Zaterdag 19/06/2021

Hoe de sociale zekerheid een trampoline werd

David Beckham verdient iedere vijftien seconden het jaarinkomen van een gemiddelde Malawische burger. Uiteraard kan hij beter met een bal omgaan dan de meeste stervelingen, maar is zijn verloning evenredig met zijn creativiteit?

Jos Geysels ziet de samenleving verharden

@5 INFO Opinie:Jos Geysels is minister van staat. Voor De Gedachte schrijft hij om de twee weken een opiniestuk.

@4 DROP 2 OPINIE:'Vandaag legt het sociale beschermingssysteem minder mededogen met zwakkeren aan de dag dan vroeger." Dat stelde Bea Cantillon, directeur van het Centrum voor Sociaal Beleid van de Universiteit Antwerpen, een maand geleden in het weekblad Knack.

Mededogen. Zwakkeren. Het zijn woorden die niet thuishoren in de tijdsgeest. In de kerstperiode blijven ze wel enkele minuten hangen, maar daarna zijn ze amper bruikbaar. Het zijn woorden voor softies die zich illusies maken over de werkelijkheid van de markt en die de natuurwetten van het financieel systeem negeren. In onze samenleving krijgt vooral de harde munt een mooie klank.

Onze sociale zekerheid is trouwens niet langer een vangnet maar een trampoline, aldus het credo van de laatste jaren. Mensen mogen zich niet nestelen in een sociaal profitariaat maar moeten zich actief inzetten om aan werk en dus een inkomen te geraken. Juist. De armen activeren, zo werd het in bestuurstaal geformuleerd. Ondertussen daalde de armoede echter niet en verloren de meeste vervangingsinkomens wel een deel van hun koopkracht.

Soft kun je de cijfers toch niet noemen. In België leeft bijna 15 procent van de bevolking onder de armoedegrens. Vooral vrouwen, 65-plussers en in toenemende mate alleenstaande moeders en allochtonen lopen een verhoogd risico om in armoede terecht te komen. Maar harde cijfers worden niet altijd in harde politieke munt omgezet. Van een activering van het armoedebeleid kwam de laatste jaren weinig in huis.

Uiteraard zijn de meesten onder ons er niet armer op geworden. In 2008 zullen we gemiddeld 370 euro extra kunnen uitgeven. Maar de ongelijkheid vergroot. Het inkomen van de 20 procent rijksten vertegenwoordigt 43 procent van het totale inkomen. Een jaar geleden was dat nog 41,9 procent. De 20 procent armsten geraken niet verder dan 5,1 procent van het globale inkomen. En dan rekenen we er de allerarmsten nog niet bij, want daarover bestaan weinig of geen fiscale statistieken. Op wereldvlak worden die inkomensverschillen nog obscener. David Beckham verdient iedere vijftien seconden het jaarinkomen van een gemiddelde Malawische burger. Uiteraard kan hij beter met een bal omgaan dan de meeste stervelingen, maar is zijn verloning evenredig met zijn creativiteit?

Zeker op het moment dat ook de kloof tussen de arbeids- en vermogensinkomsten groter wordt. Dat je aan geld geraakt door te zwoegen is veel minder waard geworden dan de speculatieve handigheden waarmee de financiële markten de portefeuilles van beleggers activeren. Niet verwonderlijk dat sommige scholieren zich aangetrokken voelen om een gokje te wagen.

Met het financieel profitariaat ging het de laatste jaren wel goed. Met allerlei handige constructies, vertaald in goed klinkende Engelse woorden, werd getracht om op een zo kort mogelijke termijn zoveel mogelijk winst te realiseren. En het lukte. Tot de zeepbel, vooral in de VS, uiteenspatte. "De bijen van Wall Street dansten inderdaad, maar ze bestoven vooral zichzelf, erop rekenend dat als de crisis uitbrak de Federal Reserve zou klaarstaan om de party te laten doorgaan", schrijft econoom Paul De Grauwe in De Standaard.

De federale banken als vangnet voor onverantwoord speculatief gedrag. Wat het sociaal systeem al lang niet meer doet, is blijkbaar wel vanzelfsprekend als het financiële systeem in de problemen geraakt. Vangnet spelen om "de party" te laten doorgaan. Mededogen met de sterkeren? Geert Noels van Petercam vatte het goed samen: "De kredietcrisis is een symptoom van een ziek systeem dat leeft op financiële hocus pocus en krediet." Er is dus iets meer aan de hand.

Zijn verdienste en beloning nog met elkaar in verhouding? Wanneer zijn inkomensverschillen aanvaardbaar, wanneer worden ze pervers? Vragen die verder gaan dan pleidooien voor graaitaksen en afgunstbelastingen. Het is immers twijfelachtig dat sommige inkomens en verdiensten "economisch noodzakelijk" zijn of beantwoorden aan een reële marktwaarde.

Lang geleden bepleitte het kabinet-Den Uyl in Nederland het vijfvoud van het minimumloon als aanvaardbaar maximum. Dat leek toen al niet realistisch. De links-liberaal Dick Pels pleit in een recent boek De economie van de eer voor een spanning van één op de tien. Ook hij zal waarschijnlijk weggelachen worden. Met eer valt op de markt weinig te verdienen. Met hocus pocus des te meer.

Toch was het de laatste jaren stil op het politieke vlak wanneer woorden als 'herverdeling' en 'regulering' naar boven kwamen. Ook bij een deel van de linkerzijde. Nu pleiten de ideologen van de vrije markt voor een verhoogde transparantie en scherper toezicht op het reilen en zeilen van banken, kredietinstellingen en andere financiële actoren. De hand van de overheid mag weer zichtbaar worden. Is er in het denken over inkomensverschillen ook een kentering merkbaar? Is de discussie over de noodzaak van herverdeling niet langer een politiek taboe?

Op de nieuwjaarsreceptie van zijn partij was CD&V-voorzitter Etienne Schouppe duidelijk: "Voor de vierde wereld mag er geen plaats zijn in het rijke Vlaanderen." Sp.a-voorzitter Caroline Gennez zei verleden weekend dat "als er geen sociale maatregelen komen, dat niet is omdat er geen geld is, maar omdat er geen interesse voor is". Blijkbaar komt er nu in de Wetstraat eindelijk wat meer interesse en mededogen om voor de 15 procent armen en mensen met een leefloon in België een substantiële inhaaloperatie op touw te zetten. Een financiële opwarming die de zwakkeren wél kunnen gebruiken en die de samenleving minder koud maakt.

Of had Bea Cantillon gelijk toen ze zei dat het "met het armoedeprobleem in dit land hetzelfde is als met de ontwikkelingssamenwerking"? "Iedereen blijft maar herhalen dat we dringend 0,7 procent van het bbp aan ontwikkelingssamenwerking moeten besteden, maar er gebeurt uiteindelijk haast niets", stelde ze. Ik hoop dat ze zich vergist. We zullen het binnenkort weten, na de begrotingsbesprekingen in de regering en het parlement.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234