Maandag 18/01/2021

'Hitler was een raadsel'

gesprek met de Britse historicus Ian Kershaw

Zou een harde confrontatie met Hitler een ander resultaat opgeleverd hebben? Waren de Britten in staat geweest om een militaire actie tegen Duitsland te ondernemen? In Heulen met Hitler neemt Ian Kershaw deze netelige kwesties uitvoerig onder de loep. 'Let's hope for the best. Daar kwam de Britse politiek op neer. Het was de verschrikkelijkste blunder die men had kunnen begaan.' Door Joseph Pearce

Ian Kershaw

Heulen met Hitler

Oorspronkelijke titel: Making Friends with Hitler. Lord Londonderry and Britain's Road to War

Vertaald door Jaap de Berg

Het Spectrum, Utrecht, 432 p., 22,50 euro.

Had de Tweede Wereldoorlog vermeden kunnen worden? Lord Londonderry was ervan overtuigd dat de Britten tijdens de jaren dertig een akkoord met Adolf Hitler hadden kunnen sluiten. De Britse aristocraat was geen kleine vis, hij was een neef van Winston Churchill en tussen 1931 en 1935 minister van Luchtvaart. Bovendien volgde regering na regering een politiek van verzoening met de Duitse kanselier. Deze appeasement-politiek werd een totale afgang. Zo wordt het Akkoord van München in oktober 1938 nog altijd als een smadelijke knieval voor de Duitse dictator gezien. Tsjecho-Slowakije het slachtoffer van Franse en Britse lafheid. Maar zou een harde confrontatie met Hitler een ander resultaat opgeleverd hebben, vroegen we Ian Kershaw naar aanleiding van zijn nieuwe boek Heulen met Hitler. Deze eminente Britse historicus is een kenner van het Derde Rijk en schreef onlangs een briljante tweedelige biografie over de Führer. Heulen met Hitler is met evenveel helderheid en eruditie geschreven en geeft een fascinerend beeld van het falende beleid van een land dat niet kon kiezen tussen nietsdoen en in actie schieten.

Waarom koos u Lord Londonderry om de ambivalente houding van de Britten tegenover Hitler te illustreren?

"Ik stootte op een enorme correspondentie van die man, een briefwisseling die precies die jaren van het interbellum omvatte. Tienduizend brieven van een man die niet alleen met de nazi-top correspondeerde maar met iedereen in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten die er toe deed. En het is bovendien altijd een uitdaging om vanuit een individu een totaalbeeld van de politieke wereld en de maatschappij te geven."

Was Lord Londonderry een ouderwetse aristocraat die verloren liep in een moderne, harde wereld?

"Dat is geen unfair beeld, maar toen ik hem leerde kennen was hij in ieder geval niet my cup of tea. Ik vond hem een weerzinwekkend man, een gevoel dat later werd getemperd toen ik begreep dat hij misschien in een verkeerde tijd geboren was. Een halve eeuw vroeger zou hij in het imperialistische Engeland niet opgevallen zijn. Desondanks maakte hij vreselijke beoordelingsfouten, hij was ook niet zo intelligent als hij van zichzelf dacht, en zijn ambitie was vooral het werk van zijn vrouw, die hem taken aanpraatte die hij niet aankon. Jammer genoeg was hij zich van zijn incompetentie niet bewust, want hij bleef koppig verder knoeien."

Was Lord Londonderry een dinosauriër in de politieke klasse?

"Ja en nee. Aan de ene kant zag hij de noodzaak van technologische vernieuwingen in. Hij was een pionier van de burgerluchtvaart en bewonderde Mussolini en Hitler om hun moderniteit. Aan de andere kant was hij in hart en nieren een product van de Victoriaanse tijd. Hij vocht voor koning en vaderland en voor het Britse imperium, begrippen die toen al aan het wankelen waren."

Koos Groot-Brittannië voor appeasement omdat het met het trauma van de Verloren Generatie van de Grote Oorlog zat?

"Dat was de belangrijkste psychologische reden. Men wilde vrede na de slachting. Ontwapening, niet herbewapening was populair. Maar er waren ook politieke en militair-strategische redenen. Men begreep dat het imperium in zijn voegen kraakte, maar dat men tegelijk ook de verantwoordelijkheid had om dat rijk niet uit elkaar te laten vallen. En in eigen land was er de economische depressie. Tel dat allemaal op en je ziet waarom verzoening zo aantrekkelijk was. Pas op, ik keur appeasement daarom niet goed, ik verklaar het alleen."

Kunt u het ook verklaren omdat niemand ooit een politicus als Hitler was tegengekomen?

