Zondag 02/10/2022

ReportageDe Russische soldaat

Hoe denkt het Russische thuisfront over deze oorlog? ‘In Rusland zijn veel mensen boos’

Russische soldaten dragen kransen en een foto op de begrafenis van Nikita Avrov (20), die om het leven kwam aan het front in Oekraïne. Beeld ANP / AFP
Russische soldaten dragen kransen en een foto op de begrafenis van Nikita Avrov (20), die om het leven kwam aan het front in Oekraïne.Beeld ANP / AFP

Wie zijn de soldaten in het Russische invasieleger? En wat denken hun naasten van de ‘speciale operatie’? Wij zochten via sociale media naar familie en vrienden van deze militairen. Een enkeling durfde te praten. ‘Er zijn al zeker tien mannen uit ons dorp gesneuveld.’

Willem FeenstraPieter SabelTom Vennink en Erik Verwiel

Op de eerste dag van president Poetins speciale militaire operatie gaat er een telefoon in een besneeuwd dorp in het noorden van Rusland. Een jonge vrouw neemt op en hoort de vertrouwde stem van haar jongere broer. Hij heeft nieuws: hij is onderweg naar Oekraïne. “Ik was meteen bang”, zegt Polina, die uit veiligheidsoverwegingen niet met haar echte naam in de krant komt.

Haar angst komt vooral doordat ze niet weet wat Poetins operatie behelst en welke rol haar broer daarin gaat spelen. Het enige dat zeker is voor haar, is dat er gevochten gaat worden en dat haar broer erbij is. “Het onbekende maakt bang”, zegt ze.

Toen haar broer nog een broertje was, droomde hij al van een toekomst in het Russische leger. Hij bereidde zich als middelbare scholier ijverig voor op de toelatingsexamens van een prestigieuze militaire academie, studeerde er cum laude af en werd benoemd tot pelotonscommandant. Oekraïne is zijn eerste uitzending.

Zeven weken later gaat er weer een telefoon in het dorp en krijgen Polina’s ouders niet hun zoon aan de lijn, maar diens bevelhebber. De boodschap is meteen duidelijk. “De commandant vertelde dat ze tijdens een missie op een verdedigingslinie waren gestuit”, zegt Polina.”‘En dat ze toen onder vuur zijn genomen.”

Voor Polina roepen de voorstadjes van Kiev niet alleen associaties op met verhalen over oorlogsmisdaden door het Russische leger. Voor haar is het vooral de plek waar haar broer om het leven werd gebracht door een Oekraïense granaat. Dag en nacht zit Polina met één vraag in haar hoofd: waar is haar broer voor gestorven? Een zoektocht naar het antwoord heeft haar nog niets opgeleverd. “Ik ben ten einde raad”, zegt ze.

Staatsgeheim

Na bijna vier maanden oorlog is er weinig bekend over de soldaten in het Russische invasieleger. Ze worden door het Kremlin afgeschermd van journalisten. Wie zijn de militairen die in opdracht van Poetin hun buurland zijn binnengevallen? Weten ze waar ze mee bezig zijn? En hoe kijken hun familie en vrienden naar ‘de speciale militaire operatie’?

Het zijn vragen die bijna onmogelijk te beantwoorden zijn. De belangrijkste reden: openlijk kritiek uiten op de invasie is in Rusland strafbaar – wie spreekt van ‘een invasie’ is al in overtreding. Militairen kunnen in de gevangenis belanden. Burgers kunnen boetes krijgen en, bij herhaling, een gevangenisstraf tot vijftien jaar.

Russische soldaat pauzeert even tijdens een ontmijningsoperatie in Marioepol.  Beeld REUTERS
Russische soldaat pauzeert even tijdens een ontmijningsoperatie in Marioepol.Beeld REUTERS

Om dichter bij de antwoorden te komen, legden we de afgelopen maand contact met familie en vrienden van gevangengenomen en omgekomen Russische militairen. Voordat de Russische rechtbank onlangs ingreep en publicatie van overzichten met dode soldaten als staatsgeheim betitelde, waren gegevens en foto’s van deze militairen goed beschikbaar via openbare bronnen in Rusland, zoals rouwadvertenties en lokale nieuwsberichten. Ook worden ze verspreid door de Oekraïense autoriteiten.

