Zaterdag 10/12/2022

PostuumMichail Gorbatsjov

Hoe de glasnost van Gorbatsjov de brandstof werd voor de vernietiging van de Sovjet-Unie

Michaïl Gorbatsjov in Genève, 1985.  Beeld Getty
Michaïl Gorbatsjov in Genève, 1985.Beeld Getty

De dinsdag overleden Michaïl Gorbatsjov (91) luidde midden jaren tachtig met zijn hervormingen ongewild de val van de Sovjet-Unie in: ‘perejstrojka’ (verbouwing) en vooral ‘glasnost’ (openheid). De oud-Sovjetleider kreeg er in het buitenland een heldenstatus door, maar maakte zich er in eigen land niet populair mee.

Bert Lanting

Er zijn maar weinig mensen die de wereld zo ingrijpend hebben doen veranderen als voormalig Sovjetleider Michail Gorbatsjov. Dankzij hem kwam er een einde aan de Koude Oorlog, die de wereld ruim veertig jaar lang verdeeld hield. Maar een deel van de veranderingen voltrok zich zonder dat hij het wilde en op het beslissende moment – de opstand tegen de conservatieve coupplegers in Moskou – was hij er eigenlijk niet bij. De partijleider zat vast op zijn buitenverblijf op de Krim, terwijl zijn aartsrivaal Boris Jeltsin in Moskou het Sovjetsysteem de doodsteek toebracht.

Voor de buitenwereld dook Gorbatsjov pas op in 1985, toen hij na een reeks sterfgevallen in het Kremlin door zijn collega’s in het Politburo, het hoogste orgaan van de Sovjet-Unie, naar voren werd geschoven als nieuwe secretaris-generaal oftewel partijleider.

Met de keuze voor de naar Sovjetbegrippen jeugdige Gorbatsjov – hij was 54 toen hij werd benoemd – wilden de Politburo-leden een einde maken aan de beschamende stoet van begrafenissen die Moskou de drie jaar ervoor had meegemaakt: in 1982 overleed de half-seniele partijchef Leonid Brezjnjev, in 1984 stierf diens opvolger, ex-KGB-chef Joeri Andropov en een jaar laten stond de partijtop rond het graf van Andropovs opvolger, de kleurloze Konstantin Tsjernenko.

‘Hoe kan ik ooit iets bereiken met de Russen als zij de hele tijd blijven doodgaan?’, klaagde de Amerikaanse president Ronald Reagan in zijn dagboekaantekeningen uit die tijd.

Toenmalig Sovjetleider Michaïl Gorbatsjov stemt op een conferentie voor communisten in Moskou, 1990. Beeld AFP
Toenmalig Sovjetleider Michaïl Gorbatsjov stemt op een conferentie voor communisten in Moskou, 1990.Beeld AFP

Ook in het Kremlin had men het gevoel: het was tijd voor verjonging. De benoeming van Andropov was al een teken dat de Sovjet-partijtop het gevoel had dat er iets moest veranderen. In 1956 had partijchef Nikita Chroesjtsjov nog gepocht dat de Sovjet-Unie het kapitalisme ‘ten grave zou dragen’, maar onder Brezjnjev was het Sovjetsysteem langzamerhand vast komen te lopen. De economie stagneerde, de Sovjetburgers besteedden een groot deel van hun leven in de rij voor schaarse producten en de peperdure wapenwedloop met het Westen begon steeds zwaarder op het budget te drukken.

Andropov wilde hervormingen, maar was een veilige keus voor het partij-establishment: uiteindelijk was hij jaren hoofd van de KGB, de geheime dienst, geweest. Gorbatsjov gold als een protégé van Andropov, maar was verder een onbeschreven blad.

De nieuwe partijleider met de kenmerkende wijnvlek op zijn voorhoofd maakte carrière in de zuidelijke landbouwregio Stavropol. Volgens sommigen verklaart dat deels waarom hij zich weinig gelegen liet liggen aan het machtige militair-industriële complex in de Sovjet-Unie, dat zich tegen iedere vernieuwing verzette.

