Dinsdag 30/11/2021

Focus

Historische verkiezingen op komst in Griekenland, Spanje, Turkije en Portugal

Alexis Tsipras Beeld REUTERS
Alexis TsiprasBeeld REUTERS

Europa staat voor een stormachtige mediterrane herfst. Verkiezingen in Griekenland, Turkije, Spanje en Portugal zullen wegen op de koers van de Europese Unie. Veranderen ze ook de politieke, economische en financiële windrichting in Brussel?

Wordt de militaire en politieke instabiliteit aan de Europese buitengrens van de Middellandse Zee (Syrië, Libanon, Palestijnse Autoriteit, Israël, Egypte, Libië, Tunesië) nu ook gevolgd door politieke instabiliteit aan de Europese mediterrane binnengrens? Of krijgen we net een nieuwe wind die de Europese politiek zuurstof geeft? Het is een vraag die zich aandient nu er volgende herfst in meerdere zuidelijke (lid)staten in korte tijd verkiezingen zijn.

Wordt Alexis Tsipras in Griekenland herverkozen? Zo ja, kan zijn Spaanse evenknie - Podemos-voorzitter Pablo Iglesias - op zijn succes teren en voor een stunt zorgen die in Madrid voor het eerst sinds lang een linkse coalitieregering met de klassieke socialisten aan de macht brengt? Of krijgen we toch een 'restauratie' van conservatieve partijen, zoals Nieuwe Democratie in Griekenland en de Partido Popular in Spanje? Wegen eurosceptici op de coalitievorming in Portugal? En hoe vaart de AK-partij van de Turkse president Erdogan, die nieuwe verkiezingen uitschreef nadat hij zowel IS als de Koerdische separatisten de oorlog verklaarde?

Risico's en opportuniteiten

Eén trend is duidelijk in de uitkomst die alle opiniepeilingen voorspellen: elke uitslag zal gefragmenteerd zijn. Bijna elk land wacht complexe coalitievormingen tussen de traditionele en nieuwe, kleine partijen. Of dat nu linksom is, of rechtsom. De politieke koers in zuidelijk Europa zal dus veranderen. Daar zijn ook voor de Europese politiek, en dus voor ons allemaal, gevolgen aan verbonden: risico's maar ook opportuniteiten.

Doemdenkers vrezen dat vooral Spanje een 'nieuw Griekenland' kan worden, een lidstaat waar instabiliteit dreigt onder invloed van 'populisten' als Iglesias die volgens de huidige polls mathematisch niet weg te denken zijn bij gelijk welke regeringsvorming.

Maar klopt dat somber toekomstbeeld wel? "Laat ons om te beginnen het woord 'populisten' vermijden", zegt de Nederlandse Europa-analist Adriaan Schout, die het Clingendael European Studies Programme (CESP) leidt. "We hebben zelf gekozen om een politieke unie te vormen met andere lidstaten, waardoor we altijd rekening moeten houden met de uitslag van geplande en ongeplande verkiezingen. Ik zeg liever dat we nu geconfronteerd gaan worden met een reeks verkiezingen die inhoudelijk gedomineerd worden door hervormingsvermoeidheid."

Tegelijk is Schout somber dat vanuit deze negatieve motivatie wel stabiele coalities kunnen voortkomen. "Overal in Europa zien we politieke fragmentatie in de nasleep van de economische crisis. Het gevaar van versnippering is ook in de zuidelijke Europese lidstaten groot. Hierdoor wordt ook onze politieke unie steeds fragieler. Europa zit momenteel niet op een stabiele koers."

Karel Lannoo, directeur van de invloedrijke Brusselse denktank CEPS, ziet dan ook "veel gevaren" om de hoek loeren als pakweg Podemos in Spanje bestaande afspraken met Brussel op het helling zet. "Het zou een debacle zijn als er in Madrid een coalitiepartij bijkomt die de gemaakte EU-hervormingen terugschroeft, want die dienden toch het algemeen belang. De werkloosheid in Spanje daalde de voorbije jaren opnieuw."

