Donderdag 20/02/2020

Hoe aaibaar zijn extremen?

Een van zijn voornaamste politieke wapens is zijn gulle lach. Waar PVDA'er Raoul Hedebouw mag opdraven in De slimste mens, blijven Vlaams Belangers er afwezig. Heeft extreemlinks een grotere aaibaarheidsfactor dan -rechts? 'PVDA is mogelijk even gevaarlijk, maar er bestaat geen cordon sanitaire rond.'

Een blik op de horizon, omsluierd door wilde haren. Op zijn baret prijkt een sterretje, zijn baard is al even niet meer geschoren. Het is een beeld dat bijna alle scholieren, ook als ze niet hebben opgelet tijdens de geschiedenisles, zullen herkennen. Sommigen zullen er een marxistische strijder in zien, anderen een cultheld, vereeuwigd op pennenzakjes en T-shirts. Truitjes die jongeren vandaag nog altijd dragen, vaak zonder dat hun ouders daar grote moeite mee hebben. Het geeft te denken: zou hun reactie hetzelfde zijn als een extreemrechts icoon op de borst van hun kind zou prijken?

Open Vld-voorzitter Gwendolyn Rutten ziet alvast gelijkenissen. Alleen heeft zij het niet over Che Guevara maar - een stuk dichter bij huis - over Raoul Hedebouw. De Luikse PVDA-PTB'er groeit ook in Vlaanderen uit tot een mediapoliticus. Hij schuift aan tafel bij De afspraak, quizt in De slimste mens ter wereld en doet een (huishoud)boekje open in Dag allemaal. Rutten heeft er grote moeite mee. "Figuren als Hedebouw baseren hun voorstellen op het herstel van een ideologie die in het verleden miljoenen slachtoffers heeft gemaakt", klonk het in een opiniestuk voor deze krant (DM 7/12). "De media zijn klaarblijkelijk niet geïnteresseerd in de gevaarlijke inhoud van die partij."

Rutten concludeert dat extremen in Vlaanderen niet gelijk worden behandeld. Concreet: waarom duikt PVDA wel op in een quiz, maar blijft het Vlaams Belang afwezig? Sam De Graeve, creatief directeur bij De slimste mens-producent Woestijnvis, wil zich niet openlijk uitspreken. "Wij ambiëren een warm en geestig programma te maken. Wij willen het verschil maken met warme, sympathieke kandidaten. Als iets duidelijk is geworden, dan is het dat de heer Hedebouw daar zeer geschikt voor is."

Presentator Marcel Vanthilt was daar in 2009 in Knack wél duidelijk over. Hij wilde in Villa Vanthilt, zijn zomertalkshow, ook politici van het Vlaams Belang uitnodigen. "Waarom Gerolf Annemans niet? Hoe hard ik zijn opvattingen ook bestrijd, ik twijfel er niet aan dat hij een belezen mens is. En misschien heeft hij zelfs gevoel voor humor. Maar ik heb dat cordon sanitaire op de VRT niet uitgevonden - ik ben er ook niet blij mee. Ik vond dat heel opvallend bij Marie-Rose Morel: opeens was ze een mens want ze had kanker."

Het is een oud zeer, waar in extreemrechtse kringen vaak op wordt gewezen. Waar ze wel een kruisverhoor in Terzake mogen doorstaan, krijgen ze op de openbare omroep geen kans in infotainmentprogramma's. "Alle stemmen, van links tot rechts, moeten op de VRT aan bod komen", klinkt het aan de Reyerslaan. "Een Hedebouw of een Vlaams Belanger aan tafel bij Lieven Van Gils? Ik kan mij dat wel voorstellen. Maar het ligt natuurlijk niet voor de hand."

Officieel staan extreemlinks en -rechts dus op één lijn. In werkelijkheid liggen de kaarten nog altijd anders. En of dat nu terecht is of niet: er bestaan historische verklaringen waarom we extreemlinks in België minder met argusogen bekijken dan extreemrechts. "De ervaring van de bezetting, waarbij tienduizenden Belgen in kampen zijn overleden, heeft diepe wonden geslagen", zegt historicus Bruno De Wever (UGent). "Het verklaart waarom onze geschiedenislessen daar meer aandacht aan besteden dan aan de goelags. Tegelijkertijd waren we ons in de periode van het IJzeren Gordijn altijd bewust van het gevaar vanuit Rusland, maar was de communistische partij in ons land verwaarloosbaar klein."

