Zaterdag 18/01/2020

Historicus en hoofdredacteur Jo Tollebeek over 'België, een parcours van herinnering'

'In Wijnegem Shopping Center heeft de Belg afscheid genomen van de natiestaat'

In België, een parcours van herinnering schrijft een keur aan historici en journalisten een fragmentaire geschiedenis van ons land, een natiestaat die volgens de samenstellers aan het verdwijnen is. Van de Groeningekouter tot in Blankenberge verzamelen de auteurs op indrukwekkende wijze de veranderende herinneringen aan wat België ooit was en nu nog even is.

DOOR BERT BULTINCK EN LIESBETH VAN IMPE

Hoofdredacteur en KU Leuvenhistoricus Jo Tollebeek heeft zijn sporen verdiend met schoolmakende werken over de Franse romantiek, de medicalisering van de samenleving aan het einde van de negentiende eeuw en de geschiedenis van de geschiedschrijving in de Nederlanden. Ook België, een parcours van herinnering is wat hij zelf "geschiedenis in de tweede graad" noemt: van het Atomium, bijvoorbeeld, wordt niet alleen de ontstaansgeschiedenis geschetst, maar ook hoe die plaats van herinnering met steeds andere betekenissen werd opgeladen. Het resulteerde in twee kloeke en mooi uitgegeven banden, een kerstboomgeschenk waarin 66 plaatsen van tekst en uitleg worden voorzien.

In een met tl-lampen verlicht zaaltje, een paar verdiepingen onder de afdeling Nieuwste Geschiedenis van de Leuvense universiteit, legt Tollebeek uit waarom dit boek er net nu moest komen: "Vandaag kun je geen nationale geschiedenis in de traditionele zin meer schrijven. Je kunt niet het verhaal van de Oude Belgen tot Leterme vertellen en doen alsof er niets is gebeurd. Dat soort geschiedenis steunt op een vanzelfsprekende aanvaarding van de natiestaat. We hebben het gevoel dat er de laatste 25 jaar zoveel is veranderd in België dat die idee van de natiestaat elke vanzelfsprekendheid heeft verloren. Dat maakt dit boek ook zo urgent: mensen zijn beginnen te twijfelen aan België, en niet alleen separatisten of Vlaams-nationalisten. Tegelijk is het breder dan dat: de natie is vandaag gewoon niet meer de horizon waarbinnen wij leven."

Wanneer is die verkruimeling begonnen?

"In de jaren zestig kwam Amerika gewoon op het scherm in de huiskamer binnen: de blik werd globaal. Je kreeg een internationalisering, bovenop de ecologische bewustwording. In de jaren tachtig en negentig kwamen er dan ook nog eens de politieke schandalen bij - denk aan Dutroux. Dat maakt dat we in 2008 niet meer op dezelfde manier geschiedenis kunnen schrijven. België als een levend wezen waar je de biografie van gaat schrijven: dat gaat niet meer.

"Wat je nog wel kunt schrijven is een boek over het idee België, waarbij mensen nog allerlei emoties, associaties en herinneringen hebben. Dit boek is een geschiedenis van die herinneringen: vanwaar komen ze, hoe gaan mensen ermee om: de hele dialectiek van vasthouden, herinneren en kwijt spelen. We grijpen naar plaatsen, weg van het abstracte: die plaatsen zijn het middel om dat herinneringsweb van het idee België te beschrijven."

Is het een testament van België?

"Misschien is 'requiem' een beter woord. Maar het is zeker geen pleidooi om aan België vast te houden. Dit boek is geen politiek testament: we willen het heel nadrukkelijk losmaken van de communautaire kwestie alleen en vastmaken aan het verdwijnen van de natiestaat als horizon. Enkel in deze zin is het politiek: als Vlaams-nationalisten denken dat ze België kunnen vervangen door een nieuwe natiestaat Vlaanderen, dan zullen ze bedrogen uitkomen. Als Vlaanderen onafhankelijk wordt, dan zal het nooit meer een natiestaat zijn zoals België dat is geweest in de negentiende eeuw.

