Maandag 09/12/2019

Interview

Historica Gita Deneckere: "We moeten het feminisme blijven heruitvinden"

Gita Deneckere Beeld Thomas Sweertvaegher

Na eeuwen van sociale strijd lijken de rechten van de (westerse) vrouw verworven. "Toch is het feminisme nog nooit zo hip geweest", zegt historica Gita Deneckere (UGent). Hip, maar ook tegenstrijdig. Want hoe kun je feminist zijn en toch voor de hoofddoek? Is #MeToo nu een puriteinse beweging of niet? "De hoofddoek met onderdrukking associëren is achterhaald."

Gita Deneckere doet onderzoek naar sociale geschiedenis, en doceert onder meer in de interuniversitaire masteropleiding gender en diversiteit. Dat la guerre des sexes vandaag weer hevig woedt, bewijst de aandacht die er is voor Internationale Vrouwendag. "Tien jaar geleden was Internationale Vrouwendag vooral van betekenis binnen de vrouwenbeweging. Vandaag kan niemand er nog om heen. De strijd om gendergelijkheid wordt breed maatschappelijk gedragen, ook door mensen die geen deel uitmaken van die beweging."

Tegelijk lijkt ook de verwarring compleet. Waar vecht men vandaag eigenlijk voor? Waren vrouwenrechten dan niet gegarandeerd? Hoe komt het dat veel mannen het nog steeds moeilijk hebben met mondige vrouwen? En waarom maken feministen zoveel ruzie onder elkaar? Moeilijke vragen, maar misschien kan een historisch perspectief klaarheid scheppen. Al leert de geschiedenis vooral dat er geen eenvoudige antwoorden zijn, aldus Deneckere: "Ze wordt niet alleen voortgestuwd door ideologieën en context, maar ook door mensen die daar op een pragmatische manier mee omgaan. Het leven is nu eenmaal complex."

Vrouwenemancipatie lijkt in golven te komen. Na de eerste feministische golf van begin 20ste eeuw, en de tweede feministische golf van de jaren 70, zitten we nu midden in een derde – of is het vierde? – golf. Maar waarvoor strijdt men vandaag en wat maakt dat zulke golven opduiken?

Gita Deneckere: "Die golven verschijnen niet zomaar uit het niets. De vrouwenstrijd loopt al sinds de 18de eeuw als een soort van basso continuo doorheen de geschiedenis, met af en toe een piekmoment. Ze is ontstaan uit het feit dat de Déclaration des Droits de l'Homme, de burgerrechtenverklaring uit 1789, niet voor vrouwen was bedoeld. In de beginselen van de Franse Revolutie werd de man als individu beschouwd, en de vrouw als de ander, deel van een amorfe groep. Haar rechten werden genegligeerd in die teksten. Die universele aanspraak was voor vrouwen een hefboom om alternatieve teksten voor de burgeres te schrijven en de emancipatiestrijd aan te vatten.

"Niet dat het dan meteen verbeterde. De Code Napoléon uit 1804 was al helemaal niet gunstig voor vrouwen. Bij haar huwelijk werd de vrouw bijvoorbeeld onbekwaam en kon ze geen juridische daden stellen. Vandaar ook dat feministen vanaf de 19de eeuw in eerste instantie de wetgeving wilden veranderen en voor vrouwenstemrecht ijverden. Die strijd werd hevig gevoerd in het VK en andere delen van Europa, ook in de koloniën. In België verliep dat enigszins anders. Er was wel een actieve vrouwenbeweging, maar liberalen en socialisten werden gaandeweg bang dat vrouwen het stemadvies van mijnheer pastoor zouden volgen, en bevroren die eis. Het algemeen stemrecht voor vrouwen kwam bij ons rijkelijk laat, in 1948. En de maritale macht van de man over de vrouw werd pas afgeschaft in 1958.