Tegelijk heeft Lannoo wel lof voor zijn ideologische tegenpool Tsipras, die na een scherpe confrontatie ook toegevingen deed aan Brussel. "Je moet hem wel groot krediet geven. Eindelijk werd er nog eens discussie gevoerd over het soort economisch beleid dat we als EU voeren, ook al hield hij een streng-linkse en bijna anti-Europese lijn aan. Tsipras heeft zeer sterk genavigeerd en toch een compromis gesloten over een rechts programma. Betekent dat dan dat in Griekenland de mainstream-politiek terugkeert? Of krijgen we alsnog een Syriza-effect in Spanje? Dat valt te bezien."

Voorzitter van Podemos, Pablo Iglesias. Beeld AFP
Voorzitter van Podemos, Pablo Iglesias.Beeld AFP

Minder gaan besparen?

Europa-kenner Hendrik Vos (UGent) ziet de evolutie eerder positief in. Correcties aan het strenge besparingsdogma, dat de voorbije jaren de toon zette, zijn volgens hem al ingezet. "Het risico op instabiliteit - ik denk ook aan antidemocratische krachten zoals Gouden Dageraad in Griekenland - baart Europa echt wel zorgen. Onrechtstreeks zorgt dat nu al voor een koerswijziging. Iedereen beseft dat er in Griekenland niet alleen bespaard maar ook geïnvesteerd moet worden. Geen enkele conservatieve, noordelijke lidstaat zal dit verkopen als toegift aan links, maar reken maar dat Griekenland straks flink in de prijzen valt als er Europese fondsen worden verdeeld. Je moet zo'n land wel perspectief bieden." Tsipras kan er zijn herverkiezing aan te danken hebben.

Voorzitter van de nieuwe linkse partij 'Volksunie', Panagiotis Lafazanis (L), op onderhoud bij de Griekse President Prokopis Pavlopoulos (R). Beeld AFP
Voorzitter van de nieuwe linkse partij 'Volksunie', Panagiotis Lafazanis (L), op onderhoud bij de Griekse President Prokopis Pavlopoulos (R).Beeld AFP

Spaanse en Portugese politici zien dat ook. De kans is reëel dat zij nu in hun campagne en op toekomstige Europese raden meer zuurstof voor hun begroting zullen vragen, of ze nu linksom of rechtsom verkozen zijn. Maar hen wacht een moeilijke strijd.
Vos: "De Europese politiek is een tanker. Enkele verkiezingsuitslagen veranderen nooit meteen de koers. Zoiets kost tijd."

Nieuw-linkse partijen zoals Syriza en Podemos botsen ook op het nadeel dat ze internationaal niet goed zijn georganiseerd, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Europese conservatieven en klassieke sociaal-democraten. Vos: "Ze dreigen toch een minderheid te blijven, tenzij ze toenadering zoeken tot de klassieke sociaal-democraten - wat voor de aanscherping van het politiek debat niet slecht zou zijn, maar in veel landen door persoonlijke vetes niet realistisch is."

Er is ook de macht van het getal. "Zelfs al krijg je in enkele landen een ruk naar links", zegt Vos, "veel noordelijke en oostelijke lidstaten worden geleid door conservatieve regeringen. Blijft ook hun grootste nadeel: de zuidelijke landen zijn ontvangers. Het zijn de noordelijke betalers die echt de toon kunnen zetten, landen als Duitsland, Nederland en Finland."

