Dinsdag 29/11/2022

PortretXi Jinping

Hoe denkt Xi Jinping, met zijn eeuwige, zuinige glimlach om de lippen, nu echt over de Russische oorlog in Oekraïne?

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Hoe denkt Xi Jinping nu eigenlijk echt over de Russische oorlog in Oekraïne? Het blijft moeilijk om China’s president, met zijn eeuwige, zuinige glimlach om de lippen, goed te lezen.

Bruno Struys

Afgelopen week, vlak na Poetins oproep tot mobilisatie, leek China ineens kritiek te uiten op Rusland, met een oproep tot een staakt-het-vuren. Even daarvoor had Xi ook al officieel ‘vragen en bezorgdheden’ overgemaakt tijdens een ontmoeting met Poetin.

Was dit hetzelfde China dat door Rusland in februari op de hoogte werd gehouden over de grootschalige invasie van Oekraïne, zoals Amerikaanse bronnen beweerden?

“De Verenigde Staten hebben geprobeerd om Rusland en China als één kamp af te schilderen, terwijl Xi Jinping juist zo veel mogelijk dubbelzinnigheid daarover wil”, zegt Ties Dams, verbonden aan het Nederlandse Clingendael Instituut en auteur van De nieuwe keizer, een biografie over de Chinese president.

Dat maakt van de Amerikaanse inschatting wel nog geen flater. Geen enkele Chinese president bracht immers zoveel bezoeken aan Rusland of ontmoette zoveel Russische vertegenwoordigers. Bovendien lijkt Xi Jinping ook een persoonlijke band te onderhouden met Poetin. “Onze karakters lijken op elkaar”, zei Xi tegen de Russische president in 2013.

En er zijn nog meer gelijkenissen tussen beide wereldleiders. Ze zijn allebei 69, en groeiden allebei op binnen de machtsstructuren van twee communistische grootmachten na de Tweede Wereldoorlog. Beiden willen een ‘groot, oud rijk’ in ere herstellen en cultiveren een diep wantrouwen tegenover het Westen. Wat dat laatste betreft zitten ze wel op verschillende snelheden.

Mythische proporties

“Poetin raakte opgeslorpt door zijn obsessie voor westerse dreiging en ging de directe confrontatie aan”, zegt Dams. “Xi Jinping wil de kansen van China liever niet verspelen door een actieve speler te worden in dit conflict.” China streeft dan ook eerder naar een soort post-westerse wereldorde, waarin het zichzelf graag positioneert als een stichter van vrede en harmonie.

“Dan is een oproep tot een staakt-het-vuren een gemakkelijk standpunt dat je niets kost. Die dubbelzinnige boodschap past binnen de ambivalentie die van Xi Jinping de machtigste man van China heeft gemaakt”, zegt Dams.

Over enkele weken zal de Communistische Partij van China (CCP) Xi Jinping met een grondwetswijziging nog een derde termijn van vijf jaar toekennen. Het had nochtans weinig gescheeld of de machtigste Chinees sinds Mao had als jonge kerel de Culturele Revolutie van de jaren 60 niet overleefd.

Van bij zijn geboorte lijkt de kleine Jinping voorbestemd voor een carrière binnen de CCP. Zijn vader had tijdens de Culturele Revolutie aan de zijde van ‘Grote Roerganger’ Mao gediend en maakte zelfs deel uit van China’s ‘rode elite’ die de oude keizerlijke paleizen in Peking innamen.

null Beeld Penelope Deltour
Beeld Penelope Deltour

Xi Jinping groeit op in een cocon, tussen de kinderen van revolutionairen, geniet onderwijs in een prestigieuze kostschool en verslindt boeken. Hij kent trouwens niet alleen de Chinese klassiekers. Komt hij in Moskou, dan kan hij zo elf Russische auteurs opsommen die hij heeft gelezen. Komt hij in Parijs, dan vermeldt hij twintig Franse.

Maar dan, als Xi negen is, stort zijn luxewereldje in elkaar. Op een partijcongres in 1963 wordt vader Xi meegesleurd in een valse aanklacht, die zijn revolutionaire bijdrage drastisch in twijfel trekt. Hij wordt veroordeeld tot gevangenisstraf en gedwongen fabrieksarbeid. Xi Jinping moet het vervolgens zestien jaar zonder vader stellen, en erger, hij is ineens de zoon van een verrader.

Het partijcongres van 1963 is het startsein voor een zuivering van 60.000 ‘samenzweerders’ en even later ook voor de Culturele Revolutie, de gigantische campagne die Mao opzet tegen ‘infiltranten van het kapitalisme’. Xi Jinping is daarbij geregeld het mikpunt van spot en publieke vernederingen.

Ze moeten het ouderlijke huis verlaten. Xi’s moeder, die nochtans ook diende tijdens de revolutie, moet opstappen als partijkaderlid en op het platteland gaan werken. Xi’s oudere halfzus zal zich uit pure wanhoop opknopen.

In deze turbulente jaren 60 zal Xi Jinping zich steeds feller verzetten en naar eigen zeggen ‘drie tot vier keer’ gevangengenomen worden. Daarbij zouden ze hem ook dwingen om zich uitdrukkelijk tegen zijn vader uit te spreken.