Met gezichtsherkenningssoftware zijn de digitale sporen van de militairen te vinden. Via hun profielen op sociale media benaderden we hun naasten. In totaal hebben we van 20 gevangen en 43 omgekomen Russische militairen informatie verzameld en vervolgens 79 mensen uit de omgeving van deze militairen benaderd. De meesten antwoordden niet, sommigen weigerden medewerking.

Een enkeling besloot wel om zijn of haar verhaal te doen. Om deze mensen te beschermen tegen mogelijke strafmaatregelen van de Russische overheid, zijn hun verhalen geanonimiseerd en zijn enkele details weggelaten. Daarnaast analyseerden we profielen op sociale media, gedenksites en berichten in lokale Russische media, en probeerden we op die manier meer te weten te komen over de Russische ­militair. “Zijn mensen bij jullie niet boos op Rusland?”, vraagt Polina nog voordat ze instemt met een gesprek.

Via het profiel van haar omgekomen broer op een sociaal medium zijn we haar op het spoor gekomen. Al snel na het contactverzoek op 16 mei reageert ze en begint ze een gesprek dat enkele weken zal duren. “In Rusland zijn veel mensen boos, ook wij verliezen goede mensen, we vernietigen onze genenpoel.”

De impact van het verlies van haar broer is niet in woorden te vatten, zegt ze. “Ik denk dat iedereen begrijpt hoe zwaar de rouw is na het verliezen van een ongelooflijk dierbare naaste. Het is onmogelijk te accepteren.” Polina komt uit een dunbevolkte regio, ver van de grote steden, en is daar lang niet de enige met een omgekomen familielid in Oekraïne. “We hebben al meer dan tien dode officieren en soldaten hier”, zegt ze. “En dat zijn alleen nog maar de officiële doden. Er worden veel mensen vermist.” Het verlies van haar broer en de oplopende aantallen doden en vermisten in haar omgeving maken haar wanhopig. “Jonge jongens sterven, hele families lijden.”

Wat al snel duidelijk wordt in de zoektocht naar de mensen uit het invasieleger, is dat Poetins oorlog tot diepe rouw heeft geleid in grote delen van Rusland. Scholen houden herdenkingsdiensten voor oud-leerlingen, met Z-symbolen en foto’s van de overleden militair. Lokale kranten publiceren necrologieën waarin ze de doden uit hun regio eren. Begraafplaatsen hebben speciale gedeelten voor in Oekraïne gesneuvelde militairen.

In de grote steden is nauwelijks sprake van rouw. De meeste militairen uit het Russische leger komen niet uit Moskou en Sint-Petersburg - en de doden dus ook niet. Voor welvarende Russische stedelingen lijkt de oorlog daarom nog altijd ver weg. De meeste verliezen worden geleden in kleine steden en dorpen, waar een soldatensalaris mensen uit de armoede kan houden. Hoe lager het gemiddelde inkomen in een provincie, hoe hoger het aantal doden.

Het dorpje Oest-Bargoezin (7.000 inwoners, ruim 4.000 kilometer van het Kremlin) verloor al zes inwoners in Oekraïne. In de provincie Orenburg schreef de lokale nieuwssite Orenday.ru al 107 necrologieën over gevallen soldaten. In de provincie Boerjatië is elke dag wel een begrafenis. Uit een rouwbericht van een leerkracht van een dorpsschool in de Oeral over een omgekomen oud-leerling: ‘We zullen altijd blijven denken aan die geweldige jongen met zijn krullen en die verlegen glimlach op zijn lippen.’

De Russische autoriteiten stellen dat de speciale operatie op rolletjes loopt. Maar ze zwijgen over de verliezen. Het laatste van de enige twee dodentallen die ze hebben gepubliceerd - 1.351 - stamt uit maart en is volgens militair analisten veel lager dan het werkelijke dodental. De kritische Russische nieuwssite Mediazona turfde samen met de BBC al ruim twee keer zo veel doden aan de hand van openbare bronnen, zoals teksten van nabestaanden op sociale media, overlijdensberichten en mediaverslagen van herdenkingen.

