Vrijdag 29/05/2020

EcologieEuropese Green Deal

Hoe de natuur zelf het klimaat kan redden

De Zuidelijke Karpaten.Beeld BELGA © M.Pellinni

Grootschalig herstel van Europese bossen, veengebieden, graslanden en wetlands kan een cruciale bijdrage leveren aan het aanpakken van de ecologische en de klimaatcrisis. De Europese Commissie presenteert deze benadering woensdag als onderdeel van haar Green Deal.

Als de coronacrisis één ding duidelijk heeft gemaakt, horen we voortdurend deze dagen, is het dat alles anders moet. De pandemie is een gevolg van onze moderne manier van leven die het klimaat opstookt, aardse hulpbronnen uitput en de natuur verwoest. De uitweg uit de crisis, waarvoor nu wereldwijd biljoenen worden uitgetrokken, moet dan ook een ‘groen herstel’ zijn. Maar volgens natuurorganisaties kan de natuur zelf ons daarbij helpen.

De Europese Commissie zit qua groen herstel aardig op de bal met haar Green Deal: een ‘groeistrategie’ die integraal rekening wil houden met zowel de ecologische als de klimaatcrisis. Twee belangrijke pijlers worden woensdag in Brussel gepresenteerd: de nieuwe Biodiversiteitsstrategie, over het herstel van de Europese natuur, en Farm to Fork, over verduurzaming van de landbouw. Het Europese klimaatdoel (nul netto-uitstoot in 2050) komt later aan bod.

Nature based

Het probleem met dat klimaatdoel is dat we de opwarming allang niet meer tot de ‘veilige’ 1,5 graad kunnen beperken door minder CO2 de atmosfeer in te pompen. We moeten ook actief CO2 uit de lucht halen. Voor zulke ‘negatieve emissies’ zijn technische oplossingen bedacht, zoals ‘biobrandstoffen met CO2-afvangst en -opslag’, maar die zijn duur en grotendeels theoretisch, terwijl biomassa ook grote ecologische nadelen heeft.

Volgens een coalitie van natuurorganisaties is er een veel betere manier om het klimaat en de natuur te redden: gebruikmaken van de natuur zelf, door het beschermen en herstellen van ecosystemen, ‘nature based solutions’. Bossen, venen, natuurlijke graslanden en wetlands kunnen veel CO2 opslaan en nadelige gevolgen van opwarming zoals erosie en overstromingen beperken. “Het is bovendien een goedkope aanpak, want je laat de natuur het werk doen”, zegt Frans Schepers van Rewilding Europe, een van de initiatiefnemers.

Rewilding is de term voor dit grootschalig herstellen van ecosystemen. Centraal daarin staat het beschermen en verbinden van landschappen en het weer op gang brengen van ecologische processen, onder meer door verdwenen sleutelsoorten spontaan terug te laten komen of soms te brengen, zoals grote grazers en roofdieren als wolven en beren. Een idee waarmee natuurclubs als Wereld Natuur Fonds, Rewilding Europe en het Britse Endangered Landscapes Programme in diverse Europese landen succes hebben geboekt (zie kaart).

Opbrengst

Het gaat bij natuurlijke oplossingen niet om klein bier als je bedenkt dat land en zee nu al gratis en voor niks de helft van de menselijke uitstoot absorberen. Sommige ecosystemen nemen enorm veel CO2 op. Herstel van zulke systemen kan 37 procent van de emissiereducties leveren die tot 2030 nodig zijn om de opwarming onder 2 graden te houden. Probleem is dat dit politiek amper op de radar staat en er daardoor slechts zeer beperkt financiering voor is. Slechts 2,5 procent van de klimaatgelden gaat nu naar natuurlijke oplossingen.

Bescherming van bossen en herbebossing zijn een logische stap, want bomen en planten slaan van nature CO2 op. Bossen zijn enorme carbon sinks: noordelijke naaldwouden leggen 1,5 tot 4,4 ton CO2 per hectare vast, gematigde loofbossen wel 5,5 tot 16,5 ton. Europese bossen absorberen jaarlijks 7 procent van alle uitstoot in de EU en bevatten nu zo’n 9,8 gigaton CO2. Die capaciteit kun je vergroten door bos-arealen fors uit te breiden.

Speerpunt van de Green Deal is dan ook een plan voor het planten van 3 miljard bomen tot 2030, een van de vele modieuze Billion Tree Campaigns wereldwijd. Maar bomenplantages zijn niet altijd even effectief en kunnen op de verkeerde plek de natuur zelfs schaden, zegt Joris Cromsigt, rewilding-specialist aan Universiteit Utrecht. Herstel van natuurlijke bossen werkt beter. Die leggen meer CO2 vast, doen dat langduriger en zijn beter voor de biodiversiteit. “Natuurlijke systemen zijn vrijwel altijd superieur aan menselijke oplossingen.”

