Woensdag 15/07/2020

'Hoe dieper de recessie, hoe interessanter de kunst'

Hij heeft wat minder haar dan in mijn herinnering, maar voor de rest ziet Gavin Friday er precies uit zoals je verwacht. Stijlvol pak, kop dampende café au lait voor de neus. En - hij is tenslotte een Ier - gezegend met een droog gevoel voor humor. Als aanvoerder van de postpunkband Virgin Prunes was hij destijds een van de eersten die avant-garde, visuele kunst en punk tot een boeiend geheel wisten te versmelten. Later maakte hij met Each Man Kills the Thing He Loves misschien wel het beste debuut van de jaren tachtig. De liefde voor Jacques Brel, Edith Piaf, Scott Walker en Oscar Wilde schemert tot vandaag door in zijn werk, en ook die hang naar theatraliteit is, getuige de hoesfoto van zijn jongste cd (waarover straks meer), intact gebleven. Zijn uitgesproken meningen over kunst werden in het verleden wel eens arrogant en pretentieus genoemd, maar zelf noemt hij zichzelf gewoon passioneel. "Ik heb een zeer bescheiden working class achtergrond, en die invloed kan ik niet van me afschudden. Ik zal kunst dus altijd op een heel nederige manier benaderen. Alleen: ik stel vast dat je mensen vandaag veel meer beledigt door over kunst te spreken dan wanneer je ze resoluut een klootzak noemt."

De groep waarmee je bekend bent geworden, ontstond eind de jaren zeventig op een moment dat de armoede in Ierland bijna tastbaar was. Is het een toeval dat je eerste nieuwe cd in zestien jaar tijd verschijnt op het moment dat het land zich opnieuw in een diepe recessie bevindt?

Gavin Friday: "Dat is een interessante vraag. We hebben in de jaren negentig een enorme economische bloei gekend, maar als je ziet welke muziek er in die periode uit Ierland kwam, dan kun je daar moeilijk vrolijk van worden. Westlife, Boyzone, Riverdance, The Corrs. Jézus. Misschien dat mijn muziek inderdaad wel gemaakt is voor tijden dat de crisis het hardst toeslaat. De parallel tussen toen en nu is in elk geval opvallend. Ik ben destijds opgegroeid in een verpauperd land. Mensen waren arm, en niemand had het breed. Het kan niet anders dan dat die achtergrond ook je latere leven blijft bepalen. Ik ben er vast van overtuigd dat het economische dieptepunt waar we ons nu in bevinden de creativiteit van jonge artiesten weer zal aanscherpen."

Hoe slechter het gaat, hoe interessanter de kunst?

"Inderdaad. Als mensen niets te verliezen hebben, verleggen ze als vanzelf hun grenzen. Dan geven ze al wat makkelijker uiting aan hun woede. En als ze dat niet met hun vuist doen, gebruiken ze hun pen. Of hun stem. Alleen: door de komst van het internet is de wereld op korte tijd enorm veranderd. Ik kan dus niet inschatten of het effect ervan door het web wordt uitvergroot of ingedijkt. Stel je voor dat we vandaag geen Google zouden hebben. We'd be fucked. En ik ben ook verslaafd aan Facebook, maar tegelijkertijd wordt al die technologie vaak misbruikt. Niettemin: aan het begin van de vorige eeuw zorgde de komst van de spoorwegen ervoor dat het leven in Europa en Amerika drastisch veranderde. Het internet is het equivalent aan het begin van deze eeuw. Het heeft alles veranderd. De muziekindustrie, ons leven, alles."

Ierland werd tot laat in de vorige eeuw in een wurggreep gehouden door de dictatuur van het katholicisme. In welke mate heeft dat je gevormd, denk je?

"Dat is... niet in een eenheidsmaat uit te drukken. Ierland heeft een revolutie gehad in 1916, daarna een burgeroorlog in de jaren twintig, en nog zeventien jaar later werd het land onafhankelijk. Waarna de katholieke kerk en de conservatieve regering het land gewoon gekidnapt hebben. Misschien dat niet het soort dictatuur werd ingesteld zoals in Spanje onder Franco, maar in de praktijk kwam het bijna op hetzelfde neer. Veel muziek en literatuur werd verboden. Films ook. Vergeet ook niet dat condooms pas in 1992 legaal zijn geworden in Ierland. Dat is nog geen twintig jaar geleden. Ik ben dus in een zeer conservatief, verarmd, gedeprimeerd land opgegroeid.