"Hoewel elke golf een eigen karakter heeft, zie je steeds weer opnieuw dezelfde bezorgdheden opduiken. De burgerrechten van vrouwen raakten stilaan verworven, maar die rechten werden niet automatisch in de praktijk gebracht. Vrouwen mochten studeren en werken, maar toch zag je hen zelden opduiken in besturen. Tijdens de tweede golf lag de klemtoon onder meer daarop, en op economische onafhankelijkheid. Nu, 50 jaar later, moeten we vaststellen dat het strijdpunt van toen, 'gelijk loon voor gelijk werk', nog steeds niet gerealiseerd is. Intussen weten we dat die loonkloof vandaag voor een groot deel is blijven bestaan omdat vrouwen gemakkelijker een professionele stap opzijzetten of halftijds gaan werken zodra ze kinderen hebben. De klemtonen die men vandaag legt zijn dus anders, de bekommernissen zijn nog steeds dezelfde."

Veel mensen zien het probleem niet, omdat die vrouwen daar zelf voor kiezen.

"Ik durf dat te betwijfelen. Allicht voelt het als een eigen keuze, maar volgens mij heeft het meer te maken met verwachtingspatronen, zowel binnen het gezin als in de samenleving. De vraag hoe men werk en gezin combineert wordt zelden aan mannen gesteld, meestal worstelen vrouwen daarmee. Le deuxième sexe (1949) van de Franse filosofe Simone de Beauvoir ging daar al over. De Beauvoir en veel van haar generatiegenoten kozen bewust voor een kinderloos leven om zich te kunnen ontplooien, maar de meerderheid van de vrouwen vandaag wil die kinderwens niet opofferen voor een carrière. Je kunt zeggen dat ze het zelf maar moeten bolwerken, maar als samenleving kun je er ook voor kiezen om vrouwen daarin bij te staan door goede en betaalbare kinderopvang te organiseren. Besparingen op kinderopvang maken vrouwen economisch gezien fragieler."

Gita Deneckere Beeld Thomas Sweertvaegher

De Franse filosoof Alain Finkielkraut noemt westerse feministen oneerlijk, omdat ze niet willen toegeven dat ze al gewonnen hebben. Westerse vrouwen hebben de meeste rechten verworven, zegt hij. In andere delen van de wereld hebben vrouwen het veel moeilijker. Overdrijven westerse feministen? Maken ze zich druk over futiliteiten?

"De geschiedenis leert ons net dat geen enkel recht verworven is. Net daarom is het belangrijk dat we het feminisme blijven heruitvinden, en dat we benadrukken dat die rechten er niet vanzelf zijn gekomen. Ik vind dit dus een zware uitspraak, maar te verwachten van iemand als Finkielkraut. Hij is een van die figuren die zeer links was rond mei '68, maar de laatste jaren is opgeschoven naar de rechterzijde. Rechts recupereert het verlichtingsdenken en het emancipatieproject van de westerse vrouw als ideaalbeeld waar nieuwkomers aan moeten conformeren. Zij zien die westerse waarden als de enige, ultieme weg. De feministische historica Joan Scott noemde dat fenomeen sexularism.

"Nu, het afschilderen van feministen als onruststokers is van alle tijden. Er bestaat nog steeds een onbewuste maar hardnekkige consensus over hoe vrouwen zich dienen te gedragen. Wie zich aan dat klassieke verhaal onttrekt, was vroeger al een grote bedreiging en is dat nog steeds. Ook de gedachte dat feministen elitevrouwen zouden zijn die vooral met zichzelf bezig zijn, klopt niet. Uitgerekend vandaag zie je duidelijk een verbreding en is er veel aandacht voor vrouwen uit andere culturen en andere sociale klassen."

Nu de Iraanse vrouwenrechtenactiviste Darya Safai zal opkomen voor de N-VA, is de verwarring compleet. Is zij dan ook een rechtse denker?

"Darya Safais verhaal gaat over hoe de ayatollahs de Iraanse vrouwen verplichtten om opnieuw de hoofddoek te dragen. Ik kan begrijpen dat dit in die context een symbool van onderdrukking is, en voor veel vrouwen zal dat wel degelijk zo zijn. Maar je kunt de hoofddoek niet altijd en overal over diezelfde kam scheren. Vandaag is hij, zeker in het Westen, een symbool geworden dat zoveel verschillende betekenissen heeft, dat je hem niet een-op-een met onderdrukking kunt associëren. Voor veel moslima's is het een verbindend element, een symbool van hun identiteit. Sommige moslimfeministes dragen hem net als een teken van emancipatie. Dat klinkt tegenstrijdig, maar zo is het voor hen, en dat is ook belangrijk. Tegelijk kunnen we niet ontkennen dat het voor problemen zorgt, dat het weerstand oproept. De beste optie lijkt mij om in dialoog te gaan en je in al die verschillende posities te proberen verplaatsen. Als historica interesseert mij vooral hoe die vrouwen daar zélf tegenover staan. Hoe ziet hun leven eruit? Wie of wat zet hen op weg naar een vrijer leven met meer autonomie?"

