Zaterdag 28/11/2020

Interview

Historicus Leo Lucassen: ‘Vluchtelingen in Turkije krijgen van Europa maar 40 cent per dag’

Leo Lucassen: ‘Duitsland noch de rest van Europa is ten onder gegaan aan de vluchtelingen. Sterker, de Duitse economie profiteert ervan.’Beeld © Stefaan Temmerman

Het vluchtelingendrama aan de Griekse grens is ook de fout van Europa, zegt hoogleraar migratiegeschiedenis Leo Lucassen. ‘Het komt veel landen goed uit dat migranten vastzitten in de Griekse of Italiaanse modder.’

“Het is natuurlijk schandalig.” Wanneer we Leo Lucassen (60) spreken, reageert hij geschokt op het pas binnengelopen bericht dat Griekenland vluchtelingen net over de grens heeft vastgezet in een geheim detentiekamp en ze dan zonder bezittingen of zelfs zonder kledij terugstuurt naar Turkije.

“Dit druist in tegen alle mensenrechten, zoals de internationale regel dat je mensen de kans moet geven om asiel aan te vragen”, zegt de Leidse hoogleraar migratiegeschiedenis, vanaf volgende maand ook directeur van het Nederlandse Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG). “De Europese Unie zou tussenbeide moeten komen. Europa is verantwoordelijk voor wat er aan de hand is. Men heeft de afgelopen jaren de situatie in Griekenland bewust uit de hand laten lopen. Wegkijken kwam veel landen goed uit omdat ze zo ‘geen last’ hadden van vluchtelingen, en omdat ze hoopten dat de situatie op de Griekse eilanden anderen zou afschrikken.

“Helaas moet ik tot deze cynische conclusie komen. Dat veel Grieken het nu zat zijn, is in die zin wel begrijpelijk. Toch is dat geen enkel excuus om goed te praten wat de Griekse overheid op dit moment doet.”

Duitsland en enkele andere lidstaten gaan nu 1.500 kwetsbare minderjarigen zonder ouders opvangen. Een druppel op een hete plaat?

“Het is heel goed dat ze dit doen, maar het is too little, too late. Deze maatregel is in hoge mate symbolisch. Dat er zich nu een kleine coalitie van welwillenden vormt is goed, maar dit is nu wel een moment waarop Europese landen wat dieper moeten nadenken over wat ze met deze situatie aan willen. Daarbij moet men een aantal grondregels in acht nemen. Een daarvan is dat we allemaal onze handtekening onder het vluchtelingenverdrag hebben staan. Dit bepaalt dat mensen recht hebben op een asielprocedure op het moment dat ze het grondgebied van een lidstaat bereiken. Bovendien mag een land niet zomaar mensen terugsturen, zeker niet naar een bekend onveilig land, zoals Libië. In de praktijk wordt dit principe echter al jaren met de voeten getreden.”

Een jaar na het vluchtelingendrama van 2015, toen bijna een miljoen mensen naar Europa kwamen, sloot Europa een akkoord met Turkije om hen te betalen voor de opvang van vluchtelingen. Erdogan vraagt meer middelen en stuurt vluchtelingen naar de grens zolang hij ze niet krijgt. Chantage, klinkt het hier in Brussel. Hoe reageer je daar dan op?

“Wat Erdogan doet – vluchtelingen tot speelbal maken van zijn economische en politieke belangen – is natuurlijk uitermate cynisch. Daartegenover staat dat Europa zichzelf bewust in een chantabele positie heeft gemanoeuvreerd én bovendien een aantal beloftes van het akkoord niet is nagekomen. Ik ben recent nog in Turkije geweest om te praten met ngo’s en vluchtelingen. Er zijn nu zo’n 4 miljoen Syrische vluchtelingen in Turkije, naar verhouding twintig keer zoveel als de hele EU er opvangt. Het geld dat daarvoor vanuit Europa wordt gegeven komt uit op… 40 cent per vluchteling per dag. Als het Europa dus echt ernst is, zou het veel meer geld moeten uittrekken, want op een gegeven moment is ook voor Turkije de grens bereikt.”

Is dat ook de beste oplossing voor de vluchtelingen zelf?

“Natuurlijk is het geen gek idee om mensen hoofdzakelijk in de regio op te vangen. Veel Syriërs in Turkije willen ook helemaal niet weg. Turkije is ook een moslimland, wat velen prefereren boven een islamofobisch Europa. Bovendien zijn velen er al aardig ingeburgerd. Ze hopen op regimeverandering zodat ze naar hun land kunnen terugkeren. Maar om dat mogelijk te maken, zou Europa zich veel meer geopolitiek moeten moeien met wat daar gebeurt. Nu wordt dit overgelaten aan Turkije, Rusland en Assad. Dit is natuurlijk niet eenvoudig. Nu is de houding: zoek het maar uit.

