Vrijdag 18/06/2021

Het zwart-witdenken voorbij

In België is Oscar Van Rompay (29) acteur, in Kenia plantagebezitter. Beetje schizofreen? Ja, én verrijkend én frustrerend én stimulerend én én én. Peter Verhelst smeedde zijn en-en-verhaal om in de monoloog Africa, over het verlangen samen te vallen met een gedroomd continent en net daardoor nog blanker te worden.

Een echt acteur is hij, Oscar Van Rompay. Hij vertelt met heel zijn lijf, laat op de juiste momenten de juiste stiltes vallen en kan je zo indringend aankijken dat er aan zijn verhaal niet te ontsnappen valt. En een verhaal: dat heeft hij. Al 12 jaar pendelt hij tussen België en Kenia, tussen hoofd en hart. Als tiener kwam hij terecht in het Afrikaanse land om er in de buurt van Migori, op 20 kilometer van de Tanzaniaanse grens, vrijwilligerswerk te doen in een schooltje. Hij bleef terugkeren en kocht er een paar jaar terug een bomenplantage.

Maar eerst: theater! Want: dat is zijn verhaal nu geworden. Vrijdag gaat de acteur in het NTGent in première met de monoloog Africa. Peter Verhelst schreef de tekst, een meesterlijke sample van Oscars woorden en geijkte denkbeelden over het zwarte continent. "Ik speel zo goed mogelijk mezelf en toch hoop ik dat ik een personage word", vertelt Van Rompay.

"In het begin ging ik op zoek naar meer vormelijkheid, probeerde ik zinnen geconstrueerder te maken, maar we zijn uitgekomen bij een heel directe tekst. 80 à 90 procent van de zinnen zijn van mij, maar door de 10 à 20 procent die dat niet zijn, overstijgt de tekst mijn verhaal. In essentie gaat Africa over het verlangen samen te vallen met De Ander en dat is een universeel verhaal. Peter heeft het al een paar keer gezegd: 'Als de mensen na de voorstelling komen vragen wat het rekeningnummer is waarop ze kunnen storten, hebben we iets grondig fout gedaan.' (lacht)"

"Ik wil verder naar het echte, zwarte, van geheimen kloppende hart van Afrika" (Uit: Africa, Peter Verhelst)

"Ik was 17 toen ik naar Kenia vertrok. Stiekem droomde ik ervan te leven in een hut die uitkeek over de savanne, maar ik kwam terecht op een plek met veel mensen en veel beton. En dat was oké. Ik wist wel dat het droombeeld niet zou overeenkomen met de realiteit. Het werd een mooi jaar, dat eerste jaar. Ik liet me meeslepen, zwolg in dat Keniaanse leven. Daarom ging ik ook jaar na jaar terug. Tot een keuze zich opdrong. Ofwel begon ik er echt een leven, ofwel ging ik het jaar daarop naar een ander Afrikaans land.

"Lang dacht ik nog niet 'echt' in Afrika te zijn geweest. Heel wat aspecten van het leven in Kenia leken me te modern, niet 'echt Afrikaans'. Gelukkig ben ik daarvan verlost. Al blijft dat universeel verlangen naar een groots en meeslepend leven, naar het andere, naar het exotisme, naar lichamelijkheid. Alle clichés op een hoop, maar het blijft een waarachtig verlangen."

"Kenia blijft ook een plek die fundamenteel anders is en ontwrichtend werkt. Telkens weer haalt het land alles onderuit. Telkens weer denk ik: 'Wat doe ik hier?' 'Wat doe ik in België?' 'Wat wil ik?' Kenia is mijn thuis in den vreemde. Het is vertrouwd, maar ook vreemd. Alleen weet ik onderhand wel hoe met dat vreemde om te gaan. Op mijn goede momenten ervaar ik het als luxe: ik kan twee plekken op de wereld mijn thuis noemen en ik hou van allebei. Op mindere momenten voel ik frustratie omdat niemand hier mijn leven in Kenia echt kan begrijpen en vice versa. Als ik in Kenia zeg dat ik acteur ben, denken ze dat ik in soaps speel of in voorlichtingsvoorstellingen over aids. Een diepgaand gesprek is moeilijk. Maar gelukkig is er voetbal. De Premier League is ook een basis van gesprek (lacht)."

"Soms echter zit er te veel in de weg. Ken je de Keniaanse night runners? Dat zijn naakte mannen die 's nachts rond de huizen lopen, kiezels op de golfplaten gooien, met takken langs de ramen gaan en de mensen uit hun slaap houden. Als je erin slaagt er een te vatten en hem laat gaan, loopt de volgende dag een vette haan op je erf rond. Maak je zijn identiteit echter bekend, dan ben je de volgende dag dood. Vroeger moest ik lachen om die verhalen. Dan vroeg ik: 'Maar waarom doen ze dat?' en antwoordde iedereen op geheimzinnige toon: 'Nobody knows.' Of: 'You wouldn't understand.' Op een bepaald moment stopt dat grappig te zijn. Daarom heb ik nu voor mezelf uitgemaakt: zulke gesprekken voer ik niet meer, op dat terrein kom ik niet meer. Zoals zij dat bij mij ongetwijfeld ook soms denken."