Nog effectiever is het herstel van veengebieden. Venen leggen veel meer CO2 vast dan tropische regenwouden, wereldwijd 450 gigaton, 60 procent van alle CO2 in de atmosfeer. Keerzijde is dat voor landbouw of veeteelt ontwaterd veen, zoals de Nederlandse veenweidegebieden, juist CO2 uitstoot, 29 tot 37 ton per hectare per jaar. Vernatting van veengebieden is dan ook de grootste slag die we kunnen slaan, zegt veenexpert Hans Joosten (Universiteit van Greifswald, Duitsland). “De klimaatschade van landbouw op veen is in Duitsland 7,4 miljard euro per jaar. In Nederland komt daar nog de schade door verzakkingen bij. We zijn dom bezig.”

De klimaatwinst van natuurlijke oplossingen is dus aanzienlijk. Door 10 procent van de Europese natuur te rewilden kun je 10 procent uitstoot vastleggen, aldus Schepers. En dat is alleen nog maar de directe klimaatwinst. Er zijn ook voordelen qua klimaataanpassing. Als je gekanaliseerde rivieren de kans geeft weer hun natuurlijke loop te nemen, door het weghalen van dijken en dammen en afgraven van uiterwaarden, zoals in Nederland is gebeurd, levert dat behalve nieuwe natuur ook bescherming tegen overstromingen op.

Blindstaren

Vraag is natuurlijk waarom al dit laaghangend fruit niet allang wordt geoogst. Wellicht omdat politiek en bedrijfsleven zich blindstaren op het terugdringen van CO2-emissies via technische oplossingen, mogelijk omdat daar het meest aan te verdienen is. Vandaar dat natuurorganisaties er zo op gebrand waren dat natuurherstel een integraal onderdeel wordt van de Green Deal.

De grote lijn van de Biodiversiteitsstrategie stelt volgens kenners niet teleur. In 2030 moet 30 procent van de verarmde, versnipperde Europese natuur (de helft ligt binnen 1500 meter van een weg) zijn beschermd, door voltooiing van het Europese Natura 2000-netwerk en koppeling aan nationale beschermde gebieden. Dit alles in aanloop naar een VN-verdrag voor de natuur dat in 2021 moet worden gesloten, vergelijkbaar met het klimaatakkoord van Parijs.

Natuurclubs en Duitse wetenschappers deden alvast een voorzet. Ze brachten Europa in kaart op basis van ‘ecologische integriteit’ (intacte voedselketens, natuurlijke processen en connectiviteit) en ontwikkelden op basis daarvan een Europese Groene Infrastructuur, een netwerk van natuurgebieden die groot genoeg zijn om zichzelf in stand te houden, waarin dieren kunnen rondtrekken en waarin ook ‘ecosysteemdiensten’ als CO2-opslag een plek hebben.

EU-wetgeving

Om zoiets te realiseren moet er binnen de Green Deal nu snel Europese wetgeving komen voor natuurherstel, zegt Schepers. Met bindende doelen in vierkante kilometers per land. En afschaffing van ‘ondermijnend beleid’, zoals subsidies voor biomassa of voor verdere schaalvergroting en intensivering van de landbouw. Voordeel is dat lidstaten vanwege het akkoord van Parijs vanaf 2021 hun CO2-emissies uit landgebruik moeten registreren en terugdringen. Dat zet voor het eerst financiële druk op het herstellen van natuur.

De kansrijkste gebieden liggen in natuurlijke landschappen met relatief weinig versnippering, weinig intensieve land- of bosbouw en een min of meer intacte megafauna. Landen als Zweden, de Baltische staten, Roemenië en Spanje. Voordeel is dat in veel van die landen het platteland ontvolkt en vergrijst. Overtollige landbouwgrond kan dan makkelijk worden teruggegeven aan de natuur. En er is ruimte voor megafauna in hoge dichtheden, zegt Cromsigt. “Wat we nu kennen is een flauwe afschaduwing van wat er ooit was.”

Komende maanden moet blijken in hoeverre de plannen voor natuurherstel in EU-wetgeving worden omgezet. Verzet valt zeker te verwachten van de boerenlobby, vooral over de besteding van de 59 miljard euro aan landbouwsubsidies per jaar. Die zijn volgens Schepers volstrekt natuur- en klimaatvijandig. “De vraag is: geven we publiek geld om veenweide te ontwateren, of om natuur te herstellen en CO2 in de grond te houden?”

Ooibossen iets ten zuiden van Harsova bij het plaatsje Dunarea op de oever van de Donau.Beeld Hollandse Hoogte / Wim Oskam
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234