Zaterdag 07/12/2019

Jan Fabre

"Hij keek ostentatief naar het bed en vertelde me dat ik wist wat me te doen stond": 3 getuigenissen over machtsmisbruik Jan Fabre

Dansers Jan Fabre Beeld Nina Vandeweghe

Een toxische sfeer op de werkvloer, scènes die je worden afgenomen als je niet in de pas loopt en ongewenste seksuele intimiteiten. Deze drie vrouwen maakten het allemaal mee toen ze dansten bij Jan Fabre.

Alle drie trokken ze tussen 2003 en 2018 de deur van Troubleyn moegetergd achter zich dicht. Alle drie dragen ze blijvende sporen van Fabres bewind. Laila, Sarah en Lizzy kwamen elkaar nooit tegen bij Fabre maar hun verhalen zijn opvallend gelijklopend.

Voor dit interview gebruiken ze schuilnamen. "Dat staat los van of we de open brief anoniem ondertekend hebben of niet. We vestigen de aandacht bewust niet op onszelf. Het wangedrag van Fabre is iets structureels dat het persoonlijke overstijgt", verklaren ze.

Geen vendetta

Eerst wil Laila kwijt dat ze niet uit is op een persoonlijke vendetta. 

“We waren aanvankelijk niet van plan om naar de media te stappen maar hij heeft dit gesprek zelf geopend toen hij eind juni een interview gaf aan de VRT. Daarin beweerde hij boudweg dat seksueel grensoverschrijdend gedrag in zijn compagnie nooit voor is gekomen. Dat is erover. Je moet weten dat er op dat moment net twee mensen bij Troubleyn waren opgestapt omwille van #MeToo.”

Laila’s verhaal bij Troubleyn begint als ze rond de eeuwwisseling een productie van hem ziet in haar thuisland. “Ik was meteen verkocht", vertelt ze. “Ik ben opgeleid als ballerina en ik wilde van dat klassieke keurslijf af. Ik vond het bevrijdend dat hij zo ongeremd met lichamelijkheid omging op scène.” Ze pakt haar koffers en trekt naar Antwerpen voor een intensieve auditie. Als ze vervolgens een contract krijgt, is dat een droom die in vervulling gaat.

Alle drie de getuigen kregen schuilnamen. Deze foto staat los van het interview en toont een van de vele dansers tijdens een recente productie van Jan Fabre. Beeld RV - Wonge Bergmann

De euforie maakt echter snel plaats voor afkeer nadat de repetities voor de nieuwe productie begonnen zijn. “Er heerste echt een angstklimaat op de werkvloer. We werkten keihard en dat was niet enkel vanuit onze passie. We waren bang om het slachtoffer te worden van zijn scheldpartijen. Zijn werkwijze bestond uit een arbitrair systeem van straffen en belonen. Ik had bijvoorbeeld een kleine solo in het stuk maar die werd me om de haverklap afgenomen en weer teruggegeven naargelang zijn humeur. Het was enorm verwarrend. Al snel voelde ik elke ochtend stress voordat ik de dansstudio in moest.”

Laila vertelt hoe de compagnie wel wat weg heeft van een sekte. “Fabre heeft een zekere aantrekkingskracht. Heel wat mensen raken van hem in de ban. Bovendien heeft hij een hiërarchisch georganiseerde, loyale entourage die zijn gedrag mee in stand houdt en normaliseert. Tel daar het gebrek aan contact met de buitenwereld door de lange werkdagen bij op én het feit dat je constant gepusht wordt om fysiek en mentaal over je grenzen te gaan, en je krijgt op zijn minst een behoorlijk giftige cocktail. En dan heb ik het niet eens over Fabres drugsgebruik gehad, iets wat hij bij zijn dansers soms ook stimuleert.”

Fabre pakt zijn dansers steevast op hun zwakke plekken. Ook met haar speelt hij een lelijk spel. Tijdens de tournee eist hij bij het soundchecken elke avond opnieuw dat ze haar T-shirt uittrekt. “Nochtans was er geen enkele reden om de soundcheck enkel in mijn slipje te doen", zegt ze. “Om me heen waren er intussen telkens technici in de weer die ik van haar noch pluim kende. Ik zag elke avond huizenhoog op tegen dat vernederende moment.”

Vijftien jaar later grijpt het haar nog steeds aan. “Terwijl ik er maar een half jaar heb meegedraaid. Je wil niet weten hoe het is voor mensen die er langer werken. Ik had het voordeel dat ik meteen ander werk had en me nooit afhankelijk van hem heb gevoeld.”

Verstikkende sfeer

Maar dat geluk is niet weggelegd voor alle performers die geleden hebben onder Fabres aanpak. Sarah vertrok in april bij Troubleyn na een uitputtingsslag van meer dan twee jaar. Ze verving er als piepjonge stagiaire een danser tijdens de tournee van Mount Olympus. Vervolgens kreeg ze een contract voor de daaropvolgende producties.

