Dinsdag 21/01/2020

Reportage

"Hier wil je als regisseur absoluut gestaan hebben"

The Damned. Beeld afp

Er zijn van die dingen die een regisseur niet kan weigeren. Dus opende Ivo van Hove woensdagnacht Festival d'Avignon als gast van het legendarische staatstheater Comédie-Française. 'Ik voelde diezelfde spirit als bij mijn Toneelgroep Amsterdam.'

De hele dag al wapperen de ontelbare theateraffiches vrolijk in de wind. Het kan goed waaien in Avignon en de temperatuur van ruim 30 graden Celsius lijdt er verder niet onder, maar de plakkaten van al die voorstellingen nemen een vlucht door de stad, losgerukt van muren, paaltjes, hekken en alles waaraan je nog meer een aankondiging kunt bevestigen.

Regisseur Ivo van Hove en zijn artistieke ploeg hebben er rekening mee gehouden: op La Cour d'honneur du Palais des Papes kan die wind raar vallen en het zal ze niet gebeuren dat het decor verwaait woensdag. Want dat is de dag dat op dit erepodium The Damned in première gaat, Van Hoves gastregie bij de Comédie-Française waarmee het 70ste Festival d'Avignon officieel opent. Het sein ook waarop het bescheiden Zuid-Franse stadje aan de Rhône traditiegetrouw verandert in één groot openluchttheater.

The Damned. Beeld afp

Historische context

Tweeduizend man dromt op de openingsavond samen voor de poort van het imponerende Palais des Papes. The Damned is tien dagen te zien in Avignon - uitzonderlijk lang voor een opening - en inmiddels uitverkocht. Het publiek spelt het programmaboekje: Ivo van Hove, artistiek directeur van Toneelgroep Amsterdam, regisseert de Comédie-Française, naar het scenario van Luchino Visconti. Dat spreekt aan. Van Hove en zijn team beleven momenteel internationale successen en de Comédie-Française, dat is toch sinds 1680 een voorname dame.

Eenmaal binnen in de immense ruimte die de cour van het pauselijk paleis is, zie je vanaf de tribune direct de strakke hand van scenograaf Jan Versweyveld. Links op de speelvloer een rits kaptafels en een rij bedden, in het midden een groot oranjekleurig vlak, rechts in strenge slagorde: doodskisten. Tegen de achterwand staat een groot videoscherm. De hoge muren zijn ongemoeid gelaten, maar maken op imposante manier deel uit van het decor.

Dit gebouw, waar in de 14de eeuw menige machtstrijd wreed werd uitgevochten, is bedoeld om te imponeren en de makers hebben fraai gebruik gemaakt van de historische context; zoals ook inhoudelijk verleden en heden elkaar spiegelen in dit stuk. De zon is ondergegaan en met een onheilspellende soundscape van Eric Sleichim begint het.

In The Damned zien we hoe een invloedrijke familie aan een interne machtsstrijd ten onder gaat in een periode waarin het fascisme sluw om zich heen grijpt. Dit gegeven, uit het script van de Italiaanse cineast Visconti wordt bij Van Hove, met respect voor dat origineel, een tijdloze voorstelling over macht, liefdeloosheid en een wereld waarin extremisme kan ontkiemen om uiteindelijke ontstellende vormen aan te nemen.

Met afwisselend fysiek en ingetogen spel weten de Franse acteurs goed raad met hun materiaal. Zo is Éric Génovèse een manipulator van klasse, Christophe Montenez de gedroomde losgeslagen zoon Martin en Elsa Lepoivre bijna bloedstollend als machtswellustige vrouw en moeder - om er maar een paar te noemen. Tal Yarden haalt ze dichtbij met zijn videokunst, vervormt ze, vermenigvuldigt ze en overbrugt afstand tussen spelers onderling en spelers. En het publiek. Dat blijft beduusd achter na een gewelddadige slotscène. De wind loeit. En dan barst het applaus los.

Onder de gotische bogen backstage is de sfeer na afloop een beetje hyper. Het loopt inmiddels tegen half twee 's nachts. In provisorisch opgetrokken kleedkamers ontdoen de acteurs zich van schmink. De regisseur straalt. Het publiek was doodstil gedurende de voorstelling en ging staan bij het applaus. Het is allemaal nog te vers en te vroeg om definitief iets te zeggen over de ontvangst, maar toch. "Supertrots. Ik geloof dat we keer op keer de juiste beslissing hebben genomen in deze productie. Soms heb je dat. En deze mythische, politieke plek is er ook een van grote intimiteit gebleken. Dat was echt een ontdekking voor mij", zegt Van Hove.