"Het accent op de loutere communautaire kwestie is een verarming van wat er bij burgers leeft. Het laatste anderhalf jaar slaagt de politiek er niet in om politieke problemen te identificeren en te definiëren die buiten het communautaire liggen."

Een aantal politici zegt dat de Belgen geen gedeelde cultuur meer hebben. Dit boek lijkt te suggereren dat we minstens gedeelde herinneringen hebben.

"In de redactie zit één Franstalige. Toen we de lijst opstelden van de plaatsen van herinnering bleek er over 50 van de 66 plaatsen spontane overeenstemming: natuurlijk moet het Atomium erin, en Zaventem, en het museum van Tervuren. Maar er waren ook plaatsen die de Vlamingen vanzelfsprekend vonden en de Franstaligen niet en vice versa. Dat toont twee dingen aan: dat er voor Belgen veel plaatsen zijn met gedeelde associaties en dat er daarnaast belangrijke verschillen zijn, omdat het communautaire uiteraard toch een rol speelt. 1302, de Groeningekouter, bijvoorbeeld, is voor Vlaanderen een geofficialiseerde herinnering, compleet met feestdag. Maar het is ook een plaats met een enorme historische gelaagdheid: aanvankelijk waren daar vooral Belgische herinneringen aan verbonden, tegen de Franse erfvijand. Pas later kwamen de Vlaamse en Vlaams-nationalistische interpretaties. Franstaligen die daar rondlopen, zegt het überhaupt niets: ze zien dat zelfs niet als een vijandige plaats. Er is natuurlijk ook niet zoveel te zien. (lacht)

"Omgekeerd zijn er plaatsen in Luik die voor het Waalse milieu belangrijk zijn en die Vlamingen niet veel zullen zeggen. Het 'perron' in Luik, bijvoorbeeld (middeleeuws monument voor de stedelijke vrijheden, BB/LVI) was voor mij geen vanzelfsprekende plaats. We hebben ook Ieper niet opgenomen. Na lang tobben hebben we dan toch beslist dat dat veeleer een Britse dan een Belgische plaats is. Voor de Britse soldaten is Ieper belangrijker dan voor de Belgen."

Jullie mixen plaatsen van 'hoge' cultuur met plekken die veeleer met de populaire cultuur geassocieerd worden. Waarom?

"We wilden ons niet beperken tot de elite: plaatsen van herinnering leven in verschillende sociale groepen. In een traditionele geschiedenis van België zou het Paleis voor Schone Kunsten een vanzelfsprekende ereplaats krijgen in de cultuurafdeling. Maar je kunt vandaag niet meer doen alsof er alleen maar hoge cultuur is, dus we hebben het ook over de wei van Werchter, waar generaties jongeren cultureel ontmaagd zijn.

"Wijnegem Shopping Center is een speciaal geval van een 'plaats van expansie', onze naam voor waar de eigentijdse rijkdom en vooruitgang werd gevierd. Bij die categorie hoort uiteraard het museum van Tervuren, of de Vooruit in Gent, waar de socialisten hun grote expansie en emancipatie kenden. Op een ietwat ironische wijze past het Wijnegem Shopping Center daar ook bij: dat expansiegevoel begint zich te hechten aan plaatsen die niets meer met een nationaal gevoel of cultuur te maken hebben. Dat winkelcentrum zou op elke plaats in de westerse wereld - en misschien ook daarbuiten - kunnen staan. Maar het is wel een plaats die een leefwereld afbakent. Het is in zekere zin de eerste postmoderne plaats: in Wijnegem Shopping Center hebben we afscheid genomen van de natiestaat. In het winkelcentrum is er geen enkele eigenheid, geen enkele diepgang."

Er zijn meer plaatsen in Vlaanderen dan in Franstalig België. Heeft dat met de herkomst van de samenstellers te maken?

"Met een andere samenstelling van de redactie - vier Walen en één Vlaming, in plaats van omgekeerd - waren er wellicht andere plekken gekozen, dat klopt."