Ook de Russische onderzoekssite iStories kwam boven de 3.000 doden uit. Het werkelijke dodental ligt hoogstwaarschijnlijk veel hoger, onder meer doordat vermisten niet zijn meegeteld. Volgens Oekraïne zijn er meer dan 31.000 Russische militairen gedood. De soldaten zijn jong. De meeste begin twintig. Andere jonger - sommige waren net 18 toen ze omkwamen in Oekraïne.

null Beeld vk
Beeld vk

Polina’s broer was begin twintig. Polina zit vanaf de eerste dag van de operatie vol vragen. Met haar broer kon ze er niet over praten, omdat hij te maken had met een geheimhoudingsplicht. Bovendien belde hij in de zeven weken dat hij in Oekraïne zat maar twee keer naar huis. Het waren korte gesprekken. “Hij zei: ik ben in leven, alles is in orde. En hij zei dat hij niet wist wanneer hij weer contact kon opnemen”, zegt Polina. En dan was het weer wachten op een volgend telefoontje, zonder enig idee over de locatie en missie van haar broer. “Het enige wat je kunt doen, is geloven dat alles goed gaat.”

Familieleden en vrienden zeggen soms wekenlang zonder informatie te zitten. Militairen mogen hun telefoon niet of nauwelijks gebruiken. Sommige hadden geen kans om het thuisfront in te lichten toen in de vroege ochtend van 24 februari ‘de oefeningen’ langs de grens geen oefeningen bleken en ze Oekraïne werden ingestuurd.

Een Oekraïense soldaat staat op een vernielde Russische tank nabij de volgens de Oekraïense ­autoriteiten heroverde stad ­Trostianets, op 29 maart. Beeld AFP
Een Oekraïense soldaat staat op een vernielde Russische tank nabij de volgens de Oekraïense ­autoriteiten heroverde stad ­Trostianets, op 29 maart.Beeld AFP

Het VKontakte-profiel van Nadezjda Salaj, de vrouw van de 21-jarige Vasili Salaj, laat de onzekerheid onder familieleden zien. Als lid van de 205de Kozakse Gemotoriseerde Infanteriebrigade is Vasili in Oekraïne beland. “We hopen op het beste en doen ons best”, schrijft Nadezjda op 10 maart, vermoedelijk nadat ze het contact met haar man heeft verloren. Ze bedankt haar contacten voor hun medeleven.

Lang blijft ze stil, tot 2 april. “Alles komt goed”, laat ze weten. Haar man “zal snel thuis zijn”. Wat er precies is gebeurd, vermeldt ze niet. Maar uit Oekraïense Telegram-kanalen valt op te maken dat Vasili Salaj krijgsgevangene is gemaakt. De Oekraïners plaatsen op 11 maart een filmpje waarin hij, mogelijk onder dwang, zegt: “We hebben deze oorlog niet nodig. Er gaan veel mensen dood, deze oorlog is nutteloos.”

Was zijn medewerking aan het propagandafilmpje een voorwaarde om contact met het thuisfront te mogen hebben? Hoe dan ook plaatst zijn vrouw op 3 april een screenshot van een videogesprek met haar man in gevangenschap. Hij lacht breeduit naar haar, en onder aan de foto is te zien hoe ze vanuit Rusland teruglacht. “Geluk is als je familie en vrienden levend en wel zijn”, schrijft ze erbij. “Onze knappe man zal snel thuiskomen.”

RUST IN HET LEGER

Of Salaj inderdaad is teruggekeerd naar Rusland, bijvoorbeeld na een gevangenenruil, is onbekend. Zijn vrouw reageerde niet op contactverzoeken. Familieleden van gevangen soldaten zijn zeer terughoudend met praten. Ze hopen dat de Russische en Oekraïense autoriteiten hun familielid deel laten uitmaken van een gevangenenruil en denken dat publiciteit die kans verkleint. “Zolang mijn zoon niet terug thuis is, kan ik niets zeggen”, vertelt de moeder van een 22-jarige gevangengenomen soldaat uit Orenburg via de telefoon.

Mensen die iemand zijn verloren, zijn vaker bereid te praten. Neem Andrej, een bouwvakker uit een Russische badplaats. Hij sprak zijn vriend Vladimir voor het laatst op 23 februari. Daarna ging Vladimir offline, zonder te zeggen dat hij naar Oekraïne ging. Anderhalve maand later ontving Andrej een sms’je: Vladimir was omgekomen bij gevechten in Marioepol.

