Woensdag 25/05/2022

El Chapo

Hoe de drugsbaron met veel geduld 'het onmogelijke' realiseerde

El Chapo legde de afstand van 1,5 kilometer ondergronds af met een brommer op rails. Beeld RV
El Chapo legde de afstand van 1,5 kilometer ondergronds af met een brommer op rails.Beeld RV

Out of the box denken. Dat is al twintig jaar het handelsmerk van de Mexicaanse drugsbaron Joaquín 'El Chapo' Guzmán. Toen hem werd gezegd dat uit de gevangenis van Altiplano nog nooit iemand was ontsnapt, verscheen er een monkellachje op zijn gezicht.

DOUGLAS DE CONINCK

De nieuwe buurman, een vijftiger, liet zich 'El Pastor' noemen. De herder.

Het was ergens aan het begin van dit jaar, zo vertelden Lorenzo Esquivel en Maria Esther Salgado aan de vanuit de hele wereld toegesnelde media. De komst van de herder leek eindelijk perspectieven te scheppen voor de mysterieuze constructie wat verderop in hun straat in het dorpje Almoloya de Juárez.

Meer dan een jaar geleden waren arbeiders van de watermaatschappij Cutzamala Constructions daar aan iets begonnen. Iets met een collector of zo, maar halfweg de werkzaamheden waren ze vertrokken. Het was een bouwwerf gebleven, met tijdelijk achtergelaten betonplaten en ooit nog te monteren buizen. Lorenzo en Maria zagen dat de herder kwam en ging met een rode 4x4 of een witte pick-up, altijd volgeladen met bouwmaterialen die grote transformaties voorspelden.

"Hij kwam zeker niet uit deze streek, maar hij was erg vriendelijk", vertelt het koppel. "Hij zei altijd hallo. Hij zei ons dat hij een nieuw huis aan het bouwen was op zijn eigendom, al zagen wij nooit uiterlijke veranderingen."

Het laatste wat Lorenzo en Maria van hun overbuurman zagen, was zijn bezoek, afgelopen zaterdag. Het bezoek was gekomen in twee immense 4x4's, alsof er iets feestelijks te gebeuren stond. De honden hadden geblaft, zoals ze altijd doen bij de geur van een onbekende.

null Beeld © Eduardo Verdugo/ AP
Beeld © Eduardo Verdugo/ AP

3.250 ton zand

Een door de Mexicaanse politie vrijgegeven bewakingsfilmpje laat zien hoe Joaquín Guzmán (60), alias 'El Chapo', op zaterdagavond in zijn cel in de gevangenis van Altiplano eerst nog rustig even zijn schoenen strikt, klokslag 20.52 uur naar z'n douchehoek stapt en daar dan in de meest letterlijke zin in de grond verdwijnt.

Hij daalt per ladder af in een tien meter lange koker die uitkomt in de tunnel. Daar begint een stofferige wandeling over de rails waarlangs de voorbije maanden steengruis is afgevoerd. Er staat een verbouwde brommer voor hem klaar, de brommer waarmee de ondergrondse wagentjes zijn getrokken, als in een steenkoolmijn. Het zou kunnen dat hij enkel achterin het wagentje moest stappen, en zich kon laten trekken, maar mogelijk heeft de drugsbaron zijn triomftocht gewoon te voet afgelegd.

Donker is het in de tunnel niet. Bovenaan hangen elektrische kabels en lampjes. De wanden van de tunnel zijn droog gehouden dankzij een drainagesysteem. De zuurstof die hij inademt, komt uit de pvc-buis boven hem. Het is dan ook een hele tocht. Anderhalve kilometer.

Dan wacht hem een nieuwe ladder, een klim van nog eens een meter of tien. Daarboven, in het gebouw van de watermaatschappij, met achtergelaten kruiwagens, een vergeten gsm-lader, besmeurde schoenen en een slijpschijf, wordt hij begroet door de herder. Wat er is gezegd weten we niet, maar volgens mensen die vertrouwd zijn met de gebruiken binnen het Sinaloa-kartel mag worden verondersteld dat El Chapo een opmerking heeft gemaakt over het stof en de modder op zijn mouwen.

'El Chapo' betekent 'de kleine'. Joaquín Guzmán is slechts 1,68 meter groot, en op geen enkel punt is de tunnel minder dan 1,70 meter hoog. Het opmeten van de constructie maakte de Mexicaanse politie duidelijk dat er nooit sprake van kan zijn geweest dat El Chapo zijn vrijheid tegemoet zou kruipen, zoals de Amerikaanse soldaten in maart 1944 tijdens hun historische ondergrondse vlucht uit het Duitse oorlogsgevangenkamp Stalag Luft III (verfilmd in 'The Great Escape', red.).

