Vrijdag 21/02/2020

Presidentsrace VS

Hoe Amerika opschuift naar links

Amerika is een tweestromenland, maar zijn beide stromen even sterk?Beeld afp

Door het clichébeeld dat we hebben van het 'rechtse' Amerika en de patstelling in Washington zien we niet hoe de verhoudingen werkelijk liggen. Wie kijkt naar de staten ziet bijna een ander land.

Amerika is een land van clichés en Amerika is geen land van clichés. Elk vooroordeel is waar, elk tegenovergestelde ook. Er is geen land in de westerse wereld waar zo krampachtig met softdrugs wordt omgegaan. Er is geen land in de westerse wereld waar zo losjes met softdrugs wordt omgegaan. In Amerika is plek voor beide. Amerika is het land van ook.

In de berichtgeving slaan we vaak op het eerste aan. Amerika, het echte Amerika, is voor ons Europeanen toch in de eerste plaats nog het land met zijn vuurwapens, zijn doodstraf, zijn racisme, zijn pick-uptrucks, zijn suburbs, zijn geld, zijn abortusgeweld, zijn christenen, zijn dubbele moraal. Allemaal waar, en de Amerikanen zijn de eersten om dat te bevestigen. Kijk alleen al naar de afgelopen weken, naar de weerstand tegen Obama's poging het vuurwapenbezit aan banden te leggen, naar de bezetting van een natuurgebied door cowboy-nationalisten in Oregon, of de joelende aanhang van Trump en Cruz tijdens hun verkiezingsrally's. Conservatief Amerika is springlevend en houdt de clichés in stand.

Maar Barack Obama kon deze week in zijn State of the Union ook een hele reeks politieke resultaten opnoemen die niet in dat beeld passen. Het homohuwelijk, zijn ziektekostenverzekering en de reducties van broeikasgas zijn links-liberale mijlpalen die Europees aandoen. Bernie Sanders, de onverwacht sterke Democratische presidentskandidaat, trekt miljoenen stemmen met een agenda die hij trots 'socialistisch' noemt: regulering van het grote geld, meer sociale zekerheid, gratis universitair onderwijs, miljardeninvesteringen in infrastructuur. Hillary Clinton heeft zich, mede door Sanders, links van Obama genesteld.

Amerika is een tweestromenland, maar zijn beide stromen even sterk?

Voor het antwoord op die vraag moet steeds meer naar de afzonderlijke staten worden gekeken. Met een Democratische president en een almaar Republikeinser Congres viel er de afgelopen jaren steeds minder resultaat te zien in Washington. In de staten daarentegen gebeurt van alles. Zij zijn tot op zekere hoogte onafhankelijk, kunnen hun eigen wetten opstellen en hebben hun eigen rechters om die te interpreteren - tenzij ze tot de orde worden geroepen door het Hooggerechtshof, dat beoordeelt of de Grondwet niet wordt overtreden. Maar de grap is: dit hoogste juridische college bestaat uit negen rechters die zich deels laten leiden door wat in de staten gebeurt.

Dus wat is daar in die staten zoal gebeurd, de afgelopen decennia?

Homohuwelijk

Slechts in twee minuscule staatjes konden mensen van hetzelfde geslacht met elkaar trouwen, toen Obama zeven jaar geleden aantrad. Massachusetts had in 2003 de primeur gehad en buurstaat Connecticut volgde dat voorbeeld in 2008. Twee staatjes ten noorden van New York, alleen met een vergrootglas te zien in dat enorme land - twee bastions van een Asterix-achtig verzet tegen de Bush-gezinden en de Tea Party die in opkomst was. Obama schonk er niet eens veel aandacht aan en was in die tijd zelf tegen het homohuwelijk.

Maar de krachten waren sterker dan hij had gedacht. In razend tempo volgden de staten elkaar op, in 2012 ging Obama overstag en afgelopen zomer, op 26 juni, bezegelde het Supreme Court de nieuwe tijd en was het homohuwelijk in het hele land een feit.

Belangrijkste argument: trouwen is een grondrecht, ook voor mannen die met mannen en vrouwen die met vrouwen willen trouwen.

