Donderdag 28/01/2021

val van de muur

Hoe Duitsland in een kwarteeuw een ander land werd

Beeld PHOTO_NEWS

Duitsers hebben iets met de 9de november, schrijft Frank Schlömer. Hij was de enige Vlaamse krantenjournalist op de historische persconferentie voordat de Berlijnse Muur open ging. Dit is zijn terugblik op die historische periode.

Zondag 9 november zal het exact 25 jaar geleden zijn dat de Berlijnse Muur totaal onverwacht de eerste gaten vertoonde. Grote herdenkingsplechtigheden zullen hier in Berlijn daaraan herinneren. Het onmogelijk geachte werd toen plots waar en leidde tot het verdwijnen van de staat met de leugenachtige naam Duitse Democratische Republiek (DDR).

Toen ik de avond van 9 november 1989 via een krakkemikkige DDR-lijn naar de redactie belde kreeg ik een ongelovige eindredacteur aan de lijn, die vond dat ik aan de deadline mocht denken en geen flauwe grappen moest maken.

Het ongeloof heeft niet echt lang geduurd, maar we besloten toch de voorzichtige titel "Berlijnse Muur gaat langzaam open" te gebruiken. Toen de krant de volgende ochtend in de winkels lag, waren de bewaakte grensovergangen al lang bestormd en vierden tienduizenden Oost-Berlijners feest in het 'vijandige westen'.

De DDR werd opgeslokt door West-Duitsland, wat sommigen inspireerde om de beladen term Anschluss te hanteren, hiermee verwijzend naar 1938 toen Hitler zonder boe of bah het onafhankelijke Oostenrijk annexeerde.

De vergelijking loopt mank aangezien er in de DDR geen militair geweld bij te pas kwam, maar de inlijving na vrije keuze gebeurde. Meteen werd de communistische DDR, een van de satellietstaten van de oude Sovjetunie, ook een volwaardig lid van de NAVO en de Europese Unie, zonder het minste ingangsexamen te moeten afleggen.

De DDR werd gedomineerd door angst, geestelijke terreur en fysieke onderdrukking. Zeker, staatschef Erich Honecker was een seniele schertsfiguur geworden, die het land economisch naar de afgrond had geleid en totaal afhankelijk gemaakt van de Sovjetunie en West-Duitsland. Hij had echter nog altijd een machtig repressieaparaat achter zijn gerontocratie, dat de angst in stand hield. Maar op 9 november 1989 is het wonder dan toch gebeurd.

Frank Schlömer.Beeld Bob Van Mol
Beeld PHOTO_NEWS
Mensen vieren de Val van de Muur op 10 november 1989.Beeld EPA

9 november

Duitsers hebben duidelijk iets met die datum. In 1918 treedt keizer Wilhelm II op die dag af na de verloren WO I en wordt de Weimar-republiek uitgeroepen. Overal breken soldatenopstanden uit en linkse radicalen als Karl Liebknecht eisen een socialistische republiek. De novemberrevolutie wordt bloedig neergeslagen. Twee maanden later worden de oprichters van de communistische Spartakusbund - Liebknecht zelf en medestrijdster Rosa Luxemburg - door Pruisische soldateska vermoord.

Op 9 november 1923 probeert de nog onbekende agitator Adolf Hitler, geholpen door generaal Erich Ludendorf een putsch te plegen. Het plan wordt gesmeed in de beroemde Bürgerbräukeller in München en daarom spreekt men ook over de bierkelderputsch. De coup mislukt en Hitler gaat de gevangenis in, waar hij zijn verderfelijk manifest Mein Kampf schrijft.

In 1938 is er alweer een opvallende 9de november. Dan heeft in heel Duitsland de zo genoemde Kristallnacht plaats onder leiding van de nazipartij NSDAP. Vele honderden synagogen en Joodse winkels gaan in vlammen op en de glasscherven op straat geven de perverse naam aan de gebeurtenis. De holocaust is het diep tragische gevolg van deze 9de november.

En dan is er dus die 9de november van 1989. Nadat al tienduizenden DDR-bugers het land de rug hadden toegekeerd (Republikflucht) ging die 'muur van de schande' na bijna 30 jaar eindelijk open en stond de DDR minder dan een jaar later al niet meer op de Europese landkaart.

Politieke toppers als Thatcher, Mitterrand, Andreotti en Lubbers zagen een Duitse hereniging niet zitten, bang als ze waren voor een nieuw grootmachstreven van Duitsland.

Maar eenmaal Sovjet-hervormer Michail Gorbatsjov zijn toelating had gegeven en vooral het Sovjet-bezettingsleger had bevolen in de kazernes te blijven en niet onderdrukkend op te treden tegen de moedige betogers, was de zaak niet meer tegen te houden.Toen zagen de genoemde Europese toppolitici - en ook àndere - plots de noodzaaktom zich met Bonn, dat toen nog de Duitse hoofdstad was, te arrangeren.

Beeld PHOTO_NEWS

Auferstanden aus Ruinen

Het andere Duitsland bestond sinds 1949 en is dus nipt 40 jaar oud geworden. Het zei van zichzelf dat het opgestaan was uit de ruïnes van WO II en dat klopte ook. Zijn nationale hymne heette 'Auferstanden aus Ruinen' en de tekst kwam van de DDR-dichter Johannes R. Becher.
Totdat een slimmerik van het Politbureau het vierde vers van de eerste strofe opmerkte, werd het lied geestdriftig in het openbaar gezongen. Deutschland einig Vaterland, luidt het daar. Een allusie avant la lettre op de Duitse eenmaking, maar dat kon in de stalinistische DDR natuurlijk niet. Vanaf dan mocht alleen nog de melodie worden gespeeld en werd de tekst verbannen. Een land dat zijn eigen volkslied verbiedt is geen land maar een karikatuur.