“Tegelijk zal men toch ook ernstig moeten kijken naar de vluchtelingen die recht op asiel hebben en niet in Turkije willen of kunnen blijven, omdat ze soms zelfs worden weggejaagd, zoals veel Afghanen overkomt. Zoiets kun je alleen met heel Europa opvangen, én wanneer het zogenoemde Dublin-principe niet meer van toepassing is dat iemand asiel móét aanvragen in het eerste EU-land waar iemand aankomt.”

Moet dat Dublin-principe aangepast worden of verdwijnen?

“Ik denk dat je het Dublin-principe moet afschaffen. Het heeft namelijk vooral averechtse effecten. Nu, dat weet iedereen al bijna tien jaar. Er zijn al veel pleidooien geweest om het op de schop te doen. De enige reden dat het er niet van kwam is omdat het de meeste landen goed uitkomt dat vluchtelingen en migranten in de Griekse of Italiaanse modder vastzitten – met alle problemen van dien.”

Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, noemt Griekenland nu al een ‘schild in de migrantencrisis’. Wat vindt u van deze defensieve houding?

“De houding van Von der Leyen druist volkomen in tegen Europese kernwaarden zoals humaniteit. Ik vond het een hele vreemde uitspraak. Het laat eigenlijk zien dat kernwaarden zoals humaniteit en mensenrechten nu heel erg eenzijdig worden ingevuld. Nochtans kunnen we nuchter vaststellen dat Merkel vijf jaar geleden volkomen gelijk had. Duitsland noch de rest van Europa is ten onder gegaan aan de vluchtelingen. Sterker, de Duitse economie profiteert ervan! Men heeft een groot succes geboekt door meer dan de helft van het miljoen vluchtelingen van toen aan het werk te krijgen.

“Duitsland is in de jaren negentig overigens ook niet door het ijs gezakt toen er veel geld is gestopt in de hereniging, en het naast de opvang van veel asielzoekers minstens zo veel mensen met Duitse wortels uit de gewezen Sovjet-Unie liet terugkeren. Dat Duitsland vandaag een van Europa’s sterkste economieën is, is niet ondanks maar eerder dankzij vluchtelingen en migranten.

‘Integratie heeft altijd tijd nodig en we zijn vaak veel te ongeduldig. Eigenlijk kennen we weinig voorbeelden waarbij het echt fout loopt.’Beeld © Stefaan Temmerman

“Dit groter verhaal zou men vandaag beter in de etalage moeten zetten dan te doen alsof de opvang van vluchtelingen en migranten enkel een verliespost is. We zouden uit het Duitse voorbeeld juist meer vertrouwen moeten krijgen om een structureel beleid te organiseren. Voor mijn part werken we met een quotum, waarbij we ieder jaar een wel­omschreven aantal vluchtelingen toelaten. Nu doen we het omgekeerde en laten we onterecht uitschijnen dat we een belegerd fort zijn. Hierdoor ontstaan allerlei ideeën dat de mensen aan de andere kant van de muur ‘veroveraars zijn die ons onder de voet willen lopen’, een beeld dat populistisch rechts verspreidt. In die zin draagt Von der Leyen de volkomen foute boodschap uit.”

Een van de redenen die je vaak hoort om niet méér te hoeven doen, is: ‘Het zijn niet allemaal vluchtelingen uit conflictgebieden, het zijn dikwijls alleenstaande mannen die werk komen zoeken.’ Wat zegt u daarop?

“Nou ja, voor een deel is dat natuurlijk waar. Mensen hebben nu eenmaal verschillende redenen om naar Europa te komen. Ja, daar zitten ook mensen bij die primair hopen hier werk te vinden. Dat geldt bijvoorbeeld voor een aantal irregulieren die met bootjes in Italië aankomen uit West-Afrika. Voor de gemengde groep die vanuit Turkije aankomt is de situatie wel anders. Daar komt 70 à 75 procent van de mensen toch uit erkende brandhaarden met een grote mate van onveiligheid en repressie, zoals Syrië, Afghanistan, Irak en Eritrea, waar Europese landen – denk aan de inval in Irak – bovendien bepaald geen schone handen hebben.

“Het argument om niemand toe te laten omdat er zich onder hen mensen bevinden uit Marokko of Algerije vind ik niet echt sterk. Je kunt met deze gemengde groepen op twee manieren omgaan. Je kunt mensen tot een asielprocedure toelaten en tot de conclusie komen dat een aantal er niet aan voldoet. Maar je zou ook kunnen zeggen: misschien moeten we mits een aantal voorwaarden een deel van deze mensen toelaten om te werken.”

