculpture, worden verkocht voor 'acceptabele' bedragen, die schommelden tussen de 120 en 130.000 dollar. Het duurste werk uit de reeks, het 'Boudewijn'-portret, geeft Tuymans bij het afscheid van Jan Hoet zelfs gewoon cadeau aan het S.M.A.K.

"Geld houdt Luc niet bezig", zegt Demaegd. "Hij heeft geen kinderen en geen auto." Tuymans spreekt dat niet tegen. "Wanneer ik een doek schilder", zegt hij, "denk ik nooit aan de prijs die het zal halen. Ik wil gewoon dat mijn werk gezien wordt." Daarom, zegt Demaegd, krijgen musea ook altijd voorrang op speculanten als Saatchi. Luc Tuymans schildert jaarlijks ongeveer vijftien doeken, die hij eerst aan musea aanbiedt, met 35 procent korting.

Klinkt allemaal zeer nobel, maar evengoed kun je er een gewiekste strategie achter zien. Tuymans' aanwezigheid in maar liefst elf Amerikaanse musea zal de prijs van zijn werken wel niet in negatieve zin beïnvloeden. Demaegd ontkent ook niet dat aanwezigheid in de grote musea de prijzen nog meer de hoogte injaagt. Een onderling akkoord sluiten is volgens de galeriehouder evenwel onmogelijk. "De musea hebben ook een reputatie te verdedigen."

Tuymans en Demaegd doen er naar eigen zeggen ook alles aan om te vermijden dat de schilderijen de speelbal worden van speculanten. Zo wordt tijdens een transactie meestal afgesproken dat het werk de komende tien jaar niet van eigenaar mag verwisselen. Die afspraak wordt echter niet altijd nageleefd. "Er bestaat geen enkel wettelijk verweer tegen", zegt Demaegd. "Als een collectioneur een werk na korte tijd opnieuw op de markt gooit, moet hij wel nooit meer bij ons aankloppen. Onze galerist David Zwirner heeft Sculpture vier jaar geleden verkocht aan Scott Ruden, een filmproducent (van onder meer South Park, NB/JdP). Hij heeft helaas geen woord gehouden, en het doek nu voor het tienvoudige verkocht."

Over oneerlijkheid gesproken, ten slotte. Werden er al valse Tuymansen op de markt gesignaleerd? "Bij mijn weten niet", zegt Demaegd. "Wel duiken er tegenwoordig studiewerken van zijn academieperiode op. Op ARTbrussels werden nog twee jeugdwerken verkocht. Wij verkopen die niet, we geven ze meestal gewoon weg."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234