“Het was een enorme schok voor me”, vertelt Andrej over de telefoon. Hij zegt dat Vladimir zich thuis voelde in het Russische leger. Hij beschrijft een jonge man die moeite had om zijn weg te vinden in de maatschappij en koos voor een plek waar het dagelijks leven strak voor hem was ingedeeld. “Het vrije leven was te druk voor hem, het leger gaf hem rust.”

Maar waarvoor Vladimir zijn leven heeft gegeven, zegt Andrej niet te weten. Nabestaanden moeten het doen met de uitleg van Poetin.

Russische militairen zijn bezig om Oekraïne te ‘denazificeren’ en te ‘demilitariseren’. Ze stoppen ‘genocide’ en voorkomen ‘een aanval op ­Rusland’. De staatskanalen berichten elke dag over ‘bevrijdingen’ door het Russische leger.

Bovendien stappen de deelnemers aan de ‘speciale operatie’ volgens Poetin in de voetsporen van het Rode Leger dat nazi-Duitsland versloeg in de Grote Vaderlandse Oorlog, zoals de Tweede Wereldoorlog in Rusland wordt genoemd. Die vergelijking heeft impact in een samenleving die er dagelijks door de staat aan wordt herinnerd dat er geen grotere helden bestaan dan de militairen uit het Rode Leger.

Ivan Loekin, een 23-jarige Russische soldaat, schreef tijdens de eerste dagen van de invasie in zijn dagboek: “Over tien jaar zal er een standbeeld voor mij worden opgericht.” Enkele dagen later kwam hij om in Marioepol. Een gevangengenomen militair in een interview: “We willen zijn zoals onze grootvaders die vochten tegen nazi-Duitsland. We willen hun overwinningen herhalen, onszelf bewijzen.”

Ook veel nabestaanden gaan – in het openbaar tenminste – mee in Poetins frame. Ze noemen hun gesneuvelde zonen helden van het vaderland. Een man die zijn zoon verloor, schrijft in een herdenkingsbericht: “Mijn vader keerde levend en gezond terug uit de Grote Vaderlandse Oorlog. Zijn kleinzoon, mijn zoon, stierf in Marioepol in de strijd tegen het nazisme.”

Maar het Russische invasieleger vormt geen gesloten front. Honderden soldaten zijn in het begin van de oorlog gevlucht van militaire bases of hebben geweigerd deel te nemen aan de gevechten, zo onthulde The Wall Street Journal op basis van militaire decreten en gesprekken met advocaten van soldaten. Ze waren niet bereid om hun leven te riskeren voor Poetins operatie in Oekraïne en achtten het bevel tot binnenvallen illegaal. Het is onduidelijk of zij strafrechtelijk worden vervolgd – militairen kunnen in Rusland tien jaar celstraf krijgen voor desertie. Journalisten en advocaten van soldaten lopen gevaar om zelf in de gevangenis te belanden voor ‘verspreiding van nepnieuws’.

Familie en vrienden nemen afscheid van Oekraïens soldaat Oleg Skybyk op de begraafplaats ­Lychakiv in Lviv.  Beeld AFP
Familie en vrienden nemen afscheid van Oekraïens soldaat Oleg Skybyk op de begraafplaats ­Lychakiv in Lviv.Beeld AFP

En dan zijn er ook nog de militairen die wél in Oekraïne waren, maar weigeren voor een tweede keer te gaan. Uit angst, of omdat ze niet achter de invasie staan. De Britse krant The Guardian sprak met een militair die samen met acht anderen naar zijn leidinggevenden stapte om te laten weten dat ze niet nog een keer de grens overgingen. Uiteindelijk zouden zij nu in eigen land zijn gestationeerd.

STERKE MAAG

Het blijven uitzonderingen. Drieënhalve maand na de start van de invasie vechten tienduizenden Russische militairen stug door. Dat een groot deel van de wereld zich tegen hun land heeft gekeerd, zal hun vermoedelijk niet zijn ontgaan. Er zijn afgeluisterde gesprekken van militairen die zijn gaan twijfelen aan de invasie.

Maar het lijkt er ook op alsof velen van hen juist verbitterder in de strijd staan. Beelden van Oekraïense militairen die lijken van Russische militairen verminken, missen hun uitwerking niet. Sommige nabestaanden gingen zelf op zoek naar de waarheid. “Ik begrijp niet waarom Rusland heeft aangevallen”, zegt Polina. Ze zocht niet op plekken waar het Kremlin antwoorden klaarzet, vertelt ze. “Op de federale kanalen weet je van tevoren dat je alleen dingen te horen krijgt die gunstig zijn voor de autoriteiten.”