Vooral dat veronderstelde 'dictaat van noord tegen zuid' vormt een blijvende bedreiging voor de cohesie van de Unie. Lannoo (CEPS): "Een verdere polarisatie tussen de noordelijke en zuidelijke landen is mogelijk, als politieke reactie op blijvende bezuinigingen."
Desondanks is Schout er niet voor te vinden om zuidelijke lidstaten nu plots grotere speelruimte te geven. "Een koers die hervormingen afzwakt zou voor alle kanten nadelig zijn. Talrijke lidstaten, ook in het zuiden, lopen achter met de Europese kwaliteitsvereisten van hun rechtsstaten en markteconomie. Daarmee hol je ook Europa uit. We moeten de hervormingsvermoeidheid van de zuidelijke lidstaten erkennen, maar hun kiezers ook duidelijk stellen waar het op staat: je moet de Europese Centrale Bank niet lastig vallen met vragen om noodkredieten als je niet hervormt. Daar gaat het voortbestaan van de euro uiteindelijk om spannen."

De politieke eurocrisis dreigt door de zuidelijke verkiezingscampagnes dus nieuw leven te worden ingeblazen, met naweeën tot in Italië en Frankrijk toe. Schout: "We zien de Italiaanse premier Matteo Renzi heel hard zijn best doen maar ook bij veel van zijn kiezers is hervormingsvermoeidheid groot. In Frankrijk krijgt het Front National door de onvrede steeds meer ruimte. Het is aan de Franse bevolking om uit te maken welke kant ze opgaat. Als de Fransen die keuze maken, wil ik niet denken aan de spanningen die dat in Europa met zich kan meebrengen."

Vluchtelingencrisis

In de zuidelijke lidstaten is de vraag ook in welke mate de huidige vluchtelingencrisis op de stembusslag zal wegen, met name in Griekenland waar op de eilanden dagelijks nog altijd honderden bootvluchtelingen voet aan wal zetten. De gewelddadige neonazipartij Gouden Dageraad probeert daar nu electoraal munt uit te slaan door in te spelen op angstgevoelens van de bevolking.

Lannoo ziet in de mediterrane vluchtelingencrisis het falen van een weifelende EU, wat zich in de zuidelijke lidstaten nu ook kan wreken in eurosceptische en xenofobe stemmen. "Voor de Griekse eurocrisis hadden we al oplossingen op papier. Voor de vluchtelingencrisis zijn we te afhankelijk geworden van zaken waar we nu geen vat op hebben, zoals de crisis in Syrië. Daar hebben we als EU véél te weinig initiatief genomen om een vredesoplossing uit te werken. We hebben nauwelijks nog een nabuurschapsbeleid, we tonen amper politiek leiderschap. Maar een nabuurschapsbeleid kun je pas uitbouwen met een sterk en eensgezind politiek Europees centrum, terwijl we net nu overal een toename zien van de euroscepsis."

Vluchtelingen op de trein naar Servië. Beeld AFP
Vluchtelingen op de trein naar Servië.Beeld AFP

De kans is dan ook groot dat andere verkiezingen aan de mediterrane grens uiteindelijk bepalender zullen worden voor de afloop van de vluchtelingencrisis dan die in Griekenland of Spanje. In Turkije wikt en schikt de volgende regering mee over de uitkomst van de conflicten in Syrië en Irak, door het opvoeren dan wel terugschroeven van zijn strijd tegen Islamitische Staat, alsook het welslagen van zijn plan om met de Amerikanen humanitaire zones in te richten in het noorden van Syrië. Evengoed beslist de volgende Turkse regering over de vraag of haar nieuwe strijd met de Koerden oplaait of niet, wat de instabiliteit in de regio kan vergroten of verkleinen. Voeg daar ook de mogelijke toename van het Turks nationalisme aan toe dat bij historische rivaal Griekenland wind in de zeilen geeft van zijn nationalisten en de 'gordel van onzekerheid' rond de Middellandse Zee is compleet. Europa staat voor een hete mediterrane herfst.

Griekenland: alles of niks voor Tsipras

Griekenland trekt al op 20 september naar de stembus. De verkiezingsdag wordt alles of niets voor ontslagnemend premier Alexis Tsipras. Hij zag zich gedwongen vervroegde verkiezingen uit te schrijven nadat een deel van zijn Syriza-partij zich had afgescheurd uit protest tegen nieuwe besparingen in ruil voor financiële noodhulp.