Waarom dan geen Vlaams parcours van herinneringen?

"België is heel lang een vanzelfsprekendheid, een duidelijke identiteit, geweest. Voor Vlaanderen ligt dat veel moeilijker: de Vlaamse identiteit is pas ontstaan in de jaren 1870-1880. Het woord 'Vlaanderen', in onze betekenis van het woord, is pas op dat moment voor het eerst gebruikt, door een kleine elite van flamingantische kunstenaars. Je zou kunnen zeggen dat Vlaanderen veel minder snel en in alle geval veel minder lang een identiteit is geweest waar mensen hun identiteit aan ontleenden. Ook nu gaat dat niet meer lukken."

De inspanningen van Bart De Wever zijn gedoemd om te mislukken?

"Ja. Bart De Wever is voldoende historicus om te beseffen dat je in de 21ste eeuw geen 19de-eeuwse natiestaat kunt opbouwen. Ik denk dat hij dat weet en dat ook duidelijker zou moeten zeggen. Europa is zo belangrijk geworden dat een nieuwe natiestaat Vlaanderen steeds minder bevoegdheden zou krijgen, zoals trouwens alle natiestaten. Kijk naar Tsjechië of Slowakije: dat zijn nieuwe natiestaten die meteen worden uitgekleed."

Is de behoefte aan een 'grand récit', een groter verhaal van verbondenheid, helemaal vals?

"Als je in het hoofd van Bart De Wever leeft, dan is dat wellicht niet vals. Maar een grand récit is zijn verhaal niet. We kennen het: Vlaanderen is ooit ontstaan in een ver verleden en is altijd onderdrukt. Die ongelukkige geschiedenis begint bij de Oude Belgen en bestaat uit een keten van vreemde overheersingen. Eerst kwamen de Romeinen, dan de Spanjaarden, de Oostenrijkers, de Fransen en uiteindelijk de Hollanders. En nu hebben we ons, eindelijk, bevrijd. Wat Bart De Wever doet, is daar een schakel aan hangen: na de Fransen en Hollanders zijn we ook nog eens onderdrukt door de Belgen. Ik geloof niet dat dat grote verhaal op termijn veel succes zal hebben. Het kan zijn dat de mensen in het stemhokje daar vijf minuten in geloven, maar dat is niet de manier waarop ze hun leven inrichten. De stelling van dit boek is dat er géén groot verhaal is."

In hoeverre kun je dit project postmodern noemen?

"Ik ben helemaal niet zo bang voor dat woord. 'Postmodern' hoeft helemaal geen ideologisch begrip te zijn: het verwijst naar het afscheid van een moderne wereld, die politiek werd vertaald in natiestaten, wat samenging met een industrialisatieproces en een hoge vlucht van het kapitalisme. Aan het begin van de 21ste eeuw is die wereld misschien wel ten einde. Je hoeft dat niet te betreuren."

Niettemin bestaat dit werk wel uit min of meer afgeronde deelverhalen. Is dit een 'zacht postmodernisme', wars van de radicale deconstructie?

"Ja. Het gevoel dat overheerst is de ironie, maar dan de zachte ironie: er lopen hier 10 miljoen mensen rond die niet geneigd zijn in het oude verhaal te geloven, onder meer omdat ze allemaal in een consumptiewereld leven die internationaal en geglobaliseerd is. Het zijn mensen die de luchthaven uiteraard wel kennen, maar niet naar Zaventem trekken met een gevoel van nationale trots. Tervuren is voor iedereen een plaats van gêne: 'Wat is daar allemaal gebeurd?'. En Blankenberge is ook niet meer de kustoase die in de jaren vijftig gedemocratiseerd werd. We weten allemaal wat die democratisering met die plaats heeft gedaan. Al die plekken tonen aan dat de goede bedoelingen waarmee ze werden opgeladen mislukt zijn - of dat er andere herinneringen aan vast zijn gehecht, die nooit bedoeld waren. Dat hele spel, dat volstrekt onvoorspelbaar blijft, geeft aanleiding tot een licht-ironische houding, en dat is in zekere zin een zacht postmodernisme. Ondertussen verdwijnt de idee België geleidelijk, dat is gewoon zo, en dat geldt voor alle natiestaten."

Behalve in Kosovo of Georgië.

"In Kosovo en op vele andere plaatsen heb je wel degelijk nog zware nationalistische conflicten. In Kosovo zou je kunnen zeggen dat het nationalisme de plaats van het verdwenen communisme heeft ingenomen. Maar dan nog: het is de vraag hoelang dat soort nationalisme nog zal meegaan én in hoeverre nationalisme nog lijkt op de negentiende-eeuwse variant die tot een natiestaat leidt. Hoelang zal Kosovo een onafhankelijke natiestaat blijven? Onafhankelijkheid: oké. Maar een echte negentiende-eeuwse natiestaat? Nee."

En toch lijkt dit boek goed materiaal voor een inburgeringscursus in de verdwijnende natiestaat België.

"Dat klopt. Het is niet toevallig dat we 'Borgerokko' hebben opgenomen. De benaming is ontstaan in een café in Antwerpen en is dan door The Strangers gepopulariseerd. Een deel van de bevolking heeft die negatieve term tot zich genomen, maar het is natuurlijk ook door een ander deel als een geuzennaam gebruikt. Dat toont iets van de complexiteit. Nieuwkomers kunnen er in elk geval uit leren dat ze in België niet tegenover een statisch nationaal gevoel staan."

België. Een parcours van herinnering. Deel I: plaatsen van geschiedenis en expansie. Deel II: plaatsen van tweedracht, crisis en nostalgie. Onder redactie van Jo Tollebeek (hoofdredacteur), Geert Buelens, Gita Deneckere, Chantal Kesteloot en Sophie de Schaepdrijver, Bert Bakker, 461 p. en 512 p., 75 euro.

Van Ambiorix tot Flanders Language Valley

Een van de redenen waarom dit zulke interessante boeken zijn, ligt bij de selectie van de 'lieux de mémoire' zelf. De Belgische redactie week enigszins af van het Franse voorbeeld van Pierre Nora, die al in de jaren tachtig begon met zijn alternatieve nationale geschiedenis van Frankrijk. Tollebeeks redactie opteerde voor een thematische indeling: zij koos voor plaatsen van 'geschiedenis, expansie, tweedracht, crisis en nostalgie'.

Tollebeek: "Bij de nostalgische plaatsen, de plaatsen die we met een soort tristesse bekijken, hadden we natuurlijk ook de dierentuin van Antwerpen of de watervallen van Coo kunnen kiezen in plaats van de wielerbaan van Roubaix of de Brusselse Marollenwijk. Dat is altijd een beetje arbitrair. Maar we hebben wel een soort representativiteit willen nastreven, inclusief een paar buitenlandse plaatsen. Naast Tervuren hebben we ook voor Leopoldstad gekozen - het hedendaagse Kinshasa: de plaats van de dekolonisatie, die door de Matongéwijk in België ook een heel andere betekenis heeft gekregen.

"Dat is een kritiek die ik heb op het Franse lieux de mémoire-project: het lijkt alsof Frankrijk nooit kolonies heeft gehad. Zij hebben in de jaren tachtig en negentig zeven volumes uitgebracht en Algerije, bijvoorbeeld, ontbreekt volledig.

"Maar het gaat om meer dan kolonies: zo is Roubaix een heel interessante plaats, omdat er vroeger heel veel seizoensarbeiders naartoe gingen, maar uiteraard ook door de koers en de flandriens." (BB/LVI)

Bart De Wever is voldoende historicus om te beseffen dat je in de 21ste eeuw geen 19de-eeuwse natiestaat kunt opbouwen. Europa is zo belangrijk geworden dat een nieuwe natiestaat Vlaanderen steeds minder bevoegdheden zou krijgen

n Het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren.

n De IJzertoren in Diksmuide.

n Wijnegem Shopping Center.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234