De EU probeerde na 2015 een spreidingsbeleid op touw te zetten maar dat blijft steken in politieke onwil van lidstaten die ofwel het succes van radicaal-rechts vrezen of zelf al etnisch-nationalistische leiders als Orbán hebben. Moet een coalitie van welwillenden het voortouw nemen?

“Ja, dat denk ik wel. Het heeft weinig zin om landen als Polen en Hongarije te dwingen als ze dat echt niet willen. Bovendien moet je rekening houden met wat mensen zelf zouden willen en waar ze het best zouden passen gezien de taal die ze spreken, de vaardigheden die ze beheersen of de netwerken die ze hebben. Je moet een zo goed mogelijke match zien te maken met een opvangland. Zomaar pondspondsgewijs verspreiden lijkt me onverstandig. Je moet de vraag naar arbeid altijd een rol laten spelen in een verdelingssleutel. Maar eerst is er politieke wil nodig, en die ziet nu niemand. Toch kun je, gezien de demografische krimp in Europa, ieder jaar pakweg een half miljoen mensen aantrekken om te werken. Zoiets kun je plannen, en dan behoud je ook meer controle.”

Is onze arbeidswetgeving hier voldoende aan aangepast?

“Voor arbeidsmigranten is er in principe al visa-wetgeving per lidstaat waaraan je moet voldoen. Men zou op Europees vlak kunnen kijken om ook laaggeschoolden betere kansen te geven in gebieden waar er een tekort is aan knelpuntberoepen. Ik denk aan sectoren als de bouw en de landbouw, maar ook de zorg, waar er nu al in talrijke lidstaten veel tekorten zijn. Zelfs het aanbod uit Oost-Europa is aan het krimpen. Uitgerekend landen als Hongarije en Polen zijn nu zelf heel actief bezig met het werven van arbeidsmigranten uit Nepal, Mongolië, Vietnam of Thailand. We moeten naar een veel breder migratiebeleid waarin we niet alleen focussen op vluchtelingen.”

Waarom is in het afgelopen decennium het alarmisme gaan domineren, terwijl dit gedurende de jaren negentig, toen er méér asielzoekers naar West-Europa kwamen, veel minder het geval was?

“Veel mensen denken dat het toen vooral om Europese vluchtelingen ging uit Joegoslavië, die veel meer op ons leken en voor wie de empathie vanzelfsprekender was. Kijken we echter naar de cijfers, dan blijken die echter slechts zo’n 20 procent van het totaal te vormen. Ook toen ging het in hoofdzaak om het Midden-Oosten (Iran, Irak en Afghanistan) en de Hoorn van Afrika (Somalië). Onderzoek laat zien dat velen van hen van meet af aan de ‘westerse waarden’ omarmden – dat was voor velen juist de reden om naar Europa te komen – en ondanks weinig proactief beleid hun plaats gevonden hebben, ook op de arbeidsmarkt. Veel van hun kinderen doen het bovendien buitengewoon goed op school.

“Maar het alarmisme groeide door een perfecte storm van een aantal elementen die geïsoleerd van elkaar aan het werk waren. Zorgen die mensen hadden over integratie van eerdere groepen arbeidsmigranten aan de ene kant en over sociale ongelijkheid aan de andere kant zijn samengevoegd tot een nieuw narratief en gekoppeld aan de opvang van de vluchtelingen, vooral onder impuls van populistische radicaal-rechtse partijen.

“Er waren ook een aantal zaken bijgekomen, waaronder islamistisch terrorisme dat daar – onterecht overigens – aan verbonden werd. Daarnaast heeft de EU in de jaren negentig het grenzenbeleid aangepast door de invoering van Schengen en een strikt visumbeleid. De gevolgen van deze ‘papieren grens’ werden maar duidelijk toen er plots een stijging was in het aantal asielzoekers vanaf 2013, die volgde op een periode van lage aantallen na de eeuwwisseling. Toen bleken asielzoekers niet meer op een normale manier te kunnen reizen en waren ze aangewezen op mensensmokkelaars. Al die bootjes maakten de migratie plots veel zichtbaarder en stimuleerde een gevoel van controleverlies. 

“Het – onterechte – pessimistische discours van mislukte integratie in onze samenleving door de nakomelingen van gastarbeiders werd op een hoop gegooid met de komst van vluchtelingen uit vergelijkbare landen. Dit alles samen heeft tot een apocalyptisch verhaal van bedreiging geleid, tot racistische en antisemitische complottheorieën over ‘omvolking’ aan toe. Het is zo’n giftige cocktail geworden dat veel politici zich er niet aan durven branden. Integendeel. Middenpartijen nemen dit frame vaak over uit angst voor stemmenverlies aan radicaal-rechts, en omdat een aantal van hun mensen er ook van overtuigd is dat het een bedreiging is.”

