Woensdag 13/11/2019

Misdaad

Hoe de realiteit de fictie inhaalt in Antwerpse drugsoorlog

Een lading cocaïne onderschept door Europol. Beeld Europol

Net wanneer Patser in de zalen komt, lijkt de realiteit de fictie meer dan in te halen in Antwerpen. Schietpartijen met bendes nemen onderhand toe en worden steeds dodelijker. Hoe denken de politiediensten dit aan te pakken? 

'Dood aan informanten' staat er koudweg op de pamfletten die sinds dit weekend voor het eerst in Antwerpen zijn opgedoken. De flyers bevatten een lijst van negen namen, waarvan de auteurs vermoeden dat ze met de politie gepraat hebben. Dat het menens is, toont ook dat ze op verschillende plaatsen in Antwerpen en de randgemeenten zijn verspreid. 

Wie erachter zit is dus onbekend, maar de namen die erop staan zijn die van enkele zware jongens in het Antwerpse drugsmilieu. Een ervan is Frank V., ook wel Frank de Tank genoemd. Een onenigheid tussen de groep van Frank de Tank en die van een zekere Nordin E.H. over een misgelopen drugstransport heeft er al toe geleid dat huizen in Antwerpen 's nachts door reizende passanten zijn beschoten en auto's in vlammen opgingen.  

Dat wie uit de biecht klapt over de Antwerpse drugswereld op weinig mededogen kan rekenen, is vorige maand nog gebleken. Een man – vermoedelijk een getuige die over zijn verleden had gepraat met het Eén-programma Pano – is toen in Wilrijk door twee onbekenden met een bivakmuts op neergekogeld voor de ogen van zijn tweejarig zoontje.

Lees ook: De paradox van de War on Drugs: meer repressie, meer geweld

War on Drugs

Wat is er toch aan de hand in Antwerpen? Niet enkel zit het afvalwater er vol cocaïne, zo blijkt uit onderzoek, ook het aantal drugsdoden zit de laatste jaren in stijgende lijn. In een jaar tijd zijn er zo 17 afrekeningen gebeurd, die allemaal verband houden met het drugsmilieu. Hoe meer Antwerpen een draaischijf wordt voor cocaïne uit Zuid-Amerika, des te bloederiger de drugsoorlog die de bendes in de stad nu voeren. 

De vorig jaar overleden Gentse criminoloog Brice De Ruyver verklaarde daarover in september nog in onze krant dat er een stevige concurrentieslag uitgevochten wordt tussen meerdere criminele families (DM 16/9/17). "Een aantal Marokkaanse families is opgeklommen in de hiërarchie van zowel de groothandel, die de drugs binnentrekt, als de tussenhandel, die de drugs verder distribueert", zei hij. "Dat verklaart mee de afrekeningen die we de laatste tijd hebben gezien." 

Om de problematiek in te dijken, lanceerde burgemeester Bart De Wever al in 2013 zijn 'War on Drugs'. Drie jaar later klopte de Antwerpse politie zich op de borst dat ze op die tijd 3.000 straatdealers had gearresteerd en 430 auto's, alsook 2 miljoen euro misdaadgeld in beslag had genomen. Het aantal auto-inbraken en (gewelddadige) overvallen was gehalveerd. 

Bart De Wever tijdens zijn campagne in 2012, tijdens een speech waarin hij de 'War on drugs' aankondigt. Beeld BELGA

Stroomplan

Maar dat gaat dus enkel om kleine criminaliteit. Om de grote jongens aan te pakken die zich bezighouden met het binnenhalen van de cocaïne vanuit Zuid-Amerika, heeft de politie in september aangekondigd dat ze aan een Stroomplan werkt. Het idee is daar dat de grote drugsnetwerken enkel aan banden kunnen worden gelegd als verschillende overheidsdiensten nauwer met elkaar gaan samenwerken. Na de krokusvakantie wordt daarover een gedetailleerd plan verwacht. 

"We zijn nu volop bezig om het plan goed uit te werken", zegt Olivier van Raemdonck, woordvoerder van binnenlandminister Jan Jambon (N-VA). "Maar de kern van de zaak is dat we volop willen gaan voor de multi-agency-aanpak. Daarvoor is het de bedoeling dat de diensten van de lokale, federale en gerechtelijke politie veel nauwer gaan samenwerken met de douane, de fiscus en de sociale inspectie."

Want om criminelen te begrijpen moet je volgens Van Raemdonck denken als een crimineel: waar laat de overheid momenteel nog te veel gaten vallen? Om de grote georganiseerde misdaad tegen te gaan, is het namelijk niet voldoende om af en toe een lading cocaïne uit de haven te onderscheppen. Je moet ook nagaan hoe ze de drugs verspreiden, hoe ze de winst – wat natuurlijk zwart geld is – proberen wit te wassen en hoe ze dat geld ten slotte versluizen, al dan niet naar het buitenland. 

"Daarvoor is een meer geïntegreerde aanpak dus essentieel", zegt Van Raemdonck. "Waar de informatie rond gerechtelijke onderzoeken nu nog te veel versnipperd is over de diensten, moeten ze die in het vervolg veel meer met elkaar gaan delen." 