"Maar mijn antwoord daarop was: Virgin Prunes. De val van de katholieke kerk eind de jaren tachtig, begin de jaren negentig zorgde ervoor dat de meeste Ieren voor het eerst de smaak van de vrijheid konden proeven. En door een wonderlijke samenloop van omstandigheden kwam toen ook de economische opgang van het land op gang. Resultaat? De Ieren hebben tien jaar lang gefeest in een surrealistische droom. Een droom waar bovendien geen eind aan leek te komen."

Sterk dat een provocerende punkband als Virgin Prunes een platform kreeg in dat aartsconservatieve klimaat.

"We krégen geen platform, we dwongen er één af. Al gebeurde ook dat niet zonder slag of stoot, want meer dan eens werden onze optredens door de politie stilgelegd. We waren kinderen van de jaren zestig, maakten deel uit van de eerste generatie die zich afzette tegen leraars, ouders en de maatschappij in het algemeen. Bovendien: in 1976 brak de punk door, waardoor jongeren helemaal een vrijgeleide kregen om zich te uiten. Achteraf kun je daar met een heel romantische blik op terugkijken, maar zo is het wel gegaan.

"Verder probeer ik mijn carrière niet in vraag te stellen. Er valt sowieso kop noch staart aan te krijgen. Het is geen job en ik volg geen enkele logica. Het enige wat je als artiest kunt doen, is gaan waar je instinct je heen brengt. Ik vlieg op automatische piloot, zonder dat ik van tevoren weet waar de landingsbaan zich zal bevinden. Dat maakt het net spannend."

Je groeide op in dezelfde straat als Bono, en jullie zijn al veertig jaar elkaars beste vrienden. Jullie achtergrond is nagenoeg dezelfde, maar qua muziek en attitude stonden U2 en Virgin Prunes haast haaks op elkaar. Hoe komt dat, denk je?

"Je stelling is waar en niet waar. Het is juist dat ik met Bono en Guggi (het derde deel van het triumviraat, destijds samen met Friday medeoprichter van Virgin Prunes en nu een bijzonder succesvol schilder, BS) al van kindsbeen af bevriend ben. Maar zelfs in die ene straat voelde je verschil. De ouders van Bono en Guggi hadden een auto, en ze gingen naar een open, tamelijk progressieve school. Mijn leraars waren streng en conservatief. Ik leefde in de cul-de-sac. Bono is half katholiek, half protestants opgevoed. Guggi heeft een zeer strikt protestantse achtergrond. En mijn ouders waren katholiek. Geloof me: dat maakte een wezenlijk verschil uit.

"Maar wat ons als jonge tieners met elkaar verbond, was de muziek. We hielden alledrie van kunst en rock-'n-roll, en wilden weg uit de kooi die onze opvoeding was. Want er was nóg iets wat we gemeen hadden: een repressieve vader. Bullebakken, eigenlijk. Maar goed: uiteraard deel ik met Bono een boel interesses. Al neemt dat niet weg dat ik het 60 procent van de tijd niet eens ben met wat hij zegt. En waarom onze muziek zo anders is? Ik had gewoon meer demonen te bestrijden dan Bono. Of in elk geval: andere demonen."

Des te opmerkelijker dat jullie veertig jaar lang elkaars beste vrienden zijn gebleven. Een tamelijk uniek gegeven in de rock-'n-roll.

"Een relatie of een vriendschap onderhouden, is hard werk. Je moet er allebei voor willen vechten. Ook als je het soms niet eens raakt met elkaar. Het is fijn om elkaar op goeie momenten mee te maken. Maar nog belangrijker is dat je er bent op de momenten dat het bij de andere even tegenzit. Dán steun kunnen bieden - kunnen vragen ook -, daar draait het om. Geloof me: het is niet omdat Bono een megasuperster is die zijn huis kan volstouwen met platina platen dat hij geen zwarte periodes doormaakt. De dood van zijn vader heeft hem niet minder geraakt omdat hij veel geld op zijn rekening heeft staan. Dat maakt de pijn niet makkelijker om dragen."

Als tieners richtten jullie Lypton Village op, een soort denkbeeldige wereld die, doordat sommige leden ervan inmiddels wereldberoemd zijn geworden, haast mythische proporties heeft aangenomen.

