Zondag 22/05/2022

Hoe de publieke omroep verder democratiseren?

De VRT beschikt over een enorm, maar nog deels onaangeboord potentieel om de democratie te helpen verdiepen'

Nico Carpentier

vindt geïsoleerde programma's als 'Fata morgana' en

'De grootste Belg' onvoldoende

Deze week is door de VRT uitgeroepen tot 'mediaweek'. De openbare omroep brengt de hele week infotainment over de technologische evoluties in het medialandschap, met als hoogtepunt De grote zap voorwaarts, een interactieve live-tv-show met Bart Peeters aanstaande zondag. De nadruk op interactiviteit en de 'sociale' programmering van de VRT, met recente initiatieven als 'Fata morgana' en 'Allemaal Sam!', roepen een vraag op die belangrijker is dan het promoten van het nieuwe technospeelgoed: hoe passen deze digitale en interactieve televisieprogramma's, maar ook de klassieke televisie- en radioprogramma's in de wens om de publieke omroep verder te democratiseren?

Deze vraag over democratisering plaatst je onmiddellijk in het debat (annex conflict) over het kersverse VRT-decreet en de toegenomen invloed van de raad van bestuur van de VRT, grotendeels benoemd door de Vlaamse regering. De achterliggende verklaring voor deze logica is formeel-democratisch: een publieke instelling is democratisch als ze bestuurd wordt door een entiteit die een democratische legitimiteit geniet. In de praktijk steunt deze legitimiteit via een getrapt systeem op het verkiezingsmechanisme.

Toch is dit niet het enige mogelijke antwoord op deze vraag, omdat democratie meer is dan politieke eliteselectie. Democratie is ook een cultureel en waardegeladen gegeven, dat in alle maatschappelijke geledingen aanwezig is. Democratie steunt op steeds unieke combinaties van representatie en participatie. Anders geformuleerd: er is steeds een evenwicht tussen machtsafstand en machtsdeelname. Het is een moeilijk evenwicht, waarbij participatie vaak het onderspit moet delven. Het is om die reden dat academici zoals Anthony Giddens hebben opgeroepen om de democratie verder te democratiseren.

Massamedia hebben in deze democratiseringslogica een speerpuntfunctie, niet alleen omdat ze sowieso een belangrijke maatschappelijke rol spelen en in eenieders woonkamer binnenstappen. Ze zijn ook onze ruimtes van publiek debat en publieke participatie bij uitstek geworden. Vooral de publieke omroep beschikt over een enorm, maar nog deels onaangeboord potentieel om de democratie te helpen verdiepen, om de maatschappelijke en politieke participatie te verstevigen en om een actief burgerschap te bevorderen. Er is nog meer dan voldoende ruimte om de democratische kwaliteit van de publieke omroep en zijn programmering te verbeteren. Ook het nieuwe VRT-decreet bevat trouwens de magische zin dat 'de programma's moeten bijdragen tot de verdere ontwikkeling van de identiteit en de diversiteit van de Vlaamse cultuur en van een democratische en verdraagzame samenleving'.

Er zijn al een hele reeks - geïsoleerde - pogingen geweest. Niet zo lang geleden werd door de VRT een reeks publieksdiscussieprogramma's geproduceerd, zoals Jan publiek, Eerlijk gezegd, Groot gelijk en (zelfs) De leeuwenkuil, die tot doel hadden het publieke debat te stimuleren. Een TV1-televisieprogramma zoals Barometer, dat kijkers toeliet om zelf videomateriaal in te sturen en dat een aantal mooie en politiek-relevante reportages (bijvoorbeeld over huisjesmelkerij) genereerde, is ook geen lang leven beschoren gebleken. Ondanks de gebreken van de individuele programmaconcepten (vooral De leeuwenkuil) zijn dergelijke programma's van cruciaal belang om zogenaamde 'gewone mensen' ook toegang tot het scherm (of de ether) te geven en niet alleen de gebruikelijke stoet van elites en sterren.

Er is een drietal verschuivingen opgetreden, die deze evolutie verklaren: het politieke is vervangen door het sociale, het participatieve door het interactieve en het oude door het nieuwe. Programma's zoals Allemaal Sam! en Fata morgana zijn sterk gericht op het versterken van sociale cohesie. Het idee wordt mooi samengevat op de website van het productiehuis van Fata morgana (Sultan Sushi), waar het programma omschreven wordt als 'hét connecting people programma'. Zonder de bestaansreden van deze programma's te willen ondergraven en zonder al te kritisch te willen zijn over de soms wat betuttelende ondertoon, kan de politieke dimensie, zelfs als die breed wordt gedefinieerd, nauwelijks als dominant aanwezig gezien worden.

Een tweede vervanging is die van het participatieve door het interactieve. We worden meer en meer uitgenodigd om mee te doen met relatief eenvoudige (spel)formats. Zo konden we nog niet zo lang geleden de grootste Belg kiezen. Dergelijke formats nodigen weliswaar uit tot een zekere deelname aan de media, maar die is erg onevenwichtig en blijft meestal beperkt tot het uitbrengen van een stem. Het articuleren van een mening of het formuleren van een argumentatie - hoe moeilijk dit soms in een mediacontext ook verloopt - wordt met deze formats onmogelijk gemaakt.

De derde en laatste vervanging steunt op het hoopvol kijken naar de nieuwe media. Er bestaat effectief een veelheid aan websites, discussiefora en blogs en de publieke omroep speelt daar een gewaardeerde rol in. Tegelijk lijkt er echter een werkverdeling tussen oude en nieuwe media te zijn ontstaan die de oude (audiovisuele) media ontslaan van het ten volle uitbuiten van hun democratische rol.

Waar deze voorbeelden vooral op wijzen is op het gebrek aan continuïteit en visie op het vlak van het genereren van programma's met een democratische en participatieve kwaliteit. Het vraagt van de betrokken programmamakers en mediaverantwoordelijken een heel nieuwe en open instelling, waarbij het stimuleren van democratie en participatie een prioritaire plaats krijgt in hun denken en waarbij zij zichzelf niet meer definiëren als (psychologische) eigenaars en gatekeepers (of sluiswachters) van de media, maar als toeleiders en gateopeners. Uiteindelijk dienen wij deze 'oude' media, meer dan nu het geval is, te herdefiniëren als deel van de Commons, als iets waar een hele gemeenschap haar collectieve rechten op kan laten gelden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234