Dinsdag 27/10/2020

Horrorclowns

Hoe de rode neus het witte laken vervangt

Beeld AFP

Woensdag pakte de Mechelse politie een 'horrorclown' op. De jongen was gekleed in een witte overall en een masker met groen haar. Een nieuwe rage die uit de VS komt overwaaien? Eerder een stokoude traditie.

Hij (of zij) dook de laatste weken onder meer op in Genk, As, Gent, Mechelen en Beveren: de horrorclown. Ook wel terror- of killerclown genoemd. Al hoopt de politie dat de term 'loserclown' zal aanslaan, ter versterking van het 'sneue karakter' van de schrikaanjager.

Soms komt hij juist niet opdagen, ondanks aankondigingen op sociale media. In dat geval wachten pubermeutes - het gaat er online fanatiek aan toe met commentaren in de categorie 'neerknuppelen' en 'afschieten' - tevergeefs op een confrontatie. Het leidde al tot aanvaringen tussen agenten en clownjagers.

"Zodra de paniek goed op gang komt, worden de aanvallen op clowns een groter probleem dan de clowns zelf", zegt Peter Burger, volksverhalenonderzoeker en folklorist aan de Universiteit van Leiden. Op zijn blog gestolengrootmoeder.nl wijdde Burger de afgelopen jaren diverse stukjes aan het fenomeen van de horrorclown, die behalve in de VS en Australië ook zijn opwachting maakte in ons land, Nederland, Frankrijk, Engeland en Ierland - niet geheel toevallig landen waar Halloween gevierd wordt.

Want zo moeten we de gemaskerde griezel vermoedelijk plaatsen: als een illegaal verlengstuk van de Angelsaksische viering van Allerheiligen. Dat denkt ook Johan Verberckmoes, historicus en historisch humoronderzoeker van de KU Leuven. "Ik interpreteer de clowns als een vroege versie van Halloween, een feest dat navolging krijgt in zowel België als Nederland." Import zegt men dan, maar Verberckmoes snapt het goed. "Met alleen carnaval als ritueel feest was er simpelweg een gat in de markt."

De clown is in de 18de eeuw ontstaan, zegt de Vlaamse historicus, uit de toneeltraditie. Het was de Britse toneelacteur David Garrick die zijn gelaat begon te poederen en kleuren. Met zijn vertolkingen maakte hij niet alleen Shakespeare tot een nationale held, maar was hij ook de bedenker van de clownsfiguur.

Die theatrale clown met kostuum, grime en mime werd in de 19de eeuw overgenomen in het circus, zegt Verberckmoes. Waar hij voor een moment van broodnodige ontspanning kon zorgen tussen de zenuwslopende acrobatenacts.

Grenzen opzoeken

Maar de huidige horrorclowns overtreden een grens. Verberckmoes: "Zij plegen verraad aan hun kostuum, doen niet wat ze verwacht worden te doen: ze brengen geen grappen, maar zaaien angst."

De historicus ziet de angstzaaiende clowns vooral als een exponent van de jongerencultuur - ook een historisch fenomeen overigens. "Antropologen spreken van de drempelervaring: kinderen en adolescenten zoeken de grenzen op van het sociaal aanvaarde. Daarin kunnen ze heel provocerend zijn."

In dat opzicht is de horrorclown een uiting van rituele rebellie, zegt Verberckmoes. "Je zag het in de late middeleeuwen ook: jongerengezelschappen die tijdens carnaval met maskers of lakens het dorp rondgingen om mensen bang te maken. Of ze speelden lijken die uit de dood waren opgestaan."

Rebellerende jongeren dus, geheel binnen de ritueel historische traditie, al beseffen ze dat zelf natuurlijk niet, zegt Verberckmoes. "Stel je voor dat er een zestigjarige onder zo'n clownsmasker wordt aangetroffen - dat zouden wij allemaal zeer zorgwekkend vinden."

Ook Peter Burger kent goed gedocumenteerde verhalen van jongeren, vaak jongens, die in onze streken rond 1900 verkleed onder lakens dorpsbewoners de stuipen op het lijf joegen, bij voorkeur op het lokale kerkhof, met boegeroep.

"De gewoonte om met een masker op uit de bosjes te springen is allesbehalve nieuw", zegt Burger. Een recenter bekend voorbeeld is het spook van het Nederlandse Assen, uit 1965, een in het zwart gehulde jongeman. "Ook hier kwam een behoorlijke burgerwacht op de been, en moest vooral het spook vrezen voor zijn veiligheid."

Burger ziet de horrorclown als een moderne variant erop. "We geloven niet meer zo in spoken, de clown is een aardige opvolger." Uiteraard met eigentijdse toevoegingen zoals clowns met een Instagram-account en YouTube-airplay.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234