Zowel extreemlinks als -rechts kampt met demonen uit het verleden, die andere partijen op momenten van succes naar boven halen. Wat dat betreft zijn er weinig verschillen. "Ook al zijn het ideologische tegenpolen, de praktijken die uit de ideologieën zijn voortgevloeid, zijn nagenoeg inwisselbaar", zegt De Wever. "Communistische regimes hebben zich in min of meer gelijke mate als het nazisme schuldig gemaakt aan massamoord, deportatie en dictatuur."

Parlementaire democratie

Toch wijst De Wever op één groot verschil. PVDA kent immers een andere band met haar historische voorlopers dan Vlaams Belang. "De Vlaams-nationalistische familie stamt rechtstreeks af van de collaboratie. Vlaams Belang heeft daar nooit afstand van genomen, maar de Volksunie bijvoorbeeld wel. Al bij de oprichting stelde ze de parlementaire democratie voorop en dat was een belangrijke breuk met het verleden. Ook de N-VA heeft op belangrijke momenten symbolisch gebroken met dat verleden en zich geëxcuseerd voor fouten van hun voorgangers. Dat zie je het Vlaams Belang niet doen."

In extreemlinkse hoek duikt een ander verhaal op. De Kommunistische Partij van België (KPB), die ontstond in de jaren 20 en een belangrijke rol speelde in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog, werd aangestuurd vanuit de Sovjet-Unie, en dus ook door Jozef Stalin. Maar daar heeft PVDA volgens De Wever weinig mee te maken. "De PVDA komt voort uit Amada, dat opgericht is in 1970. Er is geen rechtstreekse lijn tussen de Kommunistische Partij en de PVDA zoals die er is tussen de collaboratie en het Vlaams Belang. In die zin kun je niet zeggen dat Mertens en Hedebouw zich moeten verantwoorden voor de KPB en dus het stalinisme."

Toch ontstaat er regelmatig verwarring over de houding van PVDA tegenover dictaturen uit het verleden. In een interview in 2012 nam Peter Mertens, voorzitter van de PVDA, geen afstand van het communisme van Lenin en Stalin: "Ik blijf genuanceerd op dat vlak." Vier jaar later is hij een pak duidelijker. "Natuurlijk is Stalin een massamoordenaar. Het zou totaal absurd zijn als we dat niet zouden afkeuren. We zijn daar veel te lang onduidelijk over geweest, maar ondertussen distantiëren we ons al bijna twaalf jaar van al die dictaturen. De parlementaire democratie is ons model van voorkeur. Sinds de partijhervorming in gang gezet is in 2004 hebben we duidelijk gemaakt dat we geen leninisme, geen stalinisme en geen enkele vorm van dictatuur kunnen goedkeuren."

Communistisch geïnspireerde partijen blijven traditiegetrouw wel internationaal met elkaar verbonden. Zo was PVDA nog maar een jaar geleden aanwezig op de International Meeting of Communist and Workers' Parties in Vietnam, waar ook vertegenwoordigers uit landen als Vietnam, Laos en Cuba opdoken. Mertens geeft nu aan dat het de laatste keer was. "We gaan voortaan niet meer naar die internationale congressen. Want niet alleen het Duitse Die Linke is daar aanwezig, maar ook enkele fracties waar we ons minder mee vereenzelvigen. En we merken dat we daar vragen over blijven krijgen, hoezeer we ons na die seminaries ook distantiëren van hen."

De nostalgici van zijn partij die daar wel genegenheid voor blijven voelen, kunnen volgens Mertens maar beter hun eigen clubje oprichten. Alleen wat Cuba betreft, is er nog altijd plaats voor 'nuance'. "Fidel Castro heeft zeker fouten gemaakt, die je niet mag goedpraten, maar als je kijkt naar het onderwijs, dan zijn daar ook mooie verwezenlijkingen geweest. Ik begrijp het taboe daarover niet." Zijn partijgenoot Hedebouw plaatste na de dood van Castro zelfs een lofzang op Facebook.

"Hij heeft de dictatuur in zijn land verjaagd", bijvoorbeeld. Of nog: "Hij laat een klein land achter dat zeker niet perfect is, maar dat er wel in is geslaagd om een ander type samenleving te creëren. Een samenleving die egalitair is en gebaseerd is op solidariteit en samenwerking. Vandaag is Cuba niet meer het 'bordeel van de Verenigde Staten'. Het komt niet om van de honger of van de ziekte zoals nabijgelegen landen. Iedereen kan er lezen en de kindersterfte ligt er lager dan in Washington. Ja, David kan Goliath verslaan. Fidel is er niet meer, maar de strijd voor een andere samenleving gaat door."