Dat was opmerkelijk. In 1972 was de kwestie al eens neergelegd bij het hoogste hof, maar de rechters wilden er toen niet eens over nadenken.

Wat is er tussen toen en nu veranderd? De Grondwet in elk geval niet, schreef Molly Ball in juli in een reconstructie in The Atlantic. Maar het land wel. Door een emancipatiebeweging, die, heel geduldig, staat voor staat, het homohuwelijk heeft genormaliseerd.

In sommige staten ging het via referenda, in andere via wetgeving, in de meeste via de rechter, en altijd in wisselwerking met de publieke opinie - maar nadat 37 staten het homohuwelijk hadden gelegaliseerd, konden de hoogste rechters van Amerika er ook niet meer omheen.

VOORLOPIGE BALANS: RUK NAAR LINKS

Legalisering marihuana

Zo verandert het land van onderop. Progressieve activisten hopen dat het homohuwelijk model kan staan voor andere moderniseringen van het land. Legalisering van cannabis is een goede kandidaat. Californië was de eerste staat die in 1996 marihuana voor medische doeleinden toestond. Nu zijn 23 staten zover. Drie jaar geleden zetten Colorado en Washington de volgende stap en legaliseerden het roken van recreatieve joints. Ook de teelt en de handel werden gelegaliseerd en gereguleerd (belangrijk argument: de belastinginkomsten), waarmee deze staten verder zijn dan Nederland met zijn gedoogbeleid voor softdrugs. Oregon, dat het voorstel aanvankelijk wegstemde, volgde twee jaar later, net als Alaska. Grootste kanshebbers voor dit jaar: Californië en Nevada.

Op federaal niveau is het gebruik van cannabis nog steeds bij wet verboden. Maar in 2013 besloot president Obama dat de wet niet meer wordt gehandhaafd in staten die cannabis hebben gelegaliseerd. Democratisch presidentskandidaat Bernie Sanders wil het landelijke verbod op marihuana nu formeel opheffen. Er is geen Republikein die zo ver wil gaan, maar de meesten van hen respecteren de richting die de staten hebben gekozen (alleen Chris Christie wil een einde maken aan de gelegaliseerde drugs, zei hij in Colorado).

Ook op dit vlak zijn er twee Amerika's: er zijn nog altijd elf staten die het gebruik van marihuana voor geen enkel doel toestaan. Maar tekenend voor de nieuwe tijd: Jeb Bush erkende in een verkiezingsdebat dat hij weleens een jointje heeft gerookt - iets wat Democraat Bill Clinton in 1992 alleen durfde toe te geven met de toevoeging dat hij niet had geïnhaleerd. Volgens een opiniepeiling van Gallup is 58 procent van de Amerikanen voor legalisering van cannabis. Ten tijde van Clinton was dat 16 procent.

VOORLOPIGE BALANS: RUKJE NAAR LINKS

Doodstraf

Afgelopen jaar werden in de Verenigde Staten 28 doodstraffen voltrokken - het laagste aantal in ruim twee decennia. Dat lag deels aan de schaarste aan de benodigde dodelijke chemicaliën, die niet meer mogen worden geleverd door Europese bedrijven. Maar de daling past ook in een trend die al sinds de eeuwwisseling aan de gang is. In het piekjaar 1999 werden 98 Amerikaanse veroordeelden geëxecuteerd, drieënhalf keer zo veel als nu.

Niet alleen het aantal executies, ook het aantal doodvonnissen is flink gedaald. In de jaren negentig, mede aangewakkerd door een bijzonder strenge misdaadwet van de Democratische president Bill Clinton, werden elk jaar ruim 300 gevangenen ter dood veroordeeld. In 2015 spraken rechters nog maar 49 keer een doodvonnis uit - het laagste aantal in meer dan veertig jaar.