Als Xi Jinping vijftien is, beveelt Mao dat alle jongeren op het platteland gaan werken, om van de boeren arbeidsethos te leren. De man die later zo berucht zou worden voor zijn zogenaamde ‘heropvoedingskampen’ voor Oeigoeren in Xinjiang, woont als tiener dus zelf gedwongen in een grot in een bergdorp.

“Een zwaard wordt gemaakt op een slijpsteen en een mens wordt gesmeed in ontberingen”, zo schrijft Xi Jinping in een zeldzaam autobiografisch essay uit 1998, waarmee hij allicht een persona van mythische proporties wilde creëren. Dat lijkt ook gelukt: de grot waarvan sprake is nu een bedevaartsoord.

In werkelijkheid zou Xi al na drie maanden terug naar Peking zijn gevlucht, maar toch. Terwijl zijn zus naar Canada verhuist en zijn broer naar Hongkong, kiest Xi Jinping ervoor om ‘roder dan rood’ te worden. Hij wordt lid van de partij en slaagt er zelfs in – na zeven weigeringen en ondanks zijn familienaam – om partijkaderlid te worden.

Wanneer Mao overlijdt en Deng Xiaoping het stokje overneemt, komt ook Xi’s vader weer vrij. Het tij is gekeerd. Zoon Xi studeert aan de hoog aangeschreven Tsinghua-universiteit, terwijl vader Xi opnieuw zijn rol in de partij opneemt.

Corruptiejager

Xi Jinping’s eerste huwelijk toont welke weg hij intussen heeft afgelegd, maar het is geen succes. De dochter van China’s ambassadeur in het Verenigd Koninkrijk is niet tevreden met een saai bureaucratenleven in Peking en trekt naar Londen, maar haar man komt haar niet achterna. Vijf jaar later hertrouwt hij met de waanzinnig populaire zangeres Peng Liyuan.

China kruipt uit het economische dal, stelt zich steeds meer open voor de wereldeconomie en Xi Jinping maakt langzaam carrière als een onopvallende bureaucraat. “Conservatief genoeg voor de Partij, pragmatisch genoeg voor de vrije markt en anoniem genoeg om van schandalen gevrijwaard te blijven”, schrijft Dams.

Schandalen zijn er sowieso genoeg in de CCP. De partij is zo doordrongen van corruptie dat Xi zich meermaals kan opwerpen als fraudejager, die aan het hoofd van een stad of provincie grote kuis houdt. Met zijn doortastend optreden gooit hij zowel in de partij als op straat hoge ogen. Hij is daarbij handig genoeg om de belangrijkste partijbonzen buiten schot te houden, tenzij ze concurrentie voor hem vormen op de weg naar de absolute top.

De Chinese dissident Cai Xia, die belangrijke CCP’ers opleidde, maar in 2020 omwille van haar kritiek uit de partij is gezet, vindt dan ook dat de CCP meer op een maffiagroep dan op een politieke partij lijkt. “En net als de maffia gebruikt de partij botte middelen om te krijgen wat ze wil: omkoping, afpersing, zelfs geweld”, aldus Cai Xia in een essay voor Foreign Affairs.

Het is onder andere dankzij het thema corruptie dat Xi in 2012 president wordt, wanneer een van zijn tegenkandidaten uitvalt door een moordschandaal en hijzelf furore maakt door een schone-handen-operatie in Shanghai. Zodra hij aan de macht is, slaagt hij erin om de verschillende facties binnen de CCP voor zich te winnen, om ze vervolgens tegen elkaar op te zetten.

Crisissen ombuigen

De eeuwige, zuinige glimlach, is nog het meest van al een pokerface. Door zijn onopvallende voorkomen maakt Xi weinig vijanden en lijkt hij weinig ambitieus, maar juist dat heeft hem allicht tot baas van de partij en van 1,4 miljard Chinezen gemaakt. Bovendien verstaat hij de kunst om geduldig te wachten tot de machtsbalans in zijn voordeel kantelt.

“We moeten potentiële crisissen handig ontmijnen en ze ombuigen in kansen voor China’s ontwikkeling”, zei Xi Jinping enkele jaren geleden op een conferentie van de CCP over buitenlandse zaken.

Daarom legt China nu enorme reserves van Russische olie aan, handig voor als het toch tot een conflict met de VS komt. De grondstoffen in het arctische gebied van Rusland komen eindelijk in handbereik, nu Rusland steeds minder een grootmacht is, en China steeds meer nodig heeft.

Uit de westerse sancties leert Xi Jinping ook wat de gevolgen kunnen zijn voor oplopende spanningen met Taiwan. Hij ziet ook dat niet alle democratieën, waaronder bijvoorbeeld India, zomaar meegaan in het narratief van de Amerikaanse president Joe Biden.

“Xi beseft dat deze oorlog een kentering kan betekenen in de relaties tussen westerse en niet-westerse landen”, zegt Dams. Toch zal hij vooral het binnenland niet uit het oog mogen verliezen, als hij zijn autoriteit wil bewaren, ook al heeft hij het land tot een hoogtechnologische surveillancestaat omgevormd.

“Mao bevrijdde China van de nationalisten. Deng bevrijdde het land van de honger. Xi kan niet uitpakken met zulke grote triomfen”, schrijft Cai Xia. “Dat wil ook zeggen dat hij een kleinere foutenmarge heeft.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234