Gorbatsjov was ervan overtuigd dat het Sovjetsysteem drastisch moest worden gemoderniseerd. ‘Het hele systeem is verrot. Het moet worden veranderd’, liet hij zich in 1984 ontvallen tegenover de Georgische partijleider Edoeard Sjevardnadze, die later zijn minister van Buitenlandse Zaken zou worden.

Gorbatsjov bezoekt aardappelboeren op een staatsboerderij net buiten Moskou, 1987. Beeld Universal Images Group via Getty
Gorbatsjov bezoekt aardappelboeren op een staatsboerderij net buiten Moskou, 1987.Beeld Universal Images Group via Getty

Gorbatsjov wilde hervormen zonder de fundamentele beginselen aan te tasten: de planeconomie en het machtsmonopolie van de communistische partij. Maar met zijn perestrojka (letterlijk: verbouwing) zette hij een proces in gang dat niet meer te beheersen viel, zeker niet toen hij in het kader van zijn glasnost-beleid (openheid) de censuur grotendeels ophief.

Een van de eerste maatregelen die de nieuwe partijleider afkondigde was even revolutionair als impopulair. Gorbatsjov begon een oorlog tegen de ‘groene draak’, het alcoholmisbruik dat volgens hem bezig was de Sovjet-Unie te gronde te richten. Het was Gorbatsjov ten voeten uit: idealistisch, maar tegelijk ook naïef. ‘Als we dit probleem niet aanpakken, kunnen we het communisme wel vergeten’, hield Gorbatsjov zijn collega’s in het Politburo voor.

De verkoop van wodka werd aan banden gelegd, de prijzen gingen omhoog en op de Krim en in Georgië werden complete wijngaarden omgehakt. De anti-alcoholcampagne had spectaculaire resultaten: het aantal verkeersongelukken nam met 20 procent af, het werkverzuim daalde met eenderde en de levensverwachting voor mannen, die tot 63 jaar was gedaald, schoot omhoog.

Het kwam de kersverse partijleider wel op veel hoon te staan. Op partijtjes brachten de Russen steevast de eerste dronk uit op het welslagen van de anti-alcoholcampagne of op Gorbatsjov, de ‘secretaris-mineraal’.

Gorbatsjov probeerde de economie een prikkel te geven door de teugels ietwat te laten vieren en particuliere bedrijfjes toe te laten. Overal doken doken restaurants, cafés en kiosken op, maar veel leverde het niet op: het overgrote deel van de economie bleef in handen van de staat. Pas in 1990 durfde Gorbatsjov het aan de planeconomie te laten varen. Maar het ‘vijfhonderddagenplan’, dat de Sovjet-Unie moest klaarmaken voor de overgang naar de vrije markt, werd al snel ingehaald door de ineenstorting van het complete Sovjetsysteem.

Gorbatsjov loopt naar de katheder in het Kremlin, 1986. Beeld TASS via Getty Images
Gorbatsjov loopt naar de katheder in het Kremlin, 1986.Beeld TASS via Getty Images

Als partijleider had Gorbatsjov meer macht dan zijn collega’s in het Politburo, maar zonder zijn overredingskracht zou hij nooit in staat zijn geweest de andere Politburoleden mee te krijgen op een weg die uiteindelijk tot hun ondergang zou leiden.

Zelf besefte Gorbatsjov overigens ook niet dat zijn gemorrel aan het haperende Sovjetsysteem de complete machine zou laten exploderen. In het begin geloofde de partijleider nog dat het systeem te hervormen viel, maar hoe meer hij sleutelde aan het systeem, hoe meer het begon te haperen en hoe sneller hij werd gedwongen nog ingrijpender maatregelen te nemen.