Ivo Van Hove. Beeld Ivo van der Bent

Wat voorafging

In Van Hoves kantoor achter de Stadsschouwburg Amsterdam, ruim een week eerder, praten we over hoe het zo gekomen is. De Comédie-Française heeft toch het imago van een hiërarchisch, hermetisch, traditioneel instituut? Veel Franse poeha en tamelijk stijfjes? Ook Van Hove had zo zijn vooroordelen, beaamt hij grif.

De uitnodiging om te komen regisseren kwam per brief. Wie krijgt er nog een brief? Hij vergat heel die brief. Maar de Comédie hield aan en schreef nog een keer. Of hij iets met hen wilde maken voor de ereplek in Avignon. Oei! Er zijn van die dingen die je niet kunt weigeren.

"Als je als regisseur geen Shakespeare wilt regisseren, moet je je nog eens achter de oren krabben en afvragen waarom je dit vak hebt gekozen. Het Palais des Papes valt in eenzelfde categorie. Dat wil je gedaan hebben, daar wil je gestaan hebben. Ik zei meteen ja."

En die vooroordelen, die bleken totaal onjuist. Al snel zat hij aan tafel met Éric Ruf, nog niet zo heel lang de baas van de Comédie-Française, en daarvoor sterspeler bij het gezelschap. "Sinds Ruf waait er een nieuwe wind. Ik vroeg: 'Mag ik iets doen dat jullie niet als zo heel vanzelfsprekend vinden, een filmbewerking? Als snel kwam ik op The Damned. En hij zei meteen ja."

Er wachtte nog een ballotage, want elk stuk dat de Comédie-Française nog nooit gespeeld heeft, moet officieel worden geaccepteerd. "Dat was nog een vrij formele gang van zaken", zegt Van Hove. "Ik heb ze ook direct mijn aanpak uitgelegd: je moet niet denken dat ik uit ben op een soort remake op toneel. Ik baseer me op het script en het zal niet bepaald conventioneel theater worden."

Uiteindelijk is het een zeldzaam vlekkeloos parcours geweest; voor Jan Versweyveld qua scenografie, An D'Huys met de kostuums - bij de Comédie-Française worden alle kostuums zelf gemaakt - en voor Van Hove zelf, met de acteurs. Hij pauzeert even, zegt: "Het klopt wel, die beruchte hiërarchie bestaat, het ís ook een fabriek, maar het staat ten dienste van de artisticiteit."

Geborgen

Om en bij de tachtig spelers telt de Comédie-Française en Van Hove kende er maar een paar. De tijd ontbrak om iedereen live te zien spelen. "Uiteindelijk heb ik heel veel dvd's gekeken.

"Ik eis altijd van mijn spelers dat ze hun tekst kennen, vanaf het begin. Dat is bij de Comédie niet de gewoonte, maar de eerste dag aan de leestafel legden ze ostentatief de tekst opzij. Om te tonen: we zijn er voor je. Ik voelde me al snel geborgen. Dat bleek wederzijds.

"Mijn manier van werken vergt iets anders dan dat waar ze normaal heel goed in zijn: hun retorische kwaliteiten, daar konden ze nu minder mee. Er moest een andere taal ontwikkeld worden: een taal van lichamen; een taal van geluid; een taal van beweging. Een wisseling tussen performance-art en toneel. Dat is waarnaar ik op zoek ben."

Later zeiden sommigen: "Ivo, je moet weten, ik heb het nog nooit gedaan, dit. Maar ik vind het heerlijk." Anderen weer zeiden: "Hier hebben we jaren op gewacht." Het is dan ook zo, mijmert hij, dat de Comédie al decennia niet meer is uitgenodigd voor Avignon. Met Van Hove maakt het instituut een comeback.

En de regisseur zag dat het goed was. "Ik begreep ook waarom: net als Toneelgroep Amsterdam is dit een ensemble. Mensen die elkaar kennen. Op gegeven moment zag ik die hele bende in een cafeetje iets drinken na de repetities, en ik voelde meteen diezelfde spirit, diezelfde groepsgeest. Ik ben dan als een vis in het water."

Festival d'Avignon, tot en met 24/7. The Damned is van 24/9 tot en met 13/1 te zien in de Salle Richelieu, Parijs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234