Het politieke landschap lijkt meer dan ooit gefragmenteerd. Het linkse Syriza en de centrumrechtse oppositiepartij Nieuwe Democratie (ND) van Vangelis Meimarakis strijden om de grootste partij te worden, maar komen niet boven de 25 procent.

Alexis Tsipras. Beeld EPA
Alexis Tsipras.Beeld EPA

Een lappendeken van kleine partijen zweeft tussen de 5 en 10 procent - waaronder de klassieke sociaal-democraten van Pasok en de afscheuring van Syriza, die zich onder leiding van oud-energieminister Panagiotis Lafazanis verenigde in de Populaire Eenheidspartij. Dat schisma zal Syriza stemmen kosten maar kan ook nieuwe centrumkiezers over de drempel halen die watervrees hadden voor Tsipras door zijn radicale vleugel.

De kans dat Tsipras zijn coalitie met de Onafhankelijke Grieken kan voortzetten is klein. Het rechtsnationalistische ANEL flirt met de kiesdrempel van 3 procent. Nu al wordt een 'grote coalitie' van nationale eenheid geopperd tussen Syriza, het links-liberale To Potami, Pasok of zelfs ND. Maar samenwerken met Pasok of ND sluit Tsipras vooralsnog uit, omdat beide partijen de oude elite vertegenwoordigen die verantwoordelijk is voor de financiële crisis. Hij rekent op de bonus die de winnaar van de verkiezingen 50 zetels geeft, waardoor hij ze mogelijk niet nodig heeft.

Een potentieel beslissende factor wordt het aantal proteststemmen dat de neonazi's van Gouden Dageraad (Chrysi Avgi) wegkapen. Hoewel hun aanhang vorig jaar sterk taande door gewelddaden van de leden, zit de uitgesproken anti-Europese, xenofobe en autoritaire partij weer in de lift - mede dankzij het omstreden besparingsakkoord maar ook door de vluchtelingencrisis die Griekenland hard treft.

Spanje: complexe coalitiepuzzel

Spanje moet voor eind dit jaar naar de stembus, in november of december, al heeft conservatief premier Mariano Rajoy (Partido Popular) nog geen datum vastgelegd. De verkiezing zal worden gedomineerd door de opkomst van twee populistische partijen, Podemos aan de linkerzijde en de C's (Ciudadanos) aan de rechterzijde. Beide zullen volgens de polls de politieke kaart door elkaar schudden.

Door hun succes zou geen van de traditionele partijen, de PP rechtsom of de sociaal-democratische PSOE linksom, een meerderheid halen of voldoende stemmen halen voor een werkbare minderheidsregering met gedoogsteun (wat in Spanje niet ongebruikelijk is). Volgens de laatste peiling van TNS Demoscopia leidt de PP wel nog licht (27 procent) op de PSOE (22 procent), maar snoepen Podemos (16 procent) en de C's (13 procent) cruciale stemmen af. Als deze trend zich doorzet, wordt coalitievorming erg complex. Coalities tussen de PP en de C's of de PSOE en Podemos halen zo ook geen meerderheid.

Podemos-leider Pablo Iglesias hoopt daarom op bredere linkse frontvorming van alle 'indignados', wat in de gemeenteraadsverkiezingen van mei zowel in Barcelona als Madrid een linkse burgemeester aan de macht bracht. Eerder deze maand liet hij zich wel kritisch uit over die slaagkansen. Iglesias verwijt traditioneel-links 'bitterheid' en het klein-linkse Izquierda Unida (Verenigd Links) te zijn vastgeroest in communistische dogma's, wat centrumkiezers afschrikt. Iglesias heeft de centrumkiezers nodig om het succes te boeken dat hem in de polls in maart nog werd voorspeld. Toen werd hem tot 27 procent van de Spaanse stemmen toegedicht.