Door de koppeling van sociale ongelijkheid en migratie winnen antimigratiepartijen nu vooral stemmen in gebieden met hoge werkloosheid. Hoe verander je daar de perceptie dat nieuwkomers schuld dragen?

“Hoe goed je argumenten en feiten ook zijn, je zult deze mensen op dit moment niet overtuigen omdat ze in zekere zin immuun geworden zijn voor de feiten. De enige manier lijkt me om hun socio-economische zorgen ernstig te nemen. Als je even doorvraagt, merk je dat ze zich in de steek gelaten voelen door de staat. Veel van deze kiezers zijn in een precaire economische situatie terechtgekomen als gevolg van 40 jaar neoliberalisme. Dit komt niet door vluchtelingen, maar door regulier politiek beleid. De enige manier om ze terug aan boord te krijgen is de sociale ongelijkheid echt aanpakken. Hun enkel maar vertellen ‘dat die vluchtelingen zo slecht nog niet zijn,’ daarmee kom je er niet. Het dieperliggend probleem – wat mensen als Thomas Piketty en anderen nu volop aankaarten – is dat er een grotere solidariteit moet zijn binnen de samenleving, niet alleen met de vluchtelingen, maar met iedereen die er woont”.

‘Bij autochtonen zijn er ook genoeg mensen met ideeën over holebi’s en vrouwen die niet aan ons ideaalbeeld voldoen.’Beeld © Stefaan Temmerman

U kent de migratiegeschiedenis door en door. Is uw visie in de loop van de jaren veranderd?

“Ik geloof van niet. Ik ben historicus, wat voor een deel mijn blik bepaalt. Veel sociale wetenschappers en media zitten erg opgesloten in het heden. Toch is onzekerheid over migratie van alle periodes. Integratie heeft ook altijd tijd nodig en we zijn vaak veel te ongeduldig. Eigenlijk kennen we vrij weinig voorbeelden waarbij het echt fout loopt. Als dat al gebeurt, blijkt vooral de ontvangende samenleving een bepalende rol te spelen. Denk aan de uitsluiting van Joodse migranten in West-Europese landen sinds de 17de eeuw, die lange tijd als tweederangsburgers zijn behandeld en als een grote culturele bedreiging werden gezien.

“Als ik dat vertel, krijg ik dikwijls het argument dat de migranten nu echt heel ‘anders’ zijn, en als ik vraag waarom, zegt men: de islam. Dan moet je opnieuw een vraag stellen. Waaruit zou dan moeten blijken dat moslims onintegreerbaar zouden zijn? En dan blijken de feiten anders te liggen. In Nederland wordt dit goed gedocumenteerd sinds de jaren tachtig. We zien juist dat veel kinderen van laagopgeleide nieuwkomers uit islamitische landen spectaculaire sprongen maken op de sociale ladder – ondanks discriminatie. De overgrote meerderheid omarmt onze Europese waarden evenzeer. Dat er een minderheid is met orthodoxe en fundamentalistische ideeën, ja, dat is zo, maar we vergeten al te snel dat ook bij de autochtonen er genoeg mensen zijn met ideeën over democratie, holebi’s en vrouwen die niet aan ons ideaalbeeld voldoen.”

Kijken ook Europese politici te weinig voorbij de waan van de dag?

“Ja natuurlijk. Een van de weinigen die zich daar voortdurend weer aan onttrekt blijft Angela Merkel. Ik vind dat ze een bewonderenswaardig voorbeeld geeft. Recentelijk nog verwees ze in een interview naar haar eigen migratiegeschiedenis en stelde ze de vraag hoelang je iemand moet vragen of die wel geïntegreerd is. Zij doet het al jaren en blijft populair.

“De meeste politici gaan uit electorale overwegingen heel sterk voor de korte termijn en nemen gemakkelijk het radicaal-rechtse frame over, terwijl veel politicologen aantonen dat dit helemaal niet meer stemmen oplevert, maar het donkerbruine gedachtegoed alleen maar normaliseert. Als je als middenpartij zegt dat figuren als Filip Dewinter of Thierry Baudet terechte zorgen aankaarten, maar alleen hun oplossingen niet deugen, dan zeg je dat hun interpretatie van het probleem juist is. En dat is nou juist het problematische. Ook in die val trapt Merkel niet. Ze blijft autonoom denken en opereren. Daar zouden veel politici een voorbeeld aan kunnen nemen.”

BIO * geboren op 25 juli 1959 in Meijel (Ned) * Nederlandse his­to­ricus, gespecia­li­seerd in migratie en integratie * vanaf april directeur van het Inter­natio­naal Instituut voor Sociale Geschie­de­nis (IISG) in Amsterdam * lid van de Konink­lijke Nederlandse Aka­demie van We­ten­- schappen (KNAW) * parttime hoogleraar aan de univer­si­tei­ten van Leiden en Aal­borg (Denemarken) 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234