De motor van het hele proces was de glasnost, de openheid waarmee Gorbatsjov het Sovjetysteem probeerde te genezen. Na de beschamende pogingen van Moskou de ramp met de kerncentrale in Tsjernobyl in april 1986 geheim te houden, kwam Gorbatsjov tot de conclusie dat er van de noodzakelijke hervormingen weinig zou komen zonder eerlijker te zijn over de gebreken van het systeem.

Met de glasnost zette hij de sluizen open voor een vloedgolf van verhalen over misstanden die tot dan toe altijd werden verzwegen. Van het imago van Sovjetdictator Stalin bleef geen spaan heel. Gorbatsjov maakte handig gebruik van de fontein van onvrede om zijn conservatieve collega’s in het Politburo onder druk te zetten, maar de glasnost ondermijnde het toch al magere vertrouwen van de Sovjetburgers in hun leiders volledig. Glasnost werd de brandstof voor de vernietiging van het Sovjetsysteem.

‘Het was de glasnost die de Sovjet-Unie de das omdeed’, concludeerde Gennadi Gerasimov, de vroegere woordvoerder van het Sovjetministerie van Buitenlandse Zaken later. ‘De mensen openden hun ogen en zagen in wat voor land zij leefden.’

Samen met Gerasimovs baas, Edoeard Sjevardnadze, gooide Gorbatsjov op buitenlands politiek terrein het roer volledig om. Na decennia van wedijver met de kapitalistische wereld begon Moskou toenadering tot het Westen te zoeken.

Gorbatsjov besloot ook een einde te maken aan de Sovjet-inmenging in Afghanistan. ‘We hebben daar toch geen socialisme nodig?’, hield hij zijn collega’s in het Politburo in 1986 voor. ‘We moeten hier zo snel mogelijk een einde aan maken.’ Toch zou het nog ruim twee jaar duren voor de laatste Sovjettroepen Afghanistan verlieten.

Maar de meest ingrijpende verandering was toch wel dat hij de Brezjnev-doctrine, die inhield dat de Sovjet-Unie mocht ingrijpen in de landen van het Oostblok als het communisme daar in gevaar was, liet varen.

In plaats daarvan hanteerde Moskou de ‘Sinatra-doctrine’ (‘I do it my way’): voortaan mochten de Oostbloklanden zelf hun toekomst bepalen. Op hulp van Moskou konden de Oost-Europese leiders niet meer rekenen. Voortaan moesten ze hun eigen boontjes doppen, zowel economisch als politiek. Het resultaat was verwoestend: zonder de stok van het Sovjetleger achter de deur begon het ene na het andere communistische bewind te wankelen.

Een iconisch beeld: Gorbatsjev begroet de Oost-Duitse president Erich Honecker (rechts) met een kus, 1989. Beeld AFP
Een iconisch beeld: Gorbatsjev begroet de Oost-Duitse president Erich Honecker (rechts) met een kus, 1989.Beeld AFP

‘Als Gorbatsjov zo doorgaat met zijn perestrojka, dan is het over twee jaar gedaan met het socialisme’, klaagde de Oost-Duitse leider Erich Honecker in 1988 tegenover zijn collega’s. Hij kreeg gelijk: een jaar later viel de Muur, waarmee het definitieve einde van het Oostblok werd bezegeld.

Ook in de Sovjet-Unie was het verval van het communistische systeem al aan de gang. Tot ontsteltenis van de conservatieven had Gorbatsjov in 1986 de naar Gorki verbannen dissident Andrej Sacharov toestemming gegeven naar Moskou terug te keren. Twee jaar later begon hij echte politieke hervormingen te bepleiten.

Het keerpunt was juni 1988, toen Gorbatsjov de kameraden wist over te halen in te stemmen met halfvrije verkiezingen voor een nieuwe volksvertegenwoordiging, het Congres van Volksafgevaardigden. Daarmee wilde hij het verzet binnen de partij tegen zijn hervormingen omzeilen.

