Maandag 14/06/2021

Hoe 'de Familie' een president boetseerde

Hij had een galafeest in het Bolsjoi Theater afgezegd om de millenniumwisseling aan het front te vieren. Op nieuwjaarsnacht reikte interim-president Vladimir Poetin jagersmessen met inscriptie uit aan zijn troepen in Tsjetsjenië. 'Wat jullie doen, gaat niet alleen om eerherstel van Rusland', zei hij. 'Het gaat erom het uiteenvallen van ons land een halt toe te roepen.'

Moskou

Van onze correspondente

Suzanna Jansen

Twaalf uur eerder had Boris Jeltsin de macht aan hem overgedragen, inclusief het Samsonite-koffertje met de atoomknop. In ruil daarvoor verleende het nieuwe staatshoofd Jeltsin en zijn familie per decreet levenslange immuniteit van rechtsvervolging. De clan van Jeltsin-getrouwen kon opgelucht ademhalen.

Want hoe onverwacht deze 'constitutionele coup' ook kwam, hij was zorgvuldig voorbereid. Het plan moet vorig jaar zijn ontstaan, toen Jeltsins gezag op het dieptepunt was en bewijzen over corruptie in zijn inner circle opdoken. De Familie, zoals de Kremlin-elite in de volksmond heet, raakte in paniek. Tegenstanders lagen op de loer om de clan te arresteren zodra Jeltsins ambtstermijn in juni 2000 zou aflopen. Wat te doen? Uitstel van de verkiezingen arrangeren? Een gunstig gezinde opvolger zoeken?

Het speuren naar een kroonprins begon. Volgens Igor Boenin van het Centrum voor Politieke Technologieën liet het Kremlin marktonderzoek verrichten: welke eisen stelt het volk aan een nieuwe president? De uitslag: hij moet een sterke man zijn zonder ideologie die de orde herstelt en het land zijn nationale trots teruggeeft. Op 8 augustus vallen Tsjetsjeense rebellen de deelrepubliek Dagestan binnen, op 9 augustus schuift Jeltsin zijn vijfde premier in anderhalf jaar naar voren: de ex-spion Vladimir Poetin. 'Een eendagsvlieg', schamperen de kranten.

Maar de premier boekt al snel een opmerkelijk succes. Hij belooft binnen twee weken de rebellen uit Dagestan te verjagen - iets wat niemand voor mogelijk houdt - en werkelijk: op de kop af veertien dagen later trekken de strijders zich terug. Dat ze kort daarop weer toeslaan, maakt niet uit, want dan raakt Rusland in de ban van de ontploffende flatgebouwen. De schok van de ene bomaanslag is nog niet voorbij of er ontploft een nieuwe woonflat. De angst en woede smelten voor het eerst sinds de sovjettijd samen tot een collectief gevoel: wij versus de terroristen. Dat het Tsjetsjenen zijn, heeft Poetin snel vastgesteld. "We pakken ze, waar ze ook zitten", zegt de premier in de taal die men wil horen. "Zitten ze op de plee, dan pakken we ze op de plee."

Poetin voegt de daad bij het woord: hij laat de deelrepubliek Tsjetsjenië bombarderen. Het beproefde recept van de 'overwinningsoorlog' werkt feilloos. Dagelijks boekt het leger overwinningen, althans volgens de Russische media. Gesneuvelde soldaten komen in het repertoire niet voor, vluchtelingen amper. Zelfs als ooggetuigen van de westerse pers een plein vol Russische soldatenlijken zien, doet Poetins propagandachef het af als leugens van buitenlandse inlichtingendiensten. Het volk schaart zich blind achter de leider.

Het komt Poetin ook goed uit dat het Westen zo verontwaardigd is over het kwart miljoen Tsjetsjeense vluchtelingen. Daardoor kan hij zich een ware patriot tonen die niet zwicht voor de Navo of het IMF. De 'producenten van de machtsgreep', zoals de commerciële zender NTV de plannenmakers van de Familie noemt, poetsen ook het imago van de premier op. Als copiloot vliegt hij mee in een SU-25-straaljager boven oorlogsgebied. Als zwartebanddrager wint hij op de judomat. Hij heeft geen ideologie maar geeft ieder wat hij wil: hij is voor hervormingen en tegen corruptie, voor een sterk Rusland en tegen terrorisme. Hij paait het militair-industrieel complex en bepleit tegelijk een goede relatie met het Westen. Van een grijze persoonlijkheid verandert Vladimir Poetin in korte tijd in een man van staal; dat hij inmiddels steevast hemden draagt in de kleur van zijn kille, blauwe ogen, is geen toeval. De 'producenten' zijn volgens NTV in de eerste plaats Vladimir Poetin zelf en Igor Sjabdoerasoelov, een hoge Kremlin-adviseur. De financier is oligarch Boris Berezovski, een huisvriend van de Jeltsins die ook de staatsmedia beheerst. Achter de schermen figureren de ex-privatiseringschef Anatoly Tsjoebais, veiligheidsadviseur Aleksandr Volosjin en uiteraard Jeltsins dochter Tatjana, die naar verluidt als enige haar vader in het gareel kan houden.

De eerste horde die het team moet nemen zijn de Doema-verkiezingen van 19 december. Begin oktober verschijnt er plots een ideologieloze partij. Leiders: de minister van Rampenbestrijding (actie), de worstelkampioen (kracht) en de corruptiebestrijder (orde). Allen doen wat Poetin zegt en in de parlementsverkiezingen zijn zij de grote winnaar. Kremlin-adviseur Sjabdoerasoelov spreekt van 'een stille revolutie'. Poetin bevindt zich in de ideale uitgangspositie voor de presidentsverkiezingen. Alleen: kan het leger wel een half jaar lang de successen blijven boeken waarop zijn populariteit is gebaseerd? De Familie besluit het ijzer te smeden nu het heet is. Op de drempel van het nieuwe millennium draagt Jeltsin voortijdig de macht over aan Poetin. De vervroegde verkiezingen op 26 maart kan hij 'onmogelijk verliezen', voorspelt de heersende Kremlin-clan.

De financier van de machtswissel is oligarch Boris Berezovski, een huisvriend van de Jeltsins

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234