Dus ging ze op zoek op websites van de vijand. Het Oekraïense internet staat in oorlogsstand. Russische militairen worden op nieuwssites regelmatig omschreven als ‘terroristen’ en ‘rasjisty’, een vermenging van de Russische woorden voor Russen en fascisten. Video’s van Oekraïense raketinslagen op Russische legervoertuigen en gevechtsjagers worden gevierd.

De zoektocht naar Russische militairen vergt een sterke maag. Verscheidene Oekraïense websites verspreiden gruwelijke beelden van omgekomen Russen. Het gaat om duizenden foto’s en video’s van lijken, ledematen, hoofden. Soms zijn de lijken onherkenbaar door explosies. Gevangengenomen soldaten worden voor een camera gezet en betuigen spijt.

Om individuele militairen te beschermen is er de Geneefse Conventie, waarin het internationaal humanitair recht is vastgelegd voor gewapende conflicten. Daarin staat dat krijgsgevangenen en omgekomen militairen respectvol moeten worden behandeld. Bij de oorlog in ­Oekraïne gelden die regels vooral op papier.

Een van de sites die gruwelijke beelden van Russische militairen verspreiden, is Russoldat. De site deelt naar eigen zeggen ‘informatie over de verliezen van de Russische strijdkrachten, oorlogsmisdaden van het bezettingsleger en de consequenties van de terroristische activiteiten in Oekraïne’. Familieleden van Russische soldaten kunnen drie hotlines bellen om erachter te komen of hun naaste gevangen, gewond of gedood is, zo stelt Russoldat. Ook belooft de site nabestaanden dat ze informatie kunnen krijgen over hoe ze een lichaam kunnen terugkrijgen. De site zegt zich te baseren op ‘openbare bronnen en insiders’, maar blijkt nauw gelieerd aan de Oekraïense autoriteiten.

Een medewerker van de hotline verwijst voor vragen naar Anton Herasjtsjenko, een adviseur en voormalige onderminister bij het ministerie van Binnenlandse Zaken die zich op sociale ­media omschrijft als ‘de officiële vijand van ­Russische propaganda’. Hij reageert niet op onze vragen.

Oekraïense strijders bekijken de lijken van twee Russische soldaten in een park in Trostianets. Beeld AP
Oekraïense strijders bekijken de lijken van twee Russische soldaten in een park in Trostianets.Beeld AP

Duidelijk is dat Oekraïne de sites en hotlines niet heeft opgericht uit medeleven met Russische nabestaanden. Ze dienen hoofdzakelijk als propaganda-instrument. ‘Om de oorlog te stoppen moeten we zorgen dat meer Russen weten over hun verliezen in Oekraïne’, staat in een ­bericht op het officiële Telegram-kanaal van het Oekraïense parlement over de hotlines.

BRANDEN IN DE HEL

Het is onduidelijk of de informatie van de sites klopt. Neem een video die het Oekraïense leger in april publiceerde over een omgekomen ­Russische militair ten noorden van Kiev. In de video wijst een Oekraïense militair in een open veld op een hoopje lichaamsdelen: een been in een uniform, een voet in een zwarte laars, een hand in een handschoen. “Russische media zeggen dat er vandaag in Rusland afscheid wordt genomen van deze militair”, zegt de ­Oekraïner. “Maar zijn lichaam ligt hier, op Oekraïens land.” Als bewijs toont hij een gehavend identiteitsbewijs en een kettinkje met een ­identiteitsnummer. “We zullen hem begraven zonder ceremonie.”

De militair suggereert dat het Russische leger lichamen van gesneuvelden achterlaat in Oekraïne en nabestaanden voor de gek houdt met lege kisten bij begrafenissen. Reden voor boosheid onder Russische familieleden van militairen, hoopt Oekraïne. En als zij zich tegen de invasie keren, wordt Poetins positie verzwakt, zo is het idee.

Maar het is onduidelijk of de video de waarheid vertelt. We spraken met een familielid van de militair in kwestie over de begrafenis. Die zegt de persoonlijke bezittingen van de militair, inclusief zijn kettinkje, te hebben teruggekregen. Het lichaam is volgens het familielid gerepatrieerd naar Rusland.