"Dat is waar. Lypton Village was een vlucht uit de realiteit. En een van de dingen die we deden, was elkaar een andere naam geven dan de naam waarmee we geboren waren. Ik werd Gavin Friday. Maar je had ook Bono, The Edge, Guggi en Strongman. We waren veertien, vijftien jaar toen. En gek genoeg staan die namen veertig jaar later nog overeind. Ik ben al veel langer Gavin Friday dan dat ik als Fionan Hanvey door het leven ging. Ik had een hechte band met mijn moeder en kon het goed vinden met mijn broers. Maar de jongens uit Lypton Village waren mijn echte vrienden."

Heeft je moeder haar zoon, de 'anti- christ', altijd even innig omarmd?

"Ze is me altijd blijven steunen. Alleen de hoes van de nieuwe cd vindt ze maar niks. Omdat ik lig alsof ik dood ben, en mijn vader pas een paar jaar geleden gestorven is. Onlangs nam ze me even apart. 'Jezus Christus, je vader had gelijk: je zult het nooit kunnen laten om de aandacht naar je toe te trekken. Zelfs niet nu je de vijftig voorbij bent.' Daar moest ik erg om lachen."

Misschien heeft ze wel gelijk.

"Wie weet. Ze is 75 en nog altijd kerngezond. Toen ik met Virgin Prunes onder vuur lag, werd ze op straat nagewezen. Ze was de moeder van die kerel die overal keet schopte. Maar ze liet zich nooit uit haar lood slaan. Op een dag kwam ze een pin van de groep vragen. Om te dragen als ze naar de supermarkt ging. Het was haar manier om al die roddelende buren de middelvinger te geven. Dat vond ik heel erg punkrock van haar. Ze maakte in het begin trouwens ook de jurken waarin Virgin Prunes optraden. Tot mijn vader op een dag wat vroeger dan voorzien thuis kwam van zijn werk, en haar op heterdaad betrapte. Toen mocht ze niet meer."

De dood van je eigen vader was een van de aanleidingen voor je nieuwe cd. Zijn jullie mettertijd dichter naar elkaar toe gegroeid?

"Ja. Ik heb vrijwel mijn hele leven een zeer getroubleerde relatie met mijn vader gehad. Al van toen ik een tiener was. Dat had deels met zijn onwrikbaarheid te maken, en met het feit dat we over bijna alles radicaal anders dachten. Pas toen hij stervende was, begon ik te beseffen dat ik het hem ook niet altijd makkelijk heb gemaakt. Ik was van meet af een intens mannetje. Stel je even voor dat je zoon een Virgin Prune is, en dat je onder één dak met hem moet leven. Dat kan niet eenvoudig zijn geweest. Vooral niet omdat hij een heel conservatieve working class achtergrond had, en ik op de voorpagina van de krant stond met een foto waarop mijn lul door een echte varkenskop was bedekt. Zijn andere zonen speelden voetbal of wilden bij de scouts. Maar ik was de antichrist van Ierland. Hij geneerde zich dood, durfde op de duur zelfs niet meer naar de pub te gaan.

"Maar los van al dat melodrama hebben we elkaar op het einde van zijn leven toch gevonden. Hij had een ernstige hartaanval gehad en moest geopereerd worden. In het ziekenhuis was ik degene die hij wilde zien. Niet mijn drie broers, hoewel die een veel betere relatie met hem hadden. Ik heb drie, vier dagen naast zijn ziekenbed gezeten. En de hele tijd maar praten, praten, praten, praten. Iets wat we eigenlijk nooit eerder hadden gedaan. Na de operatie heeft hij nog drie weken geleefd. Toen was het gedaan. Ik ben blij dat we die tijd nog gekregen hebben. Bij Bono en zijn vader is het net zo gegaan, trouwens."

Je hebt sowieso een tumultueuze periode achter de rug. Er was niet alleen de dood van je vader, je hebt ook een depressie gehad, bent ernstig ziek geweest én je huwelijk strandde. Wat heeft je recht gehouden?