Volgens wat de politie ervan kon maken, hebben arbeiders maandenlang werkdagen van tien uur gedraaid om heel exact onder de douchebak van El Chapo uit te komen. Er is in goed een halfjaar tijd 3.250 ton zand bovengehaald en met zakken afgevoerd in de ruime omgeving van Almoloya de Juárez.

null Beeld RV
Beeld RV

Cocaïne-oorlog

Joaquín Guzmán komt in 1954 ter wereld in het straatarme La Tuna in de westelijke Mexicaanse staat Sinaloa. Lezen en rekenen leert hij van rondtrekkende leerkrachten, want de dichtstbijzijnde school is 100 kilometer ver. Van zijn vader krijgt hij elke dag een pak slaag. Met zijn jongere broertjes leeft hij van het verkopen van sinaasappelen en het plukken van opium en marihuana in de bergen. Zijn vader pakt doorgaans het geld af om het te verdoen aan drank en vrouwen.

Op zijn vijftiende begint Guzmán voor zichzelf marihuana te verkopen. Hij werkt zich op binnen het kartel van drugsbaron Héctor 'El Güero' Palma en doet zich opmerken vanwege zijn talent voor logistiek. Er is altijd een manier om drugs van punt A naar punt B te brengen.

Er is ook altijd een manier om een laattijdige smokkelaar duidelijk te maken dat hij later is komen opdagen dan afgesproken. Zijn Wikipedia-pagina: "Guzmán bracht de smokkelaar gewoon om het leven door hem in z'n hoofd te schieten."

De kleine drugssmokkelaar wordt groot door een samenloop. In 1984 komt infiltrant Enrique Camarena Salazar van de Amerikaanse DEA om het leven bij een afrekening onder het Mexicaanse drugskartel.

Het is het startschot van een oorlog die gaandeweg zoveel levens zal vergen dat hij en zijn Sinaloa-kartel de controle verwerven over het gros van de cocaïnetrafiek vanuit Colombia naar de Verenigde Staten.

Zijn geheim zit verstopt onder een biljarttafel in een huis in het stadje Agua Prieta, vlak bij de Amerikaans-Mexicaanse grens. Van daaruit vertrekt een 60 meter lange tunnel die uitkomt in een oude loods aan de andere kant van de grens in Arizona. Als smokkelaars daar in 1990 worden betrapt bij het inladen van 1 ton cocaïne, kunnen de Amerikanen enkel trachten te raden hoeveel drugs en cash er hiervoor heen en weer zijn gesleept. Amerikaanse media dopen de tunnel 'Cocaine Alley' en een zegsman van de douane poneert in een lokale krant: "Een hoogstaand staaltje van bouwkunde. Het was als iets uit een James Bond-film."

Afgaand op de verwoordingen in de latere aanklacht tegen Felipe de Jesus Corona-Verbera, als architect voltijds in dienst bij het Sinaloa-kartel, mogen de gelijkenissen op z'n minst treffend worden genoemd. Ook in Cocaine Alley zijn er een rail, een ventilatiesysteem, kokers en ladders. Er waren ook pompjes om grondwater weg te krijgen. Het latere proces, voor een Amerikaanse rechtbank in 2003, laat zien dat het drugskartel van Guzmán al sinds 1986 een eigen logistieke dienst heeft, meerdere architecten ook. De dienst is altijd en overal bezig met het graven van tunnels, ondergrondse wapenopslagplaatsen en onvindbare vluchtwegen uit de villa's van El Chapo.

De nieuwe drugsbaron overwint praktische obstakels door eerst eens te gaan praten met zijn architecten, eerder dan met kogels, en de autoriteiten lijken hem weinig in de weg te leggen.

Het gaat allemaal goed tot leden van zijn kartel in mei 1993 tijdens een vuurgevecht rondom de luchthaven van Guadalajara per ongeluk kardinaal Juan Jesús Posadas Ocampo doodschieten. Guzmán wordt een maand later gearresteerd in Guatemala en gaat, bedolven onder een reeks aanklachten voor moord en drugshandel, de gevangenis in.

Over het verloop van zijn eerste ontsnapping, op 19 januari 2001 uit de zwaarbewaakte gevangenis van Almoloya, is weinig geweten. Volgens de Mexicaanse justitie heeft hij zich in een wagentje vol vuile was naar buiten laten rollen. Een van zijn toenmalige handlangers verklaart later dat er niks spectaculairs aan was: "Hij verkleedde zich als een politieman en wandelde gewoon naar buiten."

null Beeld RV
Beeld RV

Medeplichtig?

Het Centro Federal de Readaptación Social Número 1 Altiplano werd eind jaren tachtig gebouwd en gold tot een week geleden nog als de enige Mexicaanse gevangenis waar nog nooit iemand uit was ontsnapt. De buitenmuren zijn een meter dik. Zelfs een inval met een tank zou geen zin hebben gehad.