Veel mensen, vooral van de oudere generatie, herinneren zich nog goed de controle van de katholieke kerk op hun dagelijks leven, tot in de slaapkamer toe. Is het niet begrijpelijk dat men, nu men daar voor een groot deel van verlost is, met argusogen kijkt naar een andere dogmatische religie die zich bemoeit met de kuisheid van de vrouw?

"Natuurlijk is dat begrijpelijk. Die paradox is moeilijk te ontwarren voor wie uitgaat van zelfbeschikking. Maar religie en emancipatie hoeven niet noodzakelijk in strijd te zijn met elkaar. In België was het katholicisme lang de dominante conservatieve kracht, zeker als het over anticonceptie en abortus ging. Tegelijk was het in de jaren 80 en 90 wel Miet Smet van de CVP die samenwerkte met vrouwenorganisaties van andere partijen om vrouwenrechten op de politieke agenda te krijgen en daar ook in slaagde. Maar als staatssecretaris voor Maatschappelijke Emancipatie stond ze in de discussie rond de abortuswet in 1990 ook tussen twee vuren. Ze heeft toen de partijdiscipline moeten volgen, al druiste dat in tegen haar streven. Het is dus niet zo simpel als men het soms wil voorstellen. In een samenleving moet je rekening houden met veel mensen en veel factoren.

"Mijn punt is dat ook vanuit religie sterke emancipatiebewegingen kunnen ontstaan. In de katholieke vrouwenbeweging in België was de voedingsbodem ideologisch anders dan bij het liberale feminisme, maar wel gericht op emancipatie en zorgen voor de belangen van vrouwen. Ik zie historisch dus geen reden waarom moslimfeministes vanuit hun geloof geen emanciperende rol kunnen spelen in hun gemeenschap en de samenleving als geheel."

In Polen staat de wetgeving rond abortus opnieuw op de helling, de nationalistisch-katholieke partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) wil abortus in bijna alle omstandigheden strafbaar maken. In de VS wil president Trump de subsidiëring van Planned Parenthood afschaffen, waarmee men de reproductieve rechten van vrouwen terugschroeft. Conservatieve krachten zijn erop uit om het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen in te dijken.

"We moeten de verworven rechten blijven verdedigen, laat daar geen twijfel over bestaan. En het moet mogelijk zijn om over vrouwen en onderdrukking in allerlei contexten te praten."

Wat met de seksuele vrijheid? De Nederlandse politicus Thierry Baudet, oprichter van de rechtse partij FVD, masturbeert niet meer en spaart naar extreemrechtse leer zijn zaad. Ook de conservatieve studenten van Schild & Vrienden zijn tegen porno en voor het traditionele gezin als hoeksteen van de samenleving.

"Dat vrouwen dankzij het feminisme economisch onafhankelijk werden, maakte dat er meer echtscheidingen kwamen en het klassieke gezinsmodel niet meer de norm is. De oude paternalistische samenleving is aan het verdwijnen, terwijl allerlei minderheidsgroepen mondiger en assertiever worden. De boze blanke man voelt dat zijn wereld hem ontglipt. Dat zorgt voor heel wat angst. Figuren als Trump en Baudet voeden die angst. Vanuit conservatieve hoek speelt men graag met dat nostalgische idee dat het vroeger beter was."

Was het vroeger beter?

"Natuurlijk was het vroeger niet beter. Vanuit nostalgie voor een verleden naar vandaag kijken is gevaarlijk. Maar we moeten ons ook hoeden voor al te rooskleurige toekomstperspectieven. Het zal niet per se verbeteren. In veel regio's in de wereld gaat het achteruit voor vrouwen, niet vooruit. We mogen er niet van uitgaan dat die lijn van de emancipatie altijd in dezelfde richting zal blijven evolueren, zeker niet in het huidige veranderende politieke klimaat."

