Dinsdag 10/12/2019

Het zwarte gat in onze memorie

Makkers, staakt uw wild geraas: die culturele oorlog over Sinterklaas en Zwarte Piet hoeft niet. Vijf misverstanden over het Pietenpact, waarbij toonaangevende organisaties raciale stereotyperingen afzweren tijdens het kinderfeest bij uitstek.

1 Het is niet omdat iets niet racistisch bedoeld is, dat het niet racistisch kan overkomen

Feit: zo goed als geen enkele ouder die Sinterklaas en Zwarte Piet over de vloer laat komen, heeft daar de racistische bedoeling mee kinderen de blanke superioriteit over andere rassen in te prenten. Maar evenzeer feit: het is niet omdat iets niet racistisch bedoeld is, dat het niet racistisch kan overkomen.

Het Zwarte Piet-debat is een dovemansgesprek. Als we wederzijds wat begrip zouden opbrengen, is de kwestie zo van de baan. Vele ouders die vasthouden aan de Sint voelen zich gekwetst omdat hen dat plots het verwijt van racisme oplevert. Ze zetten de hakken in het zand, omdat ze een oprecht gebaar van ouderliefde politiek verduisterd zien.

Omgekeerd geldt hetzelfde. Wie moeite heeft met de klassieke Zwarte Piet wil niet per se het kinderfeest dwarsbomen. Hij wil enkel wijzen op stereotypes met een geschiedenis van discriminatie en racisme. Omdat dat begrip uitblijft, verhardt de positie.

Laat ik maar meteen toegeven dat mijn eigen positie geëvolueerd is. In 2013 schreef ik in deze krant nog een gloedvol betoog waarin ik volhield dat Zwarte Piet in zijn huidige maatschappelijke en lokale context geen racistische betekenislaag meer heeft. Dat denk ik nog altijd. Alleen houdt die stellingname het perspectief van de ander buiten beeld.

Sindsdien ben ik beginnen te twijfelen. Dat heeft één oorzaak: de realiteit van de gekleurde speelplaats. De komst van de Sint geeft elk jaar weer aanleiding tot het uitlachen van kinderen om hun Zwarte Pieten-kleur. Dat gebeurt lang niet altijd met kwade bedoelingen, maar dat maakt het er niet minder pijnlijk om.

Het is - haha - niet allemaal zwart-wit. Er zijn er ook, zoals de zwarte comédienne Lies Lefever, die helemaal geen punt maken van de huidskleur van Piet. Ook dat standpunt verdient alle respect. Maar er zijn er dus ook anderen. In enquête van de Nederlandse kindercommissaris getuigen gekleurde kinderen dat Zwarte Piet een vast motief is als ze gepest worden met hun huidskleur. Hoeveel gepeste kinderen volstaan om toe te geven dat er misschien toch een probleem is?

Eigenlijk is dat de cruciale kwestie in het Zwarte Pieten-debat: wie heeft recht op inspraak in onze samenleving? Moeten gekleurde ouders en kinderen die zich niet oké voelen bij een 'zwarte' Zwarte Piet de pijn maar verbijten, in naam der integratie, en zich 'aanpassen of opkrassen'? Of betekent integratie dat ook zij een inbreng hebben en de gang van de samenleving mee mogen veranderen? Is, met andere woorden, de Vlaamse gemeenschap inclusief of exclusief?

Voor het Vlaams Belang is die vraag makkelijk te beantwoorden. "Zwarte piet is nu officieel de enige gekleurde sukkelaar die níét met de boot naar Vlaanderen mag komen", tweette VB-voorzitter Tom Van Grieken. Daarmee geeft hij domweg een treffend bewijs dat, wie dat wil, Zwarte Piet wel degelijk racistisch kan inkleuren.

2 Ook traditie is vloeibaar

Vele voorstanders van Zwarte Piet zoals we die kennen, gebruiken de traditie als ultiem argument: het is altijd zo geweest. Dat klopt niet. Traditie is vloeibaar.

Over de ontstaansgeschiedenis van Zwarte Piet bestaat wat onenigheid, maar het staat wel vast dat de Sint Nicolaas die in de middeleeuwen werd vereerd, vergezeld ging van donker geschilderde duiveltjes. Zij vertegenwoordigden het kwaad dat de goedheilige man had overwonnen. Wie de Sint echt volgens de oertraditie wil vieren, moet dus met duiveltjes aan de slag.

De donkere, duivelachtige wildeman is een vaste figuur uit de Germaanse folklore. Zwarte Piet vindt hier zijn roots, maar evengoed de schoppenboer/pijkenzot uit het kaartspel of het personage Calibaan uit De storm van Shakespeare.