Maar die 'democratische republiek' had wel vaker herrie met zijn dichters. In 1976 werd Wolf Biermann de DDR uitgetrapt omdat hij liedjes zong zoals "Het land is stil - nog!". Hij verloor zijn nationaliteit en mocht zelfs de eerste dagen na de val van de Muur de zieltogende DDR nog niet binnen.

In 1989 was het de beurt aan Bertolt Brecht, die bij leven nochtans op handen werd gedragen door het dictatoriale regime van de eenheidspartij SED. Die Sozialistische Einheitspartei Deutschlands had hem die éne lapsus van 1953 ('Als de regering niet tevreden is over het volk, moet ze het maar afschaffen en zich een ander kiezen.') al lang vergeven.

Maar in 1989 moest hij het postuum toch nog ontgelden. De vreedzame betogers droegen spandoeken mee met het Brecht-vers "Das Grosse bleibt gross nicht und klein nicht das Kleine".
De demonstranten gaven er de betekenis aan dat het grote regime het kleine volk niet blijvend zal kunnen onderdrukken.

De gevreesde geheime dienst Stasi begreep de boodschap, ranselde de betogers uiteen en stak de Brecht-verzen in de fik. In diezelfde stad had ene Adolf Hitler decennia voordien boeken op de brandstapel laten smijten, ook die van Bertolt Brecht.

Ook in de sport vonden supporters het al lang voor 1989 leuk om het systeem te jennen. Fans van de voetbalclub Union Berlin scandeerden voortdurend 'Die Mauer muss weg'. De Stasi kon niet ingrijpen omdat je geen heel voetbalstadion kan arresteren, maar vooral omdat er niets onwettelijks aan de hand was. De fans vroegen eigenlijk alleen maar dat de tegenstander het voetbalmuurtje zou afschaffen dat hij na een vrije trap had opgetrokken.

Beeld PHOTO_NEWS
Beeld PHOTO_NEWS

Ander land

Het verdwijnen van de Muur is de basis geweest voor een nieuw land, waar nu een generatie woont die het schandelijke bouwwerk niet heeft gekend. Het bestaan van Friese ruiters, speurhonden, mijnenvelden, wachttorens, zoeklichten, kent deze post-Muur generatie alleen van haar ouders en van op school.

Een generatie van twintigers die mondig is en haar stem laat horen in dit nieuwe land, die de confrontatie met het verleden niet uit de weg gaat, die zelfbewust en fier is op Duitsland, zeker als het dan ook nog wereldkampioen voetbal is.

Duitsland is in die kwarteeuw een ander land geworden. Willy Brandt wilde dat "samen groeit wat bijeen hoort" en dat is ook gebeurd. De twee Duitse staten zijn één geworden en zijn met 82 miljoen inwoners het grootste land van de EU. Het is zeker niet makkelijk gegaan en na het verdampen van de euforie stelde men vast dat de "bloeiende landschappen" die de kanselier van de Duitse eenheid, Helmut Kohl, onbezonnen had beloofd nog lang op zich zouden laten wachten.

Zelfs 25 jaar later zijn ze er nog niet overal, maar het nieuwe land staat er en is een grote democratie die volledig is ingebed in de Europese Unie.

Het is het land dat meer naar het oosten kijkt dan vroeger; sinds de val van het IJzeren Gordijn zitten daar geen vijanden meer maar bondgenoten. De politieke leiding is inmiddels in handen van Oost-Duitsers: zowel bondskanselier Angela Merkel als president Joachim Gauck zijn Ossis.

Zelfs de grillige Vladimir Poetin wordt door Berlijn niet helemààl afgemaakt, een beetje tot ongenoegen van andere EU-leden. Men heeft er trouwens een beetje het gissen naar wat Merkel en Poetin exact met elkaar bespreken: onder vier ogen praten zij Russisch, zonder tolk.
Geen ernstig mens in Duitsland trekt nog in twijfel dat de Oder-Neisse-grens met Polen definitief is en jongeren weten vaak niet - en stellen het al zeker niet in vraag - dat delen van Polen, Tsjechië en Rusland ooit tot hun land behoorden.

Duitsland is een zelfbewust, volwassen en wereldopen land geworden, waar de democratie geen enkele bedreiging meer zal kennen omdat het lessen van zijn geschiedenis heeft geleerd en verwerkt. Het is natuurlijk een dominante macht door zijn grootte en economisch gewicht, maar het is geen bedreiging meer voor anderen.

Het heeft inmiddels ook een hoofdstad, die van provinciaal nest, waar in het oostelijke deel nog puin uit WO II lag, is geëvolueerd naar een wereldstad en een topper bij de toeristische city-trips.

Als de Fransen, de voormalige aartsvijanden van Duitsland, zeggen Berlin est la seule ville entre Paris et Moscou, zal daar toch wel iets van zijn.

Zelfs de Britten, die lang het vijandbeeld van Duitsland hebben gekoesterd, draaien bij. In het British Museum is een grote tentoonstelling ('The Germans') begonnen die op basis van talrijke kunstwerken en andere objecten een beeld schets van 600 jaar Duitse geschiedenis. In die hele Duitsland-story klinkt uitsluitend verzoenende taal en soms zelfs bewondering. 'The Germans' is hier en daar zelfs een beetje te weinig kritisch.

Wellicht zal nog niet iedereen van het nieuwe Duitsland houden, maar op zijn minst is het een land - voor ons zelfs een buur - waar men met meer begrip dan vroeger naar kan kijken en dat een hoge dosis empathie verdient.

Beeld PHOTO_NEWS
Beeld PHOTO_NEWS
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234