Had de Franse actrice Catherine Deneuve na #MeToo een punt als ze waarschuwde voor een nieuw puritanisme?

"Men vreest dat de seksuele vrijheid wordt overschaduwd door een feministische zedenpolitie die alle menselijke verhoudingen wil controleren. Ik denk niet dat dat aan de orde is. Maar eigenlijk heeft dat niets met #MeToo te maken. Au fond gaat #MeToo over seksueel grensoverschrijdend gedrag in machtssituaties. De machtsrelatie tussen mannen en vrouwen op de werkvloer is vaak nog van die aard dat mannen zich dingen permitteren die vrouwen confronteren met de broosheid van hun economische onafhankelijkheid. Het feminisme van vrouwen als Catherine Deneuve is een liberaal feminisme, dat de eigen privileges niet ziet en ervan uitgaat dat elke vrouw vrij is om van zich af te bijten. Ze begrijpen niet dat niet iedereen dat kan of durft.

"Vrouwen mogen dan sinds de uitvinding van de pil wel seksueel vrij zijn, dat betekent niet dat alle relaties in een sfeer van vrijheid, blijheid verlopen, en dat er niets kan gebeuren dat nadelig is voor vrouwen. Het goede van #MeToo is dat we daar nu over praten, wat maakt dat we emancipatorisch weer een stap vooruit zetten, want emancipatie gaat ook over de mondigheid van een groep. In dit geval gaat het over het recht om 'tot hier en niet verder' te zeggen zonder dat dat repercussies heeft. Dat heeft niets te maken met puritanisme of zedenpolitie."

Gita Deneckere Beeld Thomas Sweertvaegher

Zijn die discussies waarin feministen elkaar allerlei verwijten maken niet contraproductief voor vrouwen in het algemeen?

"Het feminisme is geen monolithisch blok, je vindt er heel wat botsende ideeën. Hoe kan het ook anders? Vrouwen maken de helft van de mensheid uit. Sociale, raciale of etnische achtergrond, context en ideologische of geloofsovertuigingen maken dat er veel verschillende perspectieven zijn. De kracht van een sociale beweging ligt natuurlijk in het groepsgevoel. Veel individuen springen mee op de kar om de strijd te voeren omdat ze zichzelf herkennen in de groep. Maar in onze sterk geïndividualiseerde samenleving is dat moeilijk aan het worden. Een beweging waarbij de solidariteit primeert over diversiteit is wat weg, wat het moeilijk maakt om met een krachtig verhaal te komen waar mensen in geloven."

In het feminisme heb je gelijkheidsdenkers en diversiteitsdenkers. Welke piste is wenselijk als we tot gendergelijkheid willen komen?

"Waarom zouden we moeten kiezen? Het erkennen van de verschillen tussen mannen en vrouwen kan tot een interessantere vorm van gelijkheid leiden dan stellen dat mannen en vrouwen hetzelfde moeten zijn. Door het verschil in kaart te brengen, kunnen we het streven naar maatschappelijke gelijkwaardigheid en gelijke rechten beter vatten."

Er zijn ook feministen die het exclusieve vrouwelijke in de verf zetten, en enkel in vrouwengroepen samenkomen. Die stellen dat baren de unieke natuur van de vrouw is, dat ze dat moet omarmen.

"Die archetypische benadering van gender en het spirituele vrouwelijke is vooral een methode om een gevoel van eigenwaarde en identiteit op te bouwen. In de tweede feministische golf zag je dat fenomeen van exclusief vrouwelijke groepen ook. Het zorgt voor empowerment, men kan praten zonder dat mannen meteen het hoge woord voeren. Ik kan me goed voorstellen dat dat soort van vrouwelijke bijeenkomsten deugd kan doen."

Met mensen als Baudet kunnen zulke overtuigingen gevaarlijk worden en net als argument dienen om gendersegregatie te bevorderen.

"Die onthouding hoort inderdaad ook thuis in de ideologie die vrouwen als de baarmoeder van de wereld ziet. Maar laat ons hopen dat we intussen toch al getoond hebben dat vrouwen tot meer in staat zijn dan kinderen krijgen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234