Wat is er gebeurd met het tand-om-tandgevoel dat we kennen van Dirty Harry en andere vertegenwoordigers van de Amerikaanse cultuur? Ook hier is de publieke opinie aan het veranderen. In 1994 was 80 procent van de Amerikanen voorstander van de doodstraf, nu is dat nog 61 procent, aldus Gallup. In de afgelopen tien jaar hebben evenveel staten de doodstraf afgeschaft als in de vijftig jaar daarvoor.

Ook het Supreme Court begon te aarzelen. Twee van de negen rechters stelden dat de doodstraf 'hoogstwaarschijnlijk ongrondwettig' is. Het druist in tegen het Achtste Amendement, dat een 'wrede en ongebruikelijke' straf verbiedt. Veertig jaar geleden, toen het hoogste rechtsorgaan van het land zich na een moratorium van vier jaar ook over de doodstraf uitsprak, had het de staten, de uitvoerders van de straffen, nog het voordeel van de twijfel gegeven: die zouden wel methodes vinden om gegarandeerd snel en pijnloos te doden. Maar de twijfel is alleen maar toegenomen, nu verschillende staten alternatieven zoeken voor de chemicaliën die zij niet meer krijgen. Die alternatieven maken de dood er niet mooier op.

Maar goed: in Florida is de eerste doodstraf van het jaar alweer voltrokken.

VOORLOPIGE BALANS: RUKJE NAAR LINKS

Wapens

Het Wilde Westen wordt steeds groter. De suggestie van de vuurwapenlobby is dat pistolen en geweren al twee eeuwen onlosmakelijk bij Amerika horen, en dat linkse politici die vuurwapenvrijheid proberen in te perken - maar het tegendeel is waar. Allerlei wetten en verboden die al sinds de negentiende eeuw voor vuurwapens gelden (in 1897 oordeelde het Supreme Court dat die beperkingen niet in strijd zijn met het Tweede Amendement) zijn sinds de jaren tachtig langzaam uit de weg geruimd. Het recht om wapens te dragen was nog nooit zo groot als nu.

Zo waren er begin jaren tachtig nog negentien staten waarin het verboden was een pistool te hebben; nu mag het overal. In zes staten is daar niet eens een vergunning voor nodig en de meeste staten die wel een vergunning vereisen, zijn verplicht die in principe af te geven. Een paar staten, waaronder New York en Californië, zijn strenger. Ook Connecticut, waar in 2012 in een school in Newtown 26 mensen werden doodgeschoten, heeft daarna strengere wetten ingevoerd.

Dat zijn uitzonderingen. In de meeste staten worden de wapenwetten onder druk van de lobbyclub NRA verruimd. Zo zijn er inmiddels vijftien staten waar je open en bloot met je pistool over straat mag lopen. Texas was de laatste; daar liepen eind december mannen met kalasjnikovs door hoofdstad Austin.

Het afgelopen jaar richtte de NRA zich vooral op scholen en universiteiten. Dat heeft in Texas al tot een nieuwe wet geleid: sinds 1 januari mogen studenten hun geweer meenemen naar college. De beurskoers van wapenfabrikanten Smith & Wesson en Sturm, Ruger & Co is sinds het aantreden van Barack Obama met 900 procent gestegen. Dat is meer dan die van Apple.

In hoeverre de als grondrecht verpakte marketingstrategie van de NRA juridisch standhoudt, is de vraag. Het Supreme Court oordeelde in 2008 en 2010 dat het Tweede Amendement, waar wapenfans zich altijd op beroepen, hun inderdaad het recht geeft wapens te dragen. Maar dat recht is niet eindeloos, constateerden de rechters toen: 'Het is geen recht om welk wapen dan ook op welke manier dan ook voor wat voor doel dan ook te dragen.' Merkwaardig genoeg heeft het Hof sindsdien geen zaken aangenomen om dat voorbehoud concreet te maken. Tot die tijd geldt het recht dus niet alleen voor de primitieve pistolen die de opstellers van de Grondwet voor ogen hadden, maar ook voor de semi-automatische aanvalswapens waarmee terroristen graag aan de slag gaan.