De communisten hadden nog steeds veruit de meeste zetels in het Congres, maar toch werd het nieuwe parlement de nagel in de doodskist van de partij. Onder leiding van Boris Jeltsin, kort daarvoor door Gorbatsjov afgezet als partijleider van Moskou, begonnen de hervormers een offensief tegen de alleenheerschappij van de partij. Vanaf dat moment was het deels de populaire Jeltsin die het tempo van de hervormingen dicteerde.

De twee hoofdrolspelers in de laatste akte van het Sovjetbewind hadden een gloeiende hekel aan elkaar – Jeltsin heeft Gorbatsjov nooit vergeven hoe deze hem uit het ziekenhuis liet halen om hem op de beslissende partijvergadering te vernederen –, maar ze hadden elkaar ook nodig om de hervormingen erdoor te krijgen.

Uiteindelijk kreeg Gorbatsjov zijn collega’s in 1990 zover dat de partij haar machtsmonopolie opgaf. Gorbatsjov zelf had zijn positie veiliggesteld door zich als president te laten kiezen.

Maar hij kreeg steeds meer concurrentie van Jeltsin, die als kersverse president van de Russische Federatie druk bezig was aan de poten van het Sovjetrijk te zagen.

Naarmate de partij en het Sovjetapparaat meer macht verloren, begonnen de conservatieven in de partij zich meer en meer te roeren. Zij zagen met afschuw hoe Gorbatsjov in de onderhandelingen met de Amerikaanse president Reagan de ene na de andere concessie op het gebied van bewapening deed. Op de top in Reykjavik in 1986 liet hij zich zelfs bijna meeslepen door Reagans droom van een wereld zonder kernwapens. Uiteindelijk leverde de top geen concrete resultaten op, maar de bijeenkomst werd wel het begin van het einde van de Koude Oorlog.

In een Geneefs boothuis komen de Amerikaanse president Ronald Raegan en Gorbatsjov samen voor een ‘fireside chat’, 1985. Beeld Getty Images
In een Geneefs boothuis komen de Amerikaanse president Ronald Raegan en Gorbatsjov samen voor een ‘fireside chat’, 1985.Beeld Getty Images

Toen eind jaren tachtig de eerste scheuren verschenen in het Sovjetrijk en verscheidene Sovjetrepublieken aan de kettingen van Moskou begonnen te rukken, probeerden de conservatieven Gorbatsjov onder druk te zetten de teugels weer aan te halen.

Uit protest tegen de toenemende invloed van de voorstanders van de harde lijn trad Sjevardnadze eind 1990 af. De vertrekkende minister waarschuwde Gorbatsjov dat zijn collega’s in het Politburo een coup voorbereidden.

Een half jaar later kreeg hij gelijk. Op 19 augustus 1991 -- een dag voordat Gorbatsjov een unieverdrag zou ondertekenen waarin de Sovjetrepublieken veel meer bevoegdheden kregen -- greep een groep conservatieven onder leiding van KGB-chef Vladimir Krjoetsjkov de macht. De coupplegers hadden geprobeerd Gorbatsjov, die op vakantie was in zijn buitenverblijf op de Krim, over te halen de noodtoestand af te kondigen, maar de Sovjetpresident weigerde mee te werken aan hun plannen.

Gorbatsjov werd in het buitenverblijf in Foros compleet van de buitenwereld afgesloten, maar merkwaardig genoeg verzuimden de coupplegers, die op hun eerste persconferentie een onzekere indruk maakten, Jeltsin te arresteren. Die fout werd hun ondergang.

Jeltsin klom voor het Witte Huis, het parlementsgebouw, op een tank en riep de Russen op in opstand te komen tegen de coupplegers. Nadat ook enkele legereenheden naar Jeltsin waren overgelopen, hesen de coupplegers na drie dagen de witte vlag. Hun poging het Sovjetsysteem overeind te houden werd de definitieve ondergang van de Sovjet-Unie.