Ook aan de rechterzijde is de kans klein dat Rajoy snel door dezelfde deur kan als C-leider Alberto Rivera. Hoewel ook rechts en pro-Europees koos deze unitaristische Catalaanse partij ervoor haar regionaal platform te nationaliseren om te strijden tegen de corruptie van de regerende PP.

Spanje staat hoe dan ook voor een historische hertekening van zijn politieke landschap.

Portugal: centrumlinks vs. centrumrechts

Portugal - strikt genomen geen mediterraan kustland, wel deel van het Iberische schiereiland en lotgenoot van de zuiderse landen die fel moesten besparen op last van Brussel - houdt op 4 oktober nieuwe verkiezingen. De regerende centrumrechtse coalitie van premier Pedro Passos Coelho vecht voor herverkiezing maar wordt uitgedaagd door de centrumlinkse oppositieleider António Costa (PS), die een kleine voorsprong uitbouwt in de recentste peilingen. Het protest tegen het besparingsbeleid en de hoge werkloosheid, nog altijd meer dan 13 procent, geven hem wind in de zeilen. Ook klein-linkse en rechtse eurosceptische partijen doen mee maar spelen in tegenstelling tot in Spanje geen rol van betekenis.

PSD-voorzitter, Pedro Passos Coelho (R), groet de voorzitter van CDS-PP, Paulo Portas (L), in Lissabon. Beeld EPA
PSD-voorzitter, Pedro Passos Coelho (R), groet de voorzitter van CDS-PP, Paulo Portas (L), in Lissabon.Beeld EPA

Turkije: gevaarlijke gok van president Erdogan

Turkije houdt op 1 november nieuwe verkiezingen nadat coalitiebesprekingen tussen de regerende, islamitisch-nationalistische AK-partij en de centrumlinkse Republikeinse Volkspartij (CHP) mislukten.

De inzet is lang niet zo groot geweest. De stembusgang wordt een feitelijke volksraadpleging over het omstreden defensiebeleid van president Tayyip Erdogan, die vorige maand in één adem zowel Islamitische Staat in Syrië en Irak als de Koerdische afscheidingsbeweging PKK de oorlog verklaarde.

Vooral het opblazen van het vredesproces met de PKK, dat sindsdien weer aanslagen pleegt op Turkse bodem, kwam Erdogan in binnen- en buitenland op scherpe kritiek te staan. Volgens zijn critici gebruikt hij het conflict nu als electoraal manoeuvre. Zijn AK-partij kon tijdens eerdere parlementsverkiezingen op 7 juni geen absolute meerderheid halen omdat er stemmen verloren gingen aan de nationalistische MHP, kritisch voor het Koerdisch vredesproces, en de gematigd-Koerdische partij HDP van boegbeeld Selahattin Demirtas, die de kiesdrempel haalde. Door sindsdien de HDP te linken met de PKK hoopt Erdogan de partij weer uit het parlement te duwen. Tegelijk denkt hij ook nationalistische kiezers terug te winnen.

Of zijn gok slaagt is nog onzeker. Vooral over het vernieuwde conflict met de Koerden is de onvrede bij de gematigde centrumkiezers groot. Zij hebben geen zin in een terugkeer naar een binnenlands conflict, dat de voorbije drie decennia aan beide zijden 40.000 levens eiste. De verplichte legerdienst betekent dat dienstplichtige jongeren een grote kans lopen aan het front terecht te komen. Ook de Turkse economie bevindt zich in zwaar weer door een dalende koopkracht, en ook daarop kunnen Erdogan en zijn premier Davutoglu worden afgerekend.

De uitslag wordt erg belangrijk voor Europa. Steun van de nieuwe Turkse regering om te strijden tegen IS is noodzakelijk, maar de EU wenst ook een nieuw vredesproces met de Koerden om nog nieuwe instabiliteit aan zijn buitengrens te vermijden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234