Wat de homorechtenbeweging deed voor het homohuwelijk, doet de NRA eigenlijk voor het wapenbezit: lobbyen, rechtszaken aanspannen, de publieke opinie mobiliseren (maar dan: met veel meer geld). De steun voor wapenbezit is gegroeid. Tien jaar geleden zei tweederde van de Amerikanen dat zij zich onveiliger voelden bij het idee dat mensen in hun omgeving een verborgen pistool in hun sok of schouderholster konden hebben; nu voelt 56 procent van de Amerikanen zich juist veiliger bij dat idee.

VOORLOPIGE BALANS: RUK NAAR RECHTS

Abortus

Sinds het Supreme Court in 1973 abortus toestond, doen activisten pogingen dat terug te draaien. Er zijn nu twaalf staten die de uiterste grens voor een abortus (normaal 24 weken) vier weken scherper hebben gesteld. Daar staat tegenover dat er negen staten zijn waarin helemaal geen uiterste grens is gesteld, wat liberaler is dan in Nederland. Alleen zijn er in die staten nog maar heel weinig artsen die late abortussen (durven) doen, na de moord op een van hen door een rechtse militiaman in 2009.

Er zijn de afgelopen vijf jaar in conservatieve staten nog veel meer restricties doorgevoerd, zoals de 'bedenktijd'. Dat betekent dat vrouwen hoe dan ook een tweede keer naar de kliniek moeten, soms op honderden kilometers afstand.

VOORLOPIGE BALANS: RUKJE NAAR RECHTS

Obamacare

De herziening van het zorgstelsel is een maatregel die vanuit Washington is geïnstigeerd. Het is een van de belangrijkste erfenissen van Obama, maar het Supreme Court bepaalde in 2012 dat een belangrijk onderdeel van Obamacare aan staten mag worden overgelaten. Dat draait om Medicaid, een ziektekostendekking voor de armste Amerikanen. Obama wil Medicaid uitbreiden om zoveel mogelijk onverzekerden te verzekeren. 32 staten werken daaraan mee, 16 staten niet (de rest twijfelt nog). Er zijn nu door Obamacare zo'n 18 miljoen Amerikanen extra verzekerd.

VOORLOPIGE BALANS: RUK NAAR LINKS

Klimaat

Californië nam in 2006 het voortouw met een plan om de uitstoot van broeikasgassen te reduceren, maar daarna volgden alleen Hawaii en Minnesota met bescheiden plannen. Op federaal niveau was ook niet veel mogelijk: president Obama kreeg geen klimaatplannen door het tegenstribbelende Congres. Daarom besloot hij dit jaar om het zonder het Congres te doen: volgens hem biedt de al bestaande Schone Lucht Wet een handvat om staten te verplichten de uitstoot van kooldioxide te beperken. Een juridisch gewaagde stap, omdat kooldioxide weliswaar een broeikasgas is maar niet vuil of giftig (iedereen ademt het uit). Het plan wordt door 27 staten aangevochten. 17 staten hebben zich achter Obama geschaard.

VOORLOPIGE BALANS: RUK NAAR LINKS

Waar brengt deze inventarisatie ons, en waarheen brengen deze bewegingen Amerika? Een lichte draai naar links, over de afgelopen decennia, lijkt zich af te tekenen. Het begin van het einde van het vertrouwde cliché-Amerika? Volgens een stuk in The Atlantic in december, Why America is moving Left, lijkt het daar wel op. Naast de miljoenen latino's die over het algemeen links stemmen, lijken ook de millennials, de groep volwassenen geboren in de jaren tachtig en negentig, er linksere gedachten op na te houden dan de generatie voor hen. Zelfs de Republikeinen onder hen.

Dit land begint heel langzaam op Europa te lijken. Gelukkig hebben ze die wapens nog.

Supreme Court: rechters voor het leven

De negen leden van het Supreme Court besluiten bij meerderheid van stemmen over de principiële keuzes van de VS. De rechters worden door de president benoemd voor het leven, maar de verwachting is dat twee à vier rechters (van circa 80) er de komende jaren mee stoppen. Met hun vervanging kan de nieuwe president voor decennia richting geven aan het land. De Senaat moet er wel mee instemmen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234