Zaterdag 16/01/2021

Hitlerbiograaf Joachim Fest beëindigt levenswerk

De Duitse auteur en historicus Joachim Fest, die wereldberoemd werd met zijn geschriften over nazi-Duitsland, is op 79-jarige leeftijd in zijn woning nabij Frankfurt overleden. Fests beroemdste boek is allicht Hitler - eine Biografie uit1973, het eerste kritische en wetenschappelijk verantwoorde Führerlevensverhaal. Een ander boek van hem diende als basis voor de veelgeprezen film Der Untergang.

door Frank Schlömer

BRUSSEL l Fests overlijden werd meegedeeld door de Frankfurter Allgemeine Zeitung, de krant waarvoor Fest jarenlang het cultuurgedeelte verzorgde en waarvan hij twintig jaar mede-uitgever was. Over de oorzaak van Fests overlijden zei de FAZ niets, wel deelde het blad mee dat vanaf vandaag uittreksels van zijn laatste boek zullen worden gepubliceerd. Ich nicht zal officieel volgende maand verschijnen naar aanleiding van de boekenbeurs in Frankfurt.

In zijn Hitlerbiografie neemt Fest de stelling aan dat de persoonlijkheid en de politieke vaardigheid van de Führer de belangrijkste redenen vormden voor het succes van de nazipartij NSDAP. Dat onderscheidde hem van andere historici, die de verklaring eerder zochten in het Duitse tijdsklimaat tussen de beide wereldoorlogen en in de spanningen op de internationale politieke scène.

Een ander van zijn beroemde boeken, die in meer dan twintig talen werden vertaald, is de biografie van Albert Speer uit 1999 en een studie over 'de mannen van de 20ste juni'. Die datum verwijst naar 20 juni 1944, toen een groep officieren een aanslag op Hitler pleegde, die als bij wonder mislukte. Speer was de architect van Hitlers megalomane bouwprojecten, maar later ook diens minister van Bewapening. Albert Speer heeft na de oorlog twintig jaar gevangenis gekregen en Joachim Fest heeft hem geholpen zijn memoires te schrijven toen hij in 1966 vrijkwam uit de gevangenis in Berlijn-Spandau.

Een ander Hitlerboek is vooral bekend geworden door de verfilming Der Untergang, met een glansrol van acteur Bruno Ganz als Adolf Hitler. De film, die in 2004 een aantal Oscarnominaties kreeg, is gebaseerd op Fests studie In Hitlers Bunker: Die letzten Tage des Dritten Reiches en op aantekeningen van Traudl Junge, de privésecretaresse van Hitler.

Fest is in 1926 in Berlijn geboren en heeft zich veertig jaar lang met de naziperiode en haar kopstukken beziggehouden. Hij gold uiteindelijk als absolute autoriteit op dat gebied en zijn briljante Hitlerbiografie wordt wereldwijd als standaardwerk erkend. De jonge Fest studeerde rechten, geschiedenis, sociologie en Duitse literatuur in achtereenvolgens Freiburg, Frankfurt en Berlijn.

Na de oorlog heeft Fest vooral als journalist gewerkt, eerst bij de radiozender Norddeutscher Rundfunk, waar hij het politieke magazine Panorama leidde en van 1963 tot '68 hoofdredacteur was. Voordat hij in 1973 naar de Frankfurter Allgemeine Zeitung trok, maakte hij een uitstap in de politiek als CDU-afgevaardigde in Berlijn. Dat heeft mee zijn imago bepaald van conservatieve intellectueel maar volkomen betrouwbare vakman.

Hij heeft 'het raadsel van de nazidictatuur' willen ontrafelen en hij heeft gepeild naar de oorzaken van de barbaarse ineenstorting van de beschaving. Daarbij heeft hij altijd oog gehad voor de ambivalente meelopers en medeschuldigen aan de oorlog en de Holocaust, die zich zo graag verscholen achter hun zogenaamde onwetendheid. Helemaal op kop Albert Speer, die door Der Spiegel der bürgerliche Edel-Nazi wordt genoemd.

Hitlers sterarchitect, kunstenaar en intellectueel, maar toch ook minister van Bewapening, hing aaneen van de leugens en merkwaardige tegenstellingen over zijn medeweten van wat zijn partijgenoten zoal aanrichtten. Joachim Fest, die vele uren met Speer heeft gesproken, heeft aangetoond dat Speer veel meer wist dan hij wel toegaf en in de biografie van Hitlers architect heeft hij het zelfs over de - niet geconsumeerde - homo-erotische relatie van de bouwmeester en zijn Führer.

De overleden schrijver laat een indrukwekkend oeuvre na over een tragische periode in de Duitse geschiedenis en het is spijtig dat hij overleden is vlak voor het verschijnen van Ich nicht, zijn laatste boek dat in de Duitse media nu al (op basis van de drukproeven) een meesterwerk wordt genoemd. Het vertelt de geschiedenis van een onbuigzame Duitse familie, die van Joachim Fest zelf. Het is vooral het verhaal van vader Fest, die zijn kinderen ervoor behoedde nazi's te worden.

Zijn dood zorgt ervoor dat dit boek het testament van Joachim Fest is geworden en een les die hij aan de Duitsers toch nog wilde meegeven. Namelijk dat het destijds toch wel mogelijk was om fatsoenlijk te blijven en dat een goede opvoeding thuis daar een hoeksteen van was. Vader Fest werd al meteen in 1933 van het gymnasium gejaagd waar hij les gaf, maar weigerde ook onder druk steevast lid te worden van de NSDAP. Hij liet zijn zonen geen lid worden van de Hitler-Jugend en sloot op gevaar van eigen leven geen compromissen met het misdadigersregime van het Derde Rijk.

Het boek zou tot nieuwe, interessante discussies hebben geleid nu de storm over Günter Grass' Beim Häuten der Zwiebel ('Bij het pellen van de ui') weer is gaan liggen. In dat boek heeft de Nobelprijswinnaar erg laattijdig bekendgemaakt dat hij lid van Hitlers Waffen-SS is geweest en de confrontatie Fest-Grass had van de bovenste plank kunnen zijn. Vooral omdat de toch ook wel soms omstreden Fest de personificatie van de rechtlijnigheid is geworden en Grass het bochtenwerk niet schuwde.

In zijn werken heeft Joachim Fest de makkelijke mythes 'we hebben het niet geweten' en 'we konden niet anders dan meedoen' ontluisterd en er een definitief einde aan gemaakt. De jonge Fest heeft van zijn vader het bijbelvers 'Etiam si omnes - ego non' meegekregen: 'Zelfs al loopt iedereen mee, ik niet.' De familiekroniek Ich nicht is dus de consequente voortzetting van Joachim Fests wetenschappelijke levenswerk, en zou in de Duitse scholen moeten worden gelezen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234