“Op zich hou ik van de fysieke uitdaging die ik als danser kreeg bij Troubleyn”, vertelt ze. “Ik was gretig en wilde bijleren. Maar uiteindelijk moesten we vooral onder stress functioneren binnen een verstikkende sfeer. Jan wil je zowel fysiek als mentaal bezitten.”

Ook Sarah vertelt over scheldpartijen, onvoorspelbaar gedrag en vernederingen. “Hij maakte onzekere, instabiele wezens van ons allemaal. Fabre hakte op me in en kraakte me af waar alle collega’s bij waren.”

Tegelijkertijd wilde hij meer. Onder het voorwendsel van gesprekken over toekomstige projecten, nodigt hij haar uit voor privéafspraakjes. Dit mondt uiteindelijk uit in ongewenste avances. Wanneer ze hem afwijst, volgen er woede-uitbarstingen, vernedert hij haar tijdens de repetities, neemt hij haar rollen af en stalkt hij haar via de telefoon. Het ene verwarrende spelletje volgt het andere op.

“Op een gegeven moment had ik een boze voicemail van hem over het feit dat ik niet wilde afspreken. Ik heb hem toen uitgelegd dat ik hem zie als mentor, waarmee ik bedoelde dat ik hem niet als minnaar wil. Omdat hij hoorde dat ik emotioneel was, eindigde hij dat gesprek met de vraag of ik wel zeker was dat ik niks met hem wilde. Ik geloofde mijn oren niet. De volgende dag riep hij mij bij zich op kantoor. Hoewel ik Nederlands spreek, legde hij me in het Engels uit dat ik zijn Vlaams accent blijkbaar niet goed versta. ‘I don’t want to sleep with you’, zei hij. Niet lang daarna vertrouwde hij me daarentegen alweer toe dat we zo’n zeldzame band hebben en dat we die niet kapot mochten maken enzovoort.”

Maar ze is zich ook bewust van de kansen die ze als jonge danser bij zo’n groot internationaal gezelschap krijgt. Ze voelt zich geapprecieerd als Fabre laat vallen dat hij overweegt om een soloproductie te creëren voor haar. “Als je zoiets mag doen, is je carrière gelanceerd en gaan de deuren van andere internationale gezelschappen voor je open", legt Sarah uit. “Al was ik tegelijkertijd bang. Je weet dat alles wat hij voor je doet een prijskaartje heeft.”

Uiteindelijk blijkt dat Fabre de solo ook aan een andere jonge danseres heeft aangeboden en dat ze via een workshop met elkaar in competitie moeten gaan. “Toen ik dat hoorde was ik eigenlijk alleen maar opgelucht dat ik gedurende die dagen niet met hem alleen moest werken", zegt Sarah. Als ze vervolgens als beste uit de bus komt en de rol naar haar gaat, wordt Fabres manipulatieve gedrag alleen maar erger. “Ik heb tot het einde aan die voorstelling gewerkt omwille van mijn carrière, maar toen we in première zouden gaan, kon ik niet meer. Ik kon het emotioneel niet meer aan en ook mijn lichaam was op. In april heb ik via een mail aan alle medewerkers laten weten dat ik eruit stapte omwille van #MeToo.”

Dagelijks mikpunt

Het lijkt wel een echo van wat Lizzy begin jaren 2000 meemaakte bij Troubleyn. “Ik had tijdens de audities en de workshop een absolute klik met Jan. Ik voelde me niet alleen uitgedaagd door de fysieke oefeningen die hij ons oplegde, ik begreep volledig waar hij artistiek naartoe wilde. Ik was een jaar of 25 en had me altijd al een buitenbeentje gevoeld. Bij hem vond ik een thuis. Hij voerde tussen de audities en de eerste repetitie af en toe lange, diepgaande gesprekken met mij. Ik vond hem geniaal en aangezien hij toen totaal niet flirtte, vertrouwde ik hem volledig. Ik had het gevoel dat we samen iets verhevens zouden maakten. Wij waren krijgers van de schoonheid en ik was bereid om daarvoor tot het uiterste te gaan.”

Maar de ooit zo veelbelovende werkrelatie met Fabre draait ook voor Lizzy uit op een helse ervaring. Vanaf het moment dat ze een contract heeft, is ze zijn dagelijkse mikpunt. “Om het vol te houden, vertelde ik mezelf dat hij me wou kraken en vormen totdat er een schitterende diamant tevoorschijn kwam", vertelt ze.