Ook Russen die niet zelf op zoek gaan naar Oekraïense informatie over familieleden in de oorlog, worden er soms toch mee geconfronteerd. Dat komt doordat Oekraïense burgers foto’s en informatie van Russische militairen gebruiken om familieleden op te sporen en online aan te vallen. Het overkwam de familie van Jevgeni Osjlykov, een soldaat uit Kemerovo, een mijnbouwstad in Siberië. Op foto’s op zijn socialemedia-accounts poseert hij in uniform met zijn vriendin, staat hij tussen gewichten in de sportschool en showt hij in voetbaltenue een trofee op het veld. En er is een bericht uit 2020, waarin hij aankondigt te zijn getrouwd.

Onder dat bericht staan sinds twee maanden foto’s van een verbrand lichaam. De mond van het lichaam is opengesperd, Osjlykovs paspoort ligt opengeklapt op z’n borst. ‘Moge zijn hele familie branden in de hel’, schrijft iemand onder de foto. Het profiel van Osjlykovs vrouw is in de reacties vermeld, zodat ze een link krijgt naar de foto’s van haar overleden man.

Wat doet het met mensen als ze hun familielid of hun vriend zo terugzien? Roept het weerstand op tegen Poetins speciale operatie of juist tegen Oekraïners? Of allebei? Polina’s nieuwsgierigheid naar Oekraïense informatie is in de afgelopen weken omgeslagen in wantrouwen. Ze vreest dat Oekraïense en westerse nieuws­organisaties net zo werken als die in haar eigen land: als propagandakanalen van regeringen. Bewijzen voor Russische oorlogsmisdaden gelooft ze niet, zegt ze, want “Oekraïne geeft veel geld uit aan anti-Russische propaganda”.

Polina bevindt zich, net als veel andere familieleden van Russische militairen, in een ingewikkelde positie. Ze heeft moeite om informatie over de oorlog te vinden die ze vertrouwt. Zeggen dat ze bewijzen voor Russische oorlogsmisdaden gelooft, kan gevaarlijk zijn. En wie wil oorlogsmisdaden geloven waarbij een eigen ­familielid betrokken geweest kan zijn?

Ze heeft haar zoektocht opgegeven. Ze leest en bekijkt niets meer over de invasie, zegt ze. Ook al weet ze niet of haar jongere broer gestorven is als verdediger of aanvaller. “Niet wij en niet jullie weten zeker of dit een verdediging of een aanval is”, zegt ze. “Want Rusland zegt het een en de andere kant het ander. Ik denk dat het nog heel lang gaat duren voordat we de waarheid kennen.”

Maar nu ze vanuit haar dorp in het noorden van Rusland contact heeft met westerse journalisten, wint haar nieuwsgierigheid het toch weer even van haar wantrouwen en vraagt ze: “Waar denkt u dat de waarheid ligt?”

OVER DIT VERHAAL

Voor het onderzoek naar Russische militairen verzamelde de Volkskrant informatie over 63 militairen. De krant kwam de militairen op het spoor via openbare bronnen, zoals rouwadvertenties en mediaberichten, en door beelden van militairen te analyseren met gezichtsherkenningssoftware. De software doorzoekt het openbare deel van het internet - dus niet profielen op sociale media. Met andere vergelijkingssoftware kon worden vastgesteld of een persoon op een foto dezelfde was als op een andere.

Ook werd gebruikgemaakt van een database met ruim 1,1 miljard foto’s van VKontakte, een populair Russisch alternatief voor Facebook. Via die profielen konden familieleden en vrienden worden benaderd. Een tiental mensen reageerde op de berichten.

Het gebruik van gezichtsherkenningssoftware is omstreden. Volgens de Europese wetgeving zijn aan het aanleggen van databases restricties verbonden om de privacy te waarborgen. De mensen die er met hun foto in staan hebben daar namelijk nooit toestemming voor gegeven. De Volkskrant maakte gebruik van deze digitale methoden omdat die het mogelijk maken een beter beeld te krijgen van Russische soldaten. Om de veiligheid van bronnen te beschermen is soms gebruikgemaakt van gefingeerde namen en zijn enkele details weggelaten.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234