In een zone van meerdere kilometers rond de gevangenis wordt het gsm-verkeer verstoord. Zelfs al lukt het een gedetineerde om een telefoon in handen te krijgen, dan nog is er geen manier om vanuit de gevangenis te bellen of te chatten. In elke cel registreert een camera 24 uur per dag elke beweging van elke gedetineerde.

Maandag bevestigde minister van Binnenlandse Zaken Miguel Angel Osorio Chong dat drie personeelsleden in de gevangenis zijn ontslagen. Of hen medeplichtigheid dan wel nalatigheid kan worden aangewreven, is nog onduidelijk. Het lijkt op z'n minst bizar dat niemand wat heeft gemerkt van het losbreken van de douchebak.

Geniaal bouwwerk

Verder onderzoek van de tunnel wees intussen uit dat de bouwvakkers twee keer de richting van hun graafwerk hebben laten corrigeren. Er zit een hoop rekenkunde in het bouwwerk en het is nog wachten op de naam van het genie dat dit heeft bedacht. Felipe de Jesus Corona-Verbera kan het niet zijn geweest, want die zit een 18 jaar lange gevangenisstraf uit in een Amerikaanse cel.

Dat had ook het lot kunnen zijn van El Chapo zelf. Hij heeft de dubbele nationaliteit en de VS vroegen al herhaaldelijk om zijn uitlevering. Algemeen wordt aangenomen dat de drugsbaron in een Amerikaanse gevangenis veel minder kans zou maken om cipiers om te kopen of zich tussen beddenlakens te verstoppen. Begin dit jaar nog erkende de Mexicaanse openbare aanklager Jesús Murillo Karam tegenover Associated Press dat een uitlevering aan de VS de Mexicaanse belastingbetaler vast wel een hoop geld zou kunnen besparen, maar: "Hem in Mexico houden is een zaak van nationale soevereiniteit."

Gevraagd naar de kans dat El Chapo zou ontsnappen, luidde het antwoord toen, heel resoluut: "Dat risico is onbestaande."

Joaquín Guzmán zat nog niet zo ontzettend lang in de gevangenis. Hij werd in februari 2014 gearresteerd nadat hij vanwege de eliminatie van Osama bin Laden in de VS zowat was opgeklommen tot nummer 1 op de lijst van most wanted. In de 13 jaar na zijn vorige ontsnapping is zijn imperium, en ook de legende rond zijn persoon, alleen maar verder gegroeid. In 2009 verscheen El Chapo op de lijst van rijkste mensen ter wereld van Forbes op plaats 701, met een persoonlijk vermogen van meer dan een miljard dollar. Op de lijst van 's werelds machtigste mensen staat hij boven pakweg de Franse president François Hollande en zijn Venezolaanse ambtsgenoot Nicolás Maduro.

Het Sinaloa-kartel is nu veruit de grootste speler op de drugsmarkt in de VS, Europa en Australië. Het is veruit de dominante groep in de grote Mexicaanse drugsoorlogen van de afgelopen tien jaar. Het kartel wordt verantwoordelijk geacht voor zo'n 100.000 doden.

En toch kijken veel Mexicanen met grote ogen naar El Chapo. Hij wordt bezongen in de Mexicaanse hitparades, maar wordt anderzijds ook mee verantwoordelijk geacht voor de mysterieuze moorden op jonge vrouwen in het grensstadje Ciudad Juárez. De moorden, honderden, en altijd op klaarlichte dag, worden door velen gezien als een soort wraak van een mannelijke bevolking die het niet kan hebben dat vrouwen gaan werken en zich emanciperen.

El Chapo is zelf sinds 2006 gehuwd met de 35 jaar jongere schoonheidskoningin Emma Coronel Aispuro, een nichtje van zijn voormalige zakenpartner Ignacio 'Nacho' Coronel, die in 2010 werd doodgeschoten tijdens een vuurgevecht. De verloving werd aangekondigd met een filmpje waarin hij werd omringd door een leger tot op de tanden bewapende medestanders. Een jaar later won Aispuro een missverkiezing in het Mexicaanse Canelas. De jury, heette het, voelde zich "niet helemaal vrij in het maken van een keuze".

Aispuro beviel intussen van een tweeling en het aanvoelen was dat El Chapo langzaam maar zeker zou gaan opteren voor een rustige oude dag. Toen hij begin 2014 werd opgepakt, in een van zijn vele geheime villa's in het bijzijn van vrouw en kinderen, werd er geen schot gelost. Hij maakte ook geen aanstalten om ondergronds te vluchten - dat had gekund - wat speculaties voedde over een deal met de Mexicaanse politie.

De klopjacht op zijn persoontje stopte, er werd een punt gezet achter de permanente staat van oorlog met de Mexicaanse politie en de zaken gingen weer goed. El Chapo zou een paar jaar gaan zitten, tot hij min of meer vergeten was. Dacht men.

De Mexicaanse regering belooft nu 3,8 miljoen dollar voor de gouden tip.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234