Ze wil fysiek tot het uiterste gaan, maar laat van in het begin wel weten dat ze voorzichtig moet zijn met haar stem. “Ik kon na de productie bij Troubleyn namelijk aan de slag kon bij een groot gezelschap waar ik zou moeten zingen”, legt ze uit. “Fabre bleek tijdens de repetities echter voortdurend een rauwe schreeuw van me te willen horen. Aanvankelijk probeerde ik mijn stem te beschermen maar omdat hij zo tegen me brulde als ik niet deed wat hij zei, gaf ik hem uiteindelijk zijn zin. Na verloop van tijd proefde ik bloed bij het roepen maar daar werd geen rekening mee gehouden. Ik liep blijvende schade op aan mijn stembanden en kon niet meer meedoen in de voorstelling waarin ik zou zingen.”

Niettemin blijft ze doorzetten. “Ik brandde van ambitie. Ik wilde het maken als danser. Maar ik bleef ook meedoen uit liefde voor het vak en uit loyaliteit aan de productie. Hoe je het draait of keert, je leert je metier bij Fabre. Iedereen wist precies welk verhaal we vertelden op het podium. Daarnaast zaten de regie en de timing zeer strak. Wat dat betreft is het een heel professioneel gezelschap en daar genoot ik ondanks alles van. Vergeet bovendien niet dat hij een zeker monopolie heeft op vlak van zijn positie. Je kan bijna nergens in België op dat niveau werken als danser.”

Puur machtsmisbruik

De genadeslag komt er voor Lizzy als Fabre zich aan haar probeert op te dringen in ruil voor een solo. “Tijdens de tournee werd er ’s avonds geregeld nog iets gedronken op een van onze hotelkamers. Op een gegeven moment dacht ik dat we met zijn allen zouden doorzakken bij Jan maar toen ik er binnenkwam, bleek ik er alleen te zijn met hem. Nog geen tien minuten later probeert hij me te kussen en zit hij aan mijn borsten.”

Lizzy is totaal overdonderd. “Ik wist niet wat me overkwam. Ik wilde nog steeds artistiek gevormd worden door hem, maar ik had absoluut geen zin om met hem te vrijen. Ik zei hem dat seks geen deugd zou doen aan de kunst die we samen maakten.” Daarop kreeg ze te horen dat ze niet op een solo moest rekenen als ze niet met hem naar bed ging. “Hij keek ostentatief naar het bed en vertelde me dat ik wist wat me te doen stond. Ik heb hem zelfs nog gevraagd of ik niet eerst de tijd mocht nemen om verliefd op hem te worden,” glimlacht ze triest. “’Het is nu of nooit’, was zijn repliek.”

Lizzy maakt de tournee nog af maar bedankt voor een vervolgcontract. “Ik ben niet tegen fysiek contact. Wat mij betreft mag je gerust avances maken en flirten. Maar als ik nee zeg en je er vervolgens mee dreigt om mijn carrière af te breken, dan is dat puur machtsmisbruik.” Al voegt ze eraan toe dat ze dubbele gevoelens bleef hebben. “Ik heb Fabre oprecht bewonderd en ik hield van het werk dat we maakten. Ik heb lang gedacht dat ik niet goed genoeg was en hem in de steek heb gelaten.”

Structureel wangedrag

De drie dansers benadrukken het structurele karakter van Fabres wangedrag. Sarah: “het loopt er al zo lang mis. Ik leg deze getuigenis af omdat ik niet wil dat iemand anders dit opnieuw moet meemaken.” 

Lizzy: “Het is zo makkelijk om in zijn netten verstrikt te raken. Ook financieel heeft hij je in zijn macht. Ik had indertijd een vriend die me ondersteunde, maar wat had ik moeten doen als ik een alleenstaande moeder was geweest? Waar moet je naartoe als je opstapt?”

Ze voegt eraan toe dat Fabre niet de enige schuldige is. “Zijn assistenten zijn op de hoogte, de raad van bestuur is medeplichtig en zelfs de andere performers hebben hun aandeel als getuigen. Er is niemand die tegen hem ingaat en als je dat wel doet, laat de groep je aan je lot over. Ook de overheid moet eens nadenken onder welke voorwaarden er gesubsidieerd wordt. Als je daar als jonge danser auditie gaat doen, verwacht je dat je in een degelijk instituut met renommee gaat werken. Wist je dat Fabre Grootofficier in de Kroonorde is, net als Commandeur in de orde van Leopold II? Zo ridderlijk is zijn gedrag nochtans niet", zegt ze schamper.

Laila geeft aan dat Fabre geen monopolie heeft op dit soort van gedrag en dat het ook geen fenomeen is dat enkel binnen de kunsten voorkomt. “Het feit dat zijn kunstpraktijk zo fysiek is en we binnen zijn esthetiek letterlijk werden uitgedaagd om over onze grenzen te gaan, maakte het wellicht makkelijker voor hem om zo ver te gaan. Maar figuren als hij kom je in elke beroepsgroep tegen. Ik ben dan ook niet uit op wraak. Wel hoop ik dat mijn twee dochters kunnen opgroeien in een wereld waarin grensoverschrijdend gedrag niet langer vrij baan krijgt.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234