Dinsdag 19/01/2021

Ultieme stamboom

Hoe de duif een flamingo werd

Beeld Reuters

Ooit hadden vogels tanden, maar die vergroeiden tot een bek. En de parkiet stamt af van een meedogenloos roofdier. Tot die conclusies, en vele andere, kwamen de tweehonderd knappe koppen van een internationaal onderzoeksteam die het genetisch materiaal van 45 vogelsoorten in kaart brachten.

Lang werd aangenomen dat zowat alle vogels tientallen miljoenen jaren vóór de dinosaurussen verdwenen, het loodje legden. De weinige overlevers ontwikkelden zich tot de tienduizenden soorten die de aarde vandaag bevolken. Uit het onderzoek dat in topblad Science is gepubliceerd, blijkt dat die 'Big Bang' voor vogels niet voor maar kort ná het uitsterven van de dinosaurussen plaatsvond, zo'n 66 miljoen jaar geleden. Die nieuwe inzichten hebben geholpen bij het opstellen van een stamboom met veel meer vertakkingen dan eerder bekend. Meer dan tienduizend vogelsoorten hebben nu een plaatsje gekregen in de stamboom.

De nieuwe stamboom geeft ook zuurstof aan andere takken van de wetenschap. Zo blijkt uit genetisch onderzoek dat vogels hebben leren zingen zoals mensen leerden praten: door imitatie. Mens en vogel hebben dat wel onafhankelijk van elkaar gedaan. En zelfs vogels hebben het vermogen om geluiden te herkennen en na te bootsen niet noodzakelijk aan elkaar doorgegeven.

De onderzoekers hebben minstens twee keer, los van elkaar, de eigenschap teruggevonden die het zangvermogen verklaart. De genen zijn nu bekend die ervoor gezorgd hebben dat in de vogelhersenen het vermogen tot zingen is ontstaan. De gelijkenissen met het spraakvermogen in het menselijk brein zijn treffend, maar er is geen verband. Beide soorten ontwikkelden onafhankelijk van elkaar het evolutionaire voordeel van de communicatie via geluid.

Waarom kunnen vogels vliegen?

Meer dan tweehonderd wetenschappers in twintig landen onderzochten vier jaar lang het genoom van 45 vogelsoorten. Zo is het genoom, de blauwdruk van de erfelijke eigenschappen die in een cel verborgen zitten, van kraaien, valken, parkieten, kraanvogels, arenden en struisvogels ontrafeld. Nu blijkt dat de flamingo afstamt van de duif. En dat de ibis, ook een watervogel op hoge poten, via een heel andere tak is ontstaan. Voor beide types werd het op een gegeven moment, onafhankelijk van elkaar, interessant om naar voedsel te gaan vissen. Maar het is dus niet omdat ze op elkaar lijken, dat ze in de stamboom op dezelfde tak zitten.

Landvogels, weten we nu, ontstonden uit een toppredator die ooit bovenaan de voedselpiramide stond. Ook het lieflijke roodborstje en de bontgekleurde parkiet stammen dus af van een roofdier, net zoals valken, arenden en spechten. Op een gegeven moment in de evolutie verloren de huidige zangvogels hun interesse in het doden van andere dieren.

Ook is weer meer bekend over hoe de stam van zo'n genetische boom er uitziet. We wisten dat krokodilachtigen en vogels nauw verwant zijn. Nu blijkt dat hun gemeenschappelijke voorouder 240 miljoen jaar geleden leefde. De helft van het genoom van dit mysterieuze dier is bekend.

Krokodilachtigen zijn door hun trage voortplanting in miljoenen jaren tijd heel traag geëvolueerd. Met wat verbeelding zijn de overeenkomsten tussen hun bek en die van de vogel zelfs nu nog zichtbaar. Ook die evolutie brachten de wetenschappers nauwkeuriger in kaart. Meer dan 100 miljoen jaar geleden had de (voorouder van de) vogel tanden. Die vielen eerst vooraan uit, daarna vanachter, en vergroeiden tot een tandenloze bek.

Het onderzoek suggereert ook waarom vogels kunnen vliegen. Het vogelgenoom is ongeveer 70 procent kleiner dan dat van zoogdieren, wat hen veel energie-efficiënter maakt. Dat is mooi meegenomen als je je eigen gewicht de lucht in moet krijgen. Dat kleinere genoom ontstond door het verlies van een aantal genen. Net door dat verlies zou de eigenschap om te kunnen vliegen zijn ontstaan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234