De moderne Zwarte Piet kreeg zijn eerste vorm in 1850 op het kinderboek Sint Nikolaas en zijn knecht van de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman. Het beeld is dat van een koloniale samenleving: de blanke meester en zijn zwarte knecht. Pas in de vorige eeuw kreeg de Piet het uiterlijk waaraan sommigen zich nu vastklampen: dat van de Moorse dienaar, bekend uit de zestiende-eeuwse schilderkunst.

Draai het of keer het zoals u wilt, dat beeld komt uit een tijd waarin het normaal gevonden werd dat de blanke de zwarte overheerste. Maakt dat van meester Schenkman en zijn opvolgers racisten? Niet meer of minder dan van zijn tijdgenoten. De koloniale tijd was een tijd waarin racisme nog gewoon was.

Ook vandaag blijft de traditie van Sint en Piet evolueren. Wie ouder dan veertig is, zal zich de tijd nog heugen waarin Zwarte Piet de bangmaker was, die stoute kinderen van de roe gaf of ze in de zak stopte. Die rol is gaandeweg verdwenen, omdat ook onze visie op opvoeding geëvolueerd is. Tuchtiging met riem en harde hand heeft er (terecht) geen plaats meer.

Waarom zouden we de traditie dan ook niet zoetjes aan aanpassen aan onze hedendaagse kijk op menselijke gelijkwaardigheid, en kenmerken die verwijzen naar raciale vooroordelen - de kralen en ringen, de rode lippen, de zwarte onderdanigheid - laten afvloeien?

3 Congo is een gat in onze geschiedenis

Er gaapt een gat in ons collectief geheugen. Een zwart gat. We kunnen het ons letterlijk niet voorstellen hoe het voor een zwarte voelt om te kijken naar een traditie waarin hijzelf herinneringen kán zien aan een periode waarin racisme institutioneel was.

De discussie komt overgewaaid uit Nederland, waar spraakmakende leden uit de Antilliaanse gemeenschap het Pieten-protest aanwakkeren. Zij krijgen opvallende steun uit de zwarte gemeenschap in de Verenigde Staten. Zwarte Piet is voor hen onlosmakelijk verbonden met 'blackface', een Amerikaanse theatertraditie waarbij blanke acteurs en zangers ('minstrels') het gelaat zwart maken om het stereotype te belichamen van, zeg maar, 'de neger'. De 'blackface' is historisch gelinkt aan de periode van slavernij. Voor een zwarte Amerikaan is het dan ook bijna onmogelijk om een Zwarte Piet te zien zonder aan racisme te denken.

Daar kleeft een voor ons pijnlijk besef aan vast. In de VS is de slavernij officieel afgeschaft in 1865, maar de herinnering blijft er bijzonder levendig - en de erfenis is deels onverteerd, zoals blijkt uit de politieke actualiteit. Maar ook wij Belgen hebben een geschiedenis van slavernij, uitbuiting van zwarten en zelfs massamoord. Die dateert van na de afschaffing van de slavernij in de VS, met de misdaden die onder het regime van Leopold II werden gepleegd in Congo aan het einde van de negentiende eeuw.

Nog altijd nemen die uitzonderlijke misdaden tegen de menselijkheid een redelijk bescheiden plaats in onze geschiedschrijving in. Het zijn, alweer, Amerikaanse historici, zoals Adam Hochschild (King Leopold's Ghost, 1998), die ons met de neus in het bloed geduwd hebben. Het verweer - een Belgische variant op 'Wir haben es nicht gewusst' - klinkt hol. Al in Leopolds tijd waren er geloofwaardige getuigenissen over de horror in Congo Vrijstaat. Schrijver Joseph Conrad baseerde er zijn Heart of Darkness (1899) op.

Het onbegrip voor de vraag om Zwarte Piet te ontdoen van zijn koloniale zwarte stereotypen, is een spiegel van die historische amnesie. Uit ons collectief geheugen is deze pijnlijke met Zwart-Afrika gedeelde geschiedenis zo goed als verbannen. We zijn daar erg klassiek-katholiek in: geen gezeur, want Zwarte Piet is goedbedoeld, zoals ook ons koloniaal werk in Congo goedbedoeld was.

Moraalfilosoof Patrick Loobuyck (UA) stelt daarom voor dat scholen beter inhoudelijk werken rond racisme en kolonialisme dan de traditie van Zwarte Piet 'weg te vegen'. Goed idee, alleen is Sinterklaas natuurlijk een levende traditie. Het moet een beetje gezellig blijven. Je kunt Zwarte Piet moeilijk een bord rond de nek hangen met een disclaimer 'Dit beeld dateert uit een koloniaal verleden en representeert op geen enkele manier hoe wij vandaag over zwarten denken'.

4 'Roetpiet' is geen onderwerping

Is er een onrechtstreeks verband tussen het Pietenpact en de opkomst van Donald Trump & co.? Volgens sommigen wel, omdat de Pieten-kwestie een symbool zou zijn voor de vervreemding van de politiek correcte elite van de wensen van 'het volk'.