Kanaalplan

Het Stroomplan moet zo voortbouwen op de lessen die de politie getrokken heeft uit het Kanaalplan, waarmee minister Jambon terreurnetwerken in en rond Brussel wou "opkuisen". Ook daar wordt er nu gehamerd op meer samenwerking tussen politiezones en andere diensten. Want om terreur efficiënt te bestrijden, moet de politie ook netwerken rond wapenhandel en drugs in kaart kunnen brengen, zegt Van Raemdonck nog. "De oplossing is altijd om de puzzelstukken zo veel mogelijk samen te leggen, dat was zowat de filosofie van Brice De Ruyver."  

Voor staatssecretaris voor Fraudebestrijding Philippe De Backer (Open Vld) is het Stroomplan een nobel concept, maar gaat het lang niet ver genoeg. Hij stelt dan ook voor om naar Amerikaans model een Drug Enforcement Administration (DEA) in het leven te roepen. Het agentschap – welbekend uit films en series als Narcos – legt zich in de VS enkel toe op het bestrijden van de internationale drugshandel.

"Volgens mij moeten we gewoon een stap verder gaan", zegt hij. "In plaats van de diensten meer informatie te laten uitwisselen, kunnen we ook mensen fysiek samenbrengen in een nieuwe dienst." 

Van zijn kant heeft De Backer wel al de strijd tegen sociale fraude en witwassen opgevoerd, wil hij er graag aan toevoegen. "Ik heb zelf van sociale fraude een prioriteit gemaakt. We gaan nu harder optreden tegen de typische wasserettes, restaurants en garages, die in de praktijk nergens voor gebruikt worden, behalve om geld wit te wassen."  

Vraagtekens

Experts plaatsen vooralsnog serieuze vraagtekens bij het nieuwe Stroomplan. "Een betere aanpak, dat horen we al 50 jaar”, zucht professor Tom Decorte (UGent) bij  de insteek ervan. De eerste voorwaarde voor een goed Stroomplan, is dat de verschillende diensten ook openstaan voor een intensievere samenwerking en volgens hem is dat met de huidige mentaliteit geen evidentie. “Het is meestal een zaak van meer middelen voor de eigen winkel, om dan de pluimen op de eigen hoed te kunnen steken.”

Toch is binnen de Nederlandse overheid al in 2010 met succes een aparte task force opgericht om de verschillende overheidsdiensten beter met elkaar te laten samenwerken. Elk niveau, van het lokale tot het nationale, moet zo zijn bijdrage leveren tegen de georganiseerde misdaad. "Burgemeesters zijn bij ons echte crimefighters geworden", zegt de Nederlandse NRC-journalist Bram Endedijk, die voor zijn boek We regelen het zelf wel de onderwereld in de grensstreek tussen Nederland en België onder de loep nam. "Als een gemeentebestuur merkt dat een pand gebruikt wordt door een bende, dan zal de burgemeester dat sluiten. De belastingdiensten zullen dan nagaan hoe bepaalde personen precies aan hun geld gekomen zijn, of aan hun auto." 

Multinational

Hoe noodzakelijk zo'n geïntegreerde aanpak is, niet enkel binnen een land, maar ook internationaal, is vorige maand nogmaals in de verf gezet, vindt Endedijk. De Belgische en de Nederlandse politie konden toen samen een internationale drugsbende oprollen, die in beide landen actief was. "Volgens de politie produceerde de bende synthetische drugs als xtc, speed en MDMA, en tegelijk fungeerde ze ook als een soort van doorgeefluik voor vrachten cocaïne", zegt Endedijk. "Het gaat hier echt om een multinational in de onderwereld."

De methodes van de bende waren ook zo geavanceerd – zo plaatsten ze bestellingen voor chemische grondstoffen via een firma in Lommel – maar ook zo internationaal – de bende vervoerde cocaïne vanuit België naar Malta – dat ze enkel met een doorgevoerde samenwerking tussen verschillende overheidsdiensten binnen verschillende landen ingerekend kon worden.  

Maar de vraag is in hoeverre de geesten voor nauwe internationale samenwerking al gerijpt zijn, zegt Endedijk. "Er is natuurlijk wel een samenwerking tussen de Nederlandse en de Belgische overheidsdiensten. Maar dat gebeurt nog steeds niet op hetzelfde niveau als wanneer een onderzoek uitsluitend nationaal gevoerd wordt." 

Dan is er nog een andere piste, een die de laatste jaren steeds meer gehoor krijgt. Volgens politiecommissaris Peter Muyshondt, die zelf zijn broer verloor aan een overdosis, ziet een blinde wat er fout loopt, maar durft niemand dat publiekelijk te zeggen. Als notoir voorvechter van de legalisering van drugs, kan meer repressie nooit de oplossing zijn, vindt hij. Maar als je drugs nu eens uit de illegaliteit trekt, dan neem je de criminele bendes op een veel duurzamere manier hun inkomsten af. "We zijn sinds 1921 strijd aan het voeren tegen het druggebruik", zegt Muyshondt. "Hoeveel tijd heb je nodig om in te zien dat repressie niet werkt?”

Volgens criminoloog Decorte zijn de zaadjes daarvoor wel al gezaaid, maar echte politieke moed om het door te voeren is nog ver te zoeken. Hij verwijst zo naar de Global Commission on Drug Policy, een organisatie die voor decriminalisering pleit en waar kleppers als Kofi Annan of Jens Stoltenberg in zetelen. "Maar enkel nadat ze hun politiek mandaat hebben uitgezeten, hebben ze pas hun nek uitgestoken."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234