Traag schuiven mijn mannen op. Hakken stenen los. Tsjak. Hakken wortels los. Tsjak. Simultaan. Tsjak, tsjak, tsjak. Ze leggen de verse grond bloot. Ze schuiven in een lijn op. Zonder ophouden. Alsof ze een berg verplaatsen." (Uit: Africa, Peter Verhelst)

"Mijn plantage schenkt me grote vreugde. 's Ochtends kunnen opstaan, je laarzen aantrekken en een wandeling van 20 minuten maken op jouw land: dat is zalig. Ook: het gevoel zo anders te zijn en toch iets te kunnen doen. Ik geniet van de samenwerking. Ik kan met internet werken, vraag brochures over bomenteelt op en verdiep me erin, maar ik heb geen idee hoe ik dertig dagloners op drie dagen samen moet krijgen en hen gemotiveerd aan het werk houden. Dus doet mijn caretaker dat. Schoon, toch?"

"Of ik het uit morele plicht doe? Is het ontwikkelingshulp? Ik weet het niet. De een die de ander helpt: het zal altijd ingewikkeld zijn, zeker als er een koloniaal verleden speelt. Ik ben me in de materie gaan verdiepen en kwam voorzichtig tot de conclusie dat het toch beter zou moeten kunnen. We moeten af van de idee dat de Grote Oplossing bestaat. Er zijn alleen kleine, gerichte oplossingen voor specifieke problemen in specifieke regio's."

"We moeten ook leren denken zoals arme mensen. Een typische opmerking van westerlingen in Afrika is: 'Hoe komt het dat ze wel een tv hebben, maar geen voedsel?' Zij beseffen niet hoe moeilijk het is om arm te zijn, zo goed als geen toekomstperspectief te hebben en toch elke dag op te staan en te denken: 'Komaan, we maken er iets van.' Zo werkt het vaak niet. Soms denkt een mens gewoon: 'Ik heb wat geld, kom, ik koop er iets leuks mee.' Hoe vaak kopen wij geen dingen die slecht voor ons zijn? Voor hen is de verleiding nog duizend keer groter. Als je zulke mechanismen doorgrondt, kan je er misschien ook iets aan doen."

"Natuurlijk wilde ik de mensen uit mijn dorp helpen. Maar er speelden ook andere factoren. Het feit dat ik door Kenia te verlaten een deel van mijn identiteit zou verliezen, bijvoorbeeld. De bewonderende blikken als je tegen mensen zegt dat je een bomenplantage in Kenia hebt: ik ontken niet dat ik ervan kan genieten. Alleen betrekken de gezichten meestal een beetje als ik op de waaromvraag antwoord: 'Om geld te verdienen'.

Maar: wat is daar verkeerd aan? Waarom verwijt je de serveerster hier niet dat zij koffie schenkt, gemaakt met bonen vanaf een plantage waar de arbeiders hoogstwaarschijnlijk uitgebuit worden? Ik betaal rechtvaardige lonen en zorg ervoor dat mijn arbeiders een ziekteverzekering hebben. En, belangrijk: mijn werknemers en dagloners moeten mij niet bedanken. Ik vind dat eerlijker."

"En dan plots zie ik haar oor. Het is geen oor, het is een praline van het duurste soort, klein, perfect, exquis. Het is het meest volmaakte juweel dat ik ooit heb gezien. De Afrikaanse vrouw is de essentie van dit continent." (Uit: Africa, Peter Verhelst)

Schuilt er een Jef Geeraerts in de jonge acteur? Een monkellachje, een grijnzend 'wie weet?' "Verlangen en seksualiteit spelen altijd een rol in het beeld dat we van Afrika hebben. Een Afrikaanse is voor mij de ultieme Andere, net zoals ik dat voor haar ben. Op seksueel vlak is het voor mij een bevrijdende, ja zelfs een gemakkelijke rol. Ze gaan op een nuchterder manier met seks om en daardoor net weer grootser.

"Waarschijnlijk is het zeker voor de helft een projectie van mijn kant, maar daarom is het niet minder waarachtig. Tijdens mijn gesprekken met Peter betrapte ik er mezelf geregeld op dat ik het weeral over een vrouw had. En ik ken legio vrouwen die zouden zeggen: 'De Afrikaan-se man is de essentie van dit continent.'"

"Elke keer zijn de eerste dagen in Kenia de ergste. En elke keer wordt het erger. Doodsangst. Letterlijk. Het besef: hier wil ik niet sterven. Het besef: iedereen die ik graag zie zal op een dag sterven." (Uit: Africa, Peter Verhelst)

"Het is een existentiële ervaring waarvan ik ondertussen weet dat ze me de eerste dagen in Kenia altijd zal overvallen. Straks ga ik terug, en nu al weet ik dat die eerste dagen opnieuw een verschrikking worden. Het is het gevoel losgeslagen te zijn. Ik voel me als een fictief personage dat op een vreemd continent rondloopt en dat is beangstigend. Wat als ik er sterf? Wat heeft het dan allemaal betekend?"

"Kenia is ook een agressieve, rauwe samenleving. De ongelijkheid is er hemeltergend. In de Human Development Index van de Verenigde Naties doet Kenia het beter dan de meeste andere zwart Afrikaanse landen, maar de armen zijn er wel vaak net zo arm als in Burkina Faso. De ongelijkheid is dus groter en problematischer. Het is een vrij open samenleving: het democratiseringsproces is volop aan de gang en steeds meer mensen gaan naar school. Dat creëert verwachtingen die voorlopig niet ingelost worden, beloften die in het ijle blijven hangen. Er is een grote groep jonge opgeleide mensen, mannen vaak, die daardoor een risicogