Zondag 24/10/2021

'Hij heeft het gedaan... Denk ik toch'

'Nauwkeurige herinneringen zijn een idee, geen realiteit van de menselijke conditie'

Tijdens de klopjacht op de Amerikaanse D.C. Sniper enkele jaren geleden waren alle ogen wekenlang gericht op één ding: een witte bestelwagen. Voor de blauwe Chevrolet Caprice waarmee de twee seriemoordenaars die wekenlang de VS terroriseerden zich écht verplaatsten, had niemand oog. De reden? Een fout ooggetuigenverslag. Onze maatschappij vertrouwt te veel op de feilloze nauwkeurigheid van onze herinneringen, zegt Michael Gazzaniga. "Weet je waar we echt van versteld moeten staan? Dat een deel van alles wat we ons herinneren nog blijkt te kloppen ook."

"Wij zijn geen digitale camera's die scènes en ervaringen opslaan met grote betrouwbaarheid", schrijft neurowetenschapper Gazzaniga. "We slaan altijd info op binnen een bepaalde context en op een bepaald tijdstip. Alle herinneringen dragen die tijd- en ruimte-etiketjes. Met de tijd kun je die etiketjes verliezen of beschadigen.

"Onze hersenen zijn zo gebouwd dat onze herinneringen gebrekkig worden", vervolgt hij. "Ze kunnen een verhaal weven om verschillende aspecten van een originele situatie en een tweede moment bij elkaar te laten passen. Twee gebeurtenissen kunnen zich beginnen te vermengen tot een soort hybrideherinnering. Sommige types geheugen hebben een hoge betrouwbaarheid, maar de meeste niet. Nauwkeurige herinneringen zijn een idee, geen realiteit van de menselijke conditie."

Baanbrekend voor die visie was het werk van de Amerikaanse psychologe Elisabeth Loftus, die ontdekte hoe makkelijk je iemand valse herinneringen kunt aanpraten. Zij hamert dan ook op de risico's van ooggetuigenverslagen. Iets wat echter nog lang niet ingeburgerd is, aldus Gazzaniga. "De meeste mensen denken dat het geheugen een groot magazijn is. Als je het maar goed genoeg uitkamt, zul je de exact opgeslagen herinnering uit je geheugen terugvinden en kunnen navertellen. Wetenschappers weten dat het geheugen niet zo georganiseerd is, maar veel van onze sociale instellingen werken nog altijd met de oude theorieën over het geheugen. Vaak gaat men ervan uit dat getuigen met vervormde herinneringen over het verleden de uitzondering zijn en niet de norm."

Zo verloor de Amerikaanse politie uren in de zaak van de bommenlegger van Oklahoma City met de zoektocht naar een tweede dader. Een werkman die ook de échte dader Timothy McVeigh herkende, meende zich te herinneren dat die vergezeld was van een tweede man. Maar die bestond niet. Later bleek dat de werkman eerder die ochtend twee andere mensen had zien binnenkomen vóór McVeigh alleen binnenkwam. In zijn latere herinneringen vloeiden die gebeurtenissen samen.

Ook in ons land wordt de verklaring van een getuige als waar beschouwd, tenzij ze wordt tegengesproken door objectieve feiten. Dat veel rechtszaken vaak plaatsvinden jaren na een gebeurtenis maakt het voor ooggetuigen nóg moeilijker om zich goed te herinneren wat ze precies zagen. Loftus: "De kennis dat we niet kunnen vertrouwen op onze herinneringen, hoe verleidelijk het ook mag zijn, leidt tot ernstige vragen bij de waarde van veroordelingen die grotendeels gebaseerd zijn op de getuigenis van slachtoffers of getuigen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234