Volgens politicoloog Carl Devos (UGent) zijn zulke uitspraken onvoldoende om de PVDA als gevaarlijk te bestempelen. "Rutten heeft wel gelijk dat er anders wordt gekeken naar extreemlinks. Zij krijgen bovendien een andere behandeling. Op basis van het partijprogramma kent de PVDA ook een grotere aaibaarheidsfactor dan het Vlaams Belang."

Devos ontwaart geen radicale communistische visie bij Hedebouw. Van het verkiezingsprogramma uit 2014, dat hij gisteren heeft herlezen, valt hij ook niet steil achterover. "Het zijn gladde, salonfähige jongens. Het lijkt erop dat Rutten hen harder voorstelt dan ze zijn. Zij zoeken in hun voorstellen de rand van de democratie en de welvoeglijkheid niet op, zoals Vlaams Belang dat wel doet. Bij die laatste partij gaat de ophef over extreme uitspraken over moslims, bij PVDA over de houding ten opzichte van niet-democratische regimes en het predicaat communistisch. Tegen dat laatste kun je gekant zijn, maar het is geen reden tot systematische uitsluiting. Xenofobie is daarentegen geen ideologie, maar een misdrijf."

Van Grieken als toffe gast

Collega-politicoloog Bart Maddens (KU Leuven) komt tot een andere conclusie. Zowel extreemlinks als -rechts kiezen volgens Maddens voor dezelfde retorische schema's. Tom Van Grieken zet zich af tegen de islam en de immigranten, Peter Mertens tegen de rijken en de kapitalisten. "Akkoord, het Vlaams Belang wil enkele grondrechten op de helling zetten, de PVDA niet. Juridisch kun je dus een onderscheid maken. Maar PVDA heeft gedweept met totalitaire regimes, het Belang niet. Zij kanten zich ook niet tegen de democratie als politiek systeem. Bij PVDA bestaat daarentegen een dubbelzinnigheid, een soort flou artistique. Je ziet dat in hun omgang met de dood van Castro."

Waar het gevaar van Vlaams Belang volgens hem wordt overschat, daar wordt PVDA onderschat. "In 2004 hebben een op de vier Vlamingen voor Vlaams Belang gestemd. Zij zagen er duidelijk geen gevaar in. Maar de media hebben dat wel zo neergezet, omdat zij het cordon sanitaire moesten legitimeren. Het Vlaams Belang moest dus worden gedemoniseerd. Zij zouden het hele democratische systeem op de helling zetten, terwijl dat volgens mij niet klopt. De PVDA is mogelijk een even groot gevaar, maar daar bestaat geen cordon rond."

Aan Franstalige kant riep Denis Ducarme, Kamerfractieleider voor MR, vorige week op tot zo'n cordon. Maar volgens Pascal Delwit, politicoloog aan de ULB, heeft MR een dubbele agenda. "Ze proberen op die manier de aandacht af te leiden van Kazakhgate, omdat MR-lid Armand De Decker daarin genoemd is. Tegelijkertijd zorgen ze ervoor dat de media over PVDA-PTB spreken, wat dan weer de PS nerveus maakt." Delwit bracht vorig jaar een boek uit over PTB. Toen vonden veel journalisten in Franstalig België dat hij te hard was voor de partij, maar dat is veranderd sinds PTB in Wallonië 18 procent haalt in de peilingen - ook al moeten we daar voorzichtig mee zijn.

Een cordon is volgens Delwit alvast geen oplossing. Maddens en Devos menen dat er wel recepten bestaan om de omgang met beide partijen meer in balans te krijgen. Meer aandacht in het onderwijs voor de wandaden van communistische regimes, bijvoorbeeld. Of alle politici de toegang tot entertainmentprogramma's ontzeggen. "Voor politici is het belangrijk dat ze in zo'n programma komen", zegt Maddens. "Dankzij De slimste mens is De Wever zo'n superster geworden. Wie daar mag zitten, krijgt een bonus. Dat daar geen Vlaams Belanger langskomt, druist in tegen mijn democratisch rechtvaardigheidsgevoel. En dat terwijl het allemaal een kwestie is van framing en constructie. Hedebouw is nu plotseling het zachte gelaat van extreemlinks. Maar eender wie kan als een toffe gast worden neergezet. Ook iemand als Tom Van Grieken."

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234