"Absoluut. Hitler was voor iedereen een raadsel. De fout was natuurlijk dat men hem als een doodgewone politicus wilde zien, een politicus met wie je kon praten en onderhandelen, iemand die voor rede vatbaar zou zijn. Het was dus geen verrassing dat ook Londonderry Hitler volledig verkeerd inschatte."

Hitler en zijn handlangers hadden op hun beurt een verkeerd beeld van de Britten.

"Ironisch, nietwaar? Zij dachten dat de Britse aristocraten die de koning bij zijn voornaam mochten noemen ook de touwtjes van het land in handen hadden. Die indruk kwam vooral door toedoen van Ribbentrop, die ambassadeur in Londen was geweest. Maar Ribbentrop was een afschuwelijke snob en zag alleen wat hij wilde zien."

Hebben de Britten er in de jaren dertig ooit aan gedacht om hun bondgenoot Frankrijk te laten vallen en voor Duitsland te kiezen?

"Nee. Het is wel waar dat de Fransen bondgenoten en geen vrienden waren. Londonderry was lang niet de enige die geen hoge dunk van de Fransen had. Maar het ministerie van Buitenlandse Zaken besefte desondanks dat het bondgenootschap met Frankrijk cruciaal was. Logisch, hoor. De Fransen hadden op papier het sterkste leger in Europa. Niemand kon in 1936 voorzien dat het Franse leger vier jaar later in luttele weken in de pan gehakt zou worden."

Was het bondgenootschap met Frankrijk de reden waarom de Britten Adolf Hitler nooit voor een staatsbezoek hebben uitgenodigd?

"Frankrijk zou een bezoek zeker als een verkeerd signaal gezien hebben. De Fransen waren al uit hun humeur omdat de Britten een unilateraal vlootverdrag met Duitsland gesloten hadden, in feite een schending van het Verdrag van Versailles. Bovendien was de publieke opinie in Groot-Brittannië erg verdeeld. Een bezoek van Hitler zou zeker controversieel geweest zijn, want in liberale Britse kringen moest men van hem niets weten wegens zijn vervolging van joden en politieke tegenstanders."

En was het ook niet zo dat de Britten in tegenstelling tot wat ze beweerden wél verdomd goed wisten wat Hitler bekokstoofde?

"De Britse ambassadeur in Berlijn, Sir Horace Rumbold, had Hitler door. Rumbold was ervan overtuigd dat Hitler zou uitvoeren wat hij in Mein Kampf beloofde. Zijn opvolgers vonden dat ze met dat boek geen rekening mochten houden, want dat zou de Britse buitenlandse politiek te zeer in het nauw drijven. Een merkwaardige gedachte, nietwaar? Liever de Britse politiek aan Hitler aanpassen dan Hitler zien zoals hij werkelijk was. En dus hoopten de meeste Britse politici dat Hitler op den duur wel zou bedaren. Let's hope for the best. Daar kwam de Britse politiek uiteindelijk op neer. Het was de verschrikkelijkste blunder die men had kunnen begaan, want er werd nooit een worst-casescenario gepland."

Hadden Frankrijk en Groot- Brittannië dan militair tussenbeide moeten komen toen Hitler kanselier werd?

"Heel even speelde men wel met de gedachte van een preventieve aanval, maar dat werd meteen in de kiem gesmoord. Ten slotte had een groot deel van de Duitsers op Hitler gestemd, en er was de herinnering aan de catastrofale bezetting van het Ruhrgebied door de Fransen en Belgen in 1923. Bovendien wilde de publieke opinie op dat moment van geen oorlog horen."

En was er geen tweede kans geweest in 1936 toen Hitler het Saarland binnenmarcheerde?

"Als Frankrijk toen troepen had gestuurd, was Hitler zeker met de staart tussen de benen weggelopen en was zijn onaantastbare positie misschien in het gedrang gekomen. Maar Hitler wist natuurlijk dat de Fransen hem geen strobreed in de weg zouden leggen. De Fransen zouden immers niets doen zonder Britse steun, en die Britse steun bestond gewoonweg niet. De idee in Londen was dat Hitler een deel van Duitsland binnenstapte. Wat kon je in hemelsnaam ondernemen tegen een man die een wandeling in zijn eigen achtertuin maakte?"

En nog later, met de Anschluss van Oostenrijk in 1938?

"Toen was het vanuit Brits perspectief nog eenvoudiger. Als Neville Chamberlain dan een oorlog was begonnen, had hij die verloren, want hij besefte dat het Duitse leger al veel te sterk was. Bovendien wilden de koloniën geen conflict. Geen enkele Britse premier trekt ten oorlog als die oorlog niet te winnen valt. Chamberlain pakte de zaken met Hitler wel slecht aan, maar eigenlijk had hij weinig andere opties."