De Russische president Boris Jeltsin (gebalde vuist) roept op 19 augustus 1991 arbeiders bij het Russische parlementsgebouw te staken, nadat er een militaire coup was gepleegd tegen hem en Gorbatsjov. Beeld AFP
De Russische president Boris Jeltsin (gebalde vuist) roept op 19 augustus 1991 arbeiders bij het Russische parlementsgebouw te staken, nadat er een militaire coup was gepleegd tegen hem en Gorbatsjov.Beeld AFP

Op 21 augustus keerde Gorbatsjov terug in Moskou, maar vanaf dat moment was het Jeltsin, de man die hem had bevrijd, die de regie had. De Sovjetleider moest toezien hoe Jeltsin de macht overnam over de KGB en het leger en het Sovjetsysteem steeds verder uitkleedde.

Gorbatsjov probeerde verwoed de Sovjet-Unie overeind te houden, maar er was geen redden meer aan, zeker niet nadat de Oekraïners zich begin december per referendum massaal voor onafhankelijkheid hadden uitgesproken.

Het doek viel voor Gorbatsjov toen Jeltsin achter zijn rug om samen met de leiders van Oekraïne en Wit-Rusland in Belovezjskaja Poesjtsja met één pennestreek de Sovjet-Unie ophief. Gorbatsjov was helemaal diep beledigd toen hij hoorde dat Jeltsin niet hem, maar de Amerikaanse president Bush als eerste had gebeld om hem op de hoogte te stellen van de dood van het Sovjetrijk.

De plegers van deze constitutionele coup vreesden nog even dat Gorbatsjov hen zou laten arresteren, maar de Sovjetpresident legde zich sputterend bij het einde van zijn land neer. Waarschijnlijk was hij toen ook al niet meer bij machte zich te verzetten, maar het was toch vooral omdat hij geen geweld wilde gebruiken.

De dag nadat de militaire coup was neergeslagen (23 augustus 1991) keren Gorbatsjov en Jeltsin terug naar het Russische parlement. Beeld AFP
De dag nadat de militaire coup was neergeslagen (23 augustus 1991) keren Gorbatsjov en Jeltsin terug naar het Russische parlement.Beeld AFP

Nog geen drie weken later, op 25 december 1991, trad Gorbatsjov af als Sovjetpresident en liet Jeltsin de rode Sovjetvlag boven het Kremlin strijken. Jeltsin – een moedig verliezer, maar bepaald geen grootmoedig winnaar – gaf Gorbatsjov en diens vrouw Raïsa opdracht meteen hun koffers te pakken en hun woning te verlaten.

‘Ik ben waarschijnlijk te liberaal en te democratisch geweest als het om Jeltsin gaat’, constateerde Gorbatsjov later. ‘Ik had hem als ambassadeur naar Londen moeten sturen of naar de een of andere voormalige Britse kolonie.’

Bij de Russische presidentsverkiezingen van 1996 probeerde Gorbatsjov nog terug te keren in het Kremlin, maar hij bleef tot zijn eigen verbazing steken op nauwelijks 1 procent van de stemmen.

In het Westen had de uitvinder van de perestrojka en de glasnost een heldenstatus gekregen, voor de meeste Russen was hij toch de man die hun machtige rijk te gronde richtte. Onder president Poetin, die het uiteenvallen van de Sovjet-Unie de ‘grootste tragedie’ noemde die de Russen in de 20ste eeuw was overkomen, verdween Gorbatsjov nog verder naar de achtergrond. In peilingen onder de Russen werd hij ruimschoots door Stalin ingehaald als het om populariteit ging. Gorbatsjov was een leider die niet in de Russische geschiedenis paste, de eerste machthebber die zijn volk niet met dwang, maar met overredingskracht een nieuwe weg wilde laten inslaan. Een zeldzaam exemplaar: een Russische hervormer zonder knoet.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234