Wat de Pieten-zaak zo giftig maakt, is dat (radicaal-)rechts er zijn bekende frame van 'onderwerping' op gedrukt heeft: wij (blanken) geven onze identiteit prijs aan de vreemdelingen, met steun van de politiek correcte elite als nuttige idioten. Dat Zwarte Piet moet evolueren, roept de opstandige emotie op dat 'alles kapot' moet op het altaar van de postmoderniteit.

Dat het Minderhedenforum eist dat meteen de hele Zwarte Piet verbannen wordt, helpt de zaak niet vooruit. Dit is weer zo'n debat waarbij extremisten elkaar proberen te versterken. Zo'n oorlogje op de rug van kinderen geeft een weinig verheffend schouwtoneel. Het Vlaams Belang kan zijn lol niet op.

Maar ook de N-VA voelt de noodzaak om zo ver mogelijk afstand te nemen van het Pietenpact. Politiek directeur Piet De Zaeger tweette een foto van een roetpiet en van geslachte schapen: "Waarmee hebben het Minderhedenforum en de Linkse Kerk een probleem, denkt u? Met het kinderfeest of met de onverdoofde slachting?"

Behalve dat we toch eens moeten praten over die moslimisering van elk multicultureel debat - dit gaat nu eens echt niet over de islam, beste N-VA - heeft meneer De Zaeger natuurlijk wel gelijk. Ook het onverdoofde slachten is een traditie die zal moeten wijken onder druk van voortschrijdend inzicht. Vele moslims zijn daar klaar voor, maar hun archaïsche Executieve aarzelt, onder druk van radicale ideologische stemmen, onder meer uit Turkije.

Een ontspoord, gepolariseerd debat over Zwarte Piet kan radicaal-rechts stemmen opleveren. Dat klopt. Maar is dat dan een voldoende argument om te blijven stilstaan? Hebben kinderen die uitgelachen worden vanwege Zwarte Piet dan gewoon de pech dat het politiek nu even niet uitkomt hun leed te verzachten?

Vooruitgaan doet soms pijn. Toen schrijver Tom Lanoye zich in 1995 symbolisch in de echt liet verbinden met zijn vriend, zei de Leuvense burgemeester Louis Tobback dat wie dat in zijn stadhuis wou proberen mocht 'ophoepelen'. Tobback beriep zich op de traditie en het gezonde verstand. Het homohuwelijk is er niettemin gekomen, met steun van de socialisten.

5 Relax, het is maar een pact

Het belangrijkste bezwaar tegen het Pietenpact is misschien nog wel dat het er is. Door de plotse bekendmaking van de plechtige belofte, vanwege onder meer de onderwijsnetten en de grote tv-zenders, om 'Sinterklaas te vieren zonder raciale stereotyperingen' is de aandacht gevestigd op een evolutie die al aan de gang was, en die voordien - in Vlaanderen - betrekkelijk geruisloos verlopen is.

Bij de officiële intrede van de Sint in Antwerpen werd vorig jaar al geëxperimenteerd met een roetveegpiet, evenals bij de grote Sint-film Ay, Ramon van Stijn Coninx. Niemand die er toen wat gezegd heeft.

Het pact geeft veel vrijheid: wie het volgt, mag nog altijd kiezen hoe hij zijn Piet inkleurt, van zwart als roet, tot alle kleuren van een M&M-snoepzak. Ja, dat laatste is er voor ons ook wat over.

En dan nog: het is maar een pact, een compromis dat enkel de ondertekenaars verbindt. Wie er echt op staat zijn Zwarte Piet te behouden met blinkend pikzwart gelaat, dikke, rode lippen en grote gouden oorbellen en kralen en wil volhouden dat dat niets met oude raciale stereotypes te maken heeft, die moet dat ook nog altijd kunnen.

Tot slot: pleidooi voor een tweede Pietenpact

Herlees even wat het afgelopen weekend allemaal de wereld in is gestuurd op sociale media. Een debat mag vonken geven, maar als kinderen er door die hevigheid lucht van gekregen hebben dat er iets niet in de haak is met hun Sint en Piet, is dat wel uiterst betreurenswaardig.

Natuurlijk, het kan nog erger. In Rotterdam zijn een 200-tal manifestanten opgepakt door de politie omdat ze de intrede in Nederland wilden verstoren met de luidruchtige eis om Zwarte Piet helemaal af te schaffen. Een beschamend, agressief spektakel waar niemand trots op kan zijn.

Laten we daarom, onder volwassenen, een Tweede Pietenpact afsluiten. Laten we afspreken om voortaan het jaarlijkse Pieten-debat niet meer in de aanloop naar 6 december te houden, maar ergens halverwege juli. Dan zijn de kinderen volop benomen door het verzamelen van Pokémon-kaarten of voetbalstickers, of door buiten spelen tot het donker wordt. Dan hebben zij tenminste geen last van ons wild geraas.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234