"Ik had gewoon geen keuze. De breuk met mijn vrouw was een enorme opdoffer. Het voelde aan alsof een been geamputeerd werd. We waren zeven jaar getrouwd, maar ik kende haar al sinds mijn zestiende en ik was twintig toen we samen een relatie begonnen. Ze zeggen altijd dat het een derde van de tijd kost om over een gebroken relatie te raken. Dus ja, het was een traumatische tijd en ik heb lang getreurd.

"Mijn manier om met dat soort tegenslagen om te gaan is: me meteen met mijn volle gewicht op een ander project gooien. Want ook al heeft de nieuwe cd zestien jaar op zich laten wachten, toch ben ik een obsessionele workaholic. Ik heb toen meegewerkt aan Ich Liebe Dich, een eerbetoon aan Kurt Weill. Maar daar heb ik me zo in uitgeput dat mijn lichaam er op een gegeven moment genoeg van had. Ik kreeg een letsel aan mijn rug en heb uiteindelijk negen maanden letterlijk plat gelegen. Al ben ik zelfs toen bezig gebleven. Ik heb samen met Bono en diens kinderen gewerkt aan een nieuwe versie van Peter en de wolf. En filmmuziek geschreven.

"Maar goed, ik ben elke tegenslag uiteindelijk te boven gekomen. Ook al omdat er niets anders op zat dan weer overeind te krabbelen. Dat heet: een balans vinden. Je kunt niet alles altijd fantastisch vinden, en elke dag goed in je vel zitten. Tenzij je daar pilletjes voor inneemt."

Op het gevaar af dat ik een clichévraag stel: denk je dat de muziek je door die sombere periode heen heeft

getrokken?

"Oh, daar ben ik van overtuigd. Als ik in mijn jeugd de Virgin Prunes niet had gehad, dan was ik nu ofwel dood ofwel een heroïnejunk. Muziek was een uitlaatklep, de manier om mijn woede te kanaliseren. Niet iedereen kon op die manier zijn frustratie kwijt, wat meteen verklaart waarom Dublin jaren lang de heroïnehoofdstad van de wereld is geweest. Muziek is nog steeds een therapie, trouwens. Ik kan er mezelf volledig ik kwijt."

Je haalde het zelf al aan: je vorige plaat, Shag Tobacco, dateert inmiddels van zestien jaar geleden. Heb je de feedback van het publiek niet gemist?

"Natuurlijk. Maar anderzijds heb ik meteen na die cd beslist dat ik een tijdje wilde verdwijnen. Enerzijds omdat het opnameproces zeer pijnlijk was geweest - in die periode begon mijn relatie de eerste barsten te vertonen - anderzijds omdat ik toen al aanvoelde dat de muziekindustrie aan het veranderen was. Ik zat bij Island toen, en in dezelfde week dat ik moest vertrekken werden ook Tom Waits, Tricky en Marianne Faithfull op straat gezet. En een maand later tekenden ze de Sugababes. Ik dacht: wat is hier aan de hand? Even later wist ik het: het was het begin van de infantilisering van de popmuziek.

"Als tegenreactie wilde ik opnieuw de ondergrond in, maar uiteindelijk kwam ik als filmcomponist in Hollywood terecht. Dat was even aanpassen, want ik was niet langer de frontman. Daar speelde de acteur de hoofdrol. En ik moest natuurlijk ook luisteren naar de wensen van de regisseur. Als je een score schrijft, ben je een soort decorateur. Je vult de gaten op. Op de koop toe vond - en vind - ik dat artiesten naarmate ze ouder worden te veel platen uitbrengen. Elk jaar een nieuwe Neil Young: wie zit daar op te wachten?"

Bono heeft een enorm verrassings- concert voor je georganiseerd in de New Yorkse Carnegie Hall toen je vijftig werd. Vond je die leeftijd een keerpunt in je leven?

"Nee. Ik heb mijn grote terugslag gekregen toen ik veertig werd. Er was die scheiding waar we het al over hadden, en toen heb ik letterlijk de grond onder mijn voeten voelen wegzakken. Maar mijn fourties zijn briljant geweest. Alleen: ik ben de vijftig net voorbij en begin me nu al aan mezelf te ergeren. De fysieke ongemakken beginnen zich te manifesteren. Als ik nu tot vijf uur 's ochtends uitga, voel ik me de dag erna rijp voor een rolstoel (lacht).