Was het Akkoord van München dan achteraf bekeken toch niet zo slecht?

"Het was een beschamend akkoord. Frankrijk en Groot-Brittannië capituleerden voor een bullebak. Ze toonden nooit ruggengraat en offerden Tsjecho-Slowakije zomaar op, zonder dat land zelfs in de besprekingen te betrekken. Het Akkoord is zelfs vandaag nog een belediging ten aanzien van menswaardige diplomatie. Maar hadden ze een alternatief? Wellicht niet. München gaf de Fransen en Britten anderhalf jaar respijt om hun leger te versterken. En toen de oorlog in mei 1940 serieus uitbrak, bleek meteen dat zelfs die versterking geen zoden aan de dijk had gezet, want Frankrijk werd overrompeld en de Britten slaagden er alleen met het grootste geluk in om hun expeditiemacht uit Duinkerken te ontzetten."

Had koning Edward VIII de Britse politiek een andere richting uitgestuurd als hij niet was afgetreden?

"Hoewel hij inderdaad sterke Duitse sympathieën had, overschatten de Duitsers zijn invloed. De Britse premier zou Edward VIII zeker tot de orde geroepen hebben, ook al was de koning erg koppig en zeker geen weke figuur zoals werd aangenomen. De toestand had pas gevaarlijk kunnen worden eind mei 1940 toen de Britse regering drie dagen lang discussieerde over de vraag of ze het met Hitler op een akkoord zou gooien. Als toen een pro-Duitse koning op de troon had gezeten, waren er misschien onderhandelingen gestart."

Waarom schaarde Londonderry zich in 1940 volledig achter de oorlog?

"Londonderry had altijd vrede gewild. Maar in 1939 begreep hij eindelijk dat Hitler niet te vertrouwen viel, en toen de oorlog uitbrak, besefte hij dat terugvechten de enige optie was. Londonderry is altijd consistent geweest. Hij was nooit fanatiek pro-Duits geweest, hij wilde alleen het Britse rijk beschermen en was ervan overtuigd dat de garantie daarvoor vrede met Duitsland was."

Na de oorlog zei het Conservatieve lid van het Lagerhuis Chips Channon tegen Londonderry dat die het altijd bij het rechte eind had gehad en dat de oorlog onnodig geweest was. Had Channon gelijk?

"Zeer zeker niet. Het was een oorlog die zonder enige twijfel gevoerd moest worden. Zolang Hitler aan het roer stond, was er geen andere keus. Geen enkele Britse concessie zou Hitler tegengehouden hebben. En als ze die concessies wel hadden gedaan, zou Groot-Brittannië niet meer dan een satellietstaat van Duitsland geworden zijn."

Londonderry was ook een antisemiet. Was hij een van de weinigen?

"Allerminst. Antisemitisme was alledaags en zeer verspreid. Alleen van het afschuwelijk rabiate antisemitisme van de nazi's was nauwelijks sprake, tenzij dan bij de Zwarthemden van Oswald Mosley. Latente antipathie voor joden was daarentegen diep geworteld, zowel in de aristocratie, de middenklasse als de lagere klasse. Pas na de pogroms tijdens de Kristallnacht in november 1938 zagen de Britten in dat het de slechte kant met de joden in Duitsland uitging. Chamberlain heeft toen de grenzen voor joodse vluchtelingen opengezet, ook al vond een aantal politici dat die maatregel de Anglo-Duitse betrekkingen verder zou verzuren."

Was appeasement een exclusieve politiek uit de jaren dertig? Of is het een algemeen politiek verschijnsel dat opnieuw kan opdoemen?

"De politici zullen in ieder geval die term niet meer willen gebruiken, het is een vies woord. Maar toen de oorlog in Irak dreigde uit te breken, verwezen Tony Blair en zijn minister van Buitenlandse Zaken Jack Straw vaak naar de verzoeningspolitiek ten aanzien van Hitler. Ik geloof niet dat ze daar gelijk in hadden. De omstandigheden waren totaal verschillend. Saddam Hoessein was geen Hitler. In het geval van de Iraakse leider was het duidelijk dat hij na de Golfoorlog in 1991 aan banden kon worden gelegd. Dat kon nooit worden gezegd van Hitler. Niemand had hem ooit kunnen stoppen."

'De Tweede Wereldoorlog móést gewoon gevoerd worden. Zolang Hitler aan het roer stond, was er geen andere keus'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234