"Het idee voor dat concert is ontstaan op de verjaardag van Guggi. Het is een traditie dat we elk jaar een kasteel afhuren waar we ons met onze twintig beste vrienden terugtrekken voor een rustig weekend. Daar vroeg Bono me wat ik voor mijn vijftigste verjaardag zou doen. Ik had geen idee. Toen heeft hij me verteld wat hij voor me in petto had: een avond waarop ik al mijn helden mocht uitnodigen, samen met muzikanten die door mijn muziek beïnvloed waren. En de opbrengst zou naar Afrika gaan.

"Ik moest huilen van pure ontroering. Lou Reed was er, en Anthony van The Johnsons, Maria McKee, Courtney Love en Eric Mingus. Ik mocht ook eisen stellen. Dus niemand zou fuckin' 'One' komen zingen, en ik wilde U2 niet op het podium. In plaats daarvan wilde ik met alle leden iets afzonderlijks doen. Het was fantastisch. Ik zou durven zeggen: op die manier zou ik élk jaar vijftig willen worden."

Wat wil je teweegbrengen met je muziek? Ik kan me niet voorstellen dat gewoon entertainment brengen volstaat.

"Nochtans: tijdens optredens entertain ik wél graag. Alleen wil ik niet in routines vervallen. Ik zie veel bands die precies weten wat ze moeten doen in een opnamestudio, die hun songs van tevoren al helemaal hebben uitgetekend nog voor de eerste noot op tape staat. Live spelen ze die songs dan zo nauwgezet mogelijk na. Maar ze kunnen zichzelf niet meer verliezen in de muziek, en dat hoor je eraan. Ik weet vooraf nooit hoe het eindresultaat zal klinken. Ook nu niet. Dat moeten de nummers me zelf vertellen.

"Het doel van mijn muziek is eigenlijk niet veranderd. Als tiener had ik de indruk dat niemand me begreep. Ik voelde me geïsoleerd. Tot ik David Bowie op de radio hoorde. En Bryan Ferry. En Johnny Rotten. Later kwam daar ook nog Leonard Cohen bij. Zij deden me beseffen dat ik níét alleen was. En ik hoop dat mijn muziek voor anderen ook zo'n strohalm biedt. Dat mijn songs je vrienden kunnen zijn. Vaak heb ik het over allenigheid, over totale vervreemding. Je weet wel, het genre waar Morrissey de ongekroonde koning van is. Tegelijkertijd wil ik dieper graven. Taboes doorbreken. Niet de gemakkelijkste weg, besef ik. Maar gemakkelijk is saai."

Op de hoesfoto van catholic lig je als een lijk afgebeeld, onder de Ierse vlag, met een enorm kruisbeeld op je borst. Met zo'n beeld wéét je dat je reacties gaat uitlokken.

"Ach ja. Eigenlijk heb ik maar één boodschap voor de katholieken en protestanten die daar aanstoot aan nemen: get over it. (lacht) Ik zag op een tentoonstelling een oud schilderij van Sir John Lavery hangen waarop de Ierse vrijheidsstrijder Michael Collins lag afgebeeld, en wist meteen dat ik zelf een remake van dat beeld wilde maken. Toen ik ook de titel van de plaat had - catholic, met kleine c - vielen alle stukjes van de puzzel op hun plaats. Ik dacht: ik claim dat woord terug van de kerk. In Ierland hebben ontzettend veel mensen hun geloof verloren na al die schandalen over corruptie en kindermisbruik. De kerken lopen leeg. Of nee, dat is niet waar. Stap in Dublin een kerk binnen en ze zit nog altijd stampvol. Met Polen en Afrikanen. En links en rechts nog een Iers oudje ertussen. Maar de meeste mensen voelen zich bedrogen. Terecht. In dezelfde periode sloeg ook de Ierse economie te pletter en begon het IMF zich er zowaar mee te bemoeien. Plotseling stond de soevereiniteit van ons land ter discussie. Kortom: we zijn hoeren geworden. Ierland heeft zijn ziel verkocht uit hebzucht. Uit honger naar geld. De Keltische tijger blijkt een kitten. De Duiters en de Fransen hebben de tijger gevild, en nu lopen ze over het tapijt dat ze er aan over hebben gehouden."

Catholic van Gavin Friday is uit bij Rubyworks. Hij treedt vanavond op tijdens Crossing Border in Antwerpen (www.crossingborder.be), en komt op 18 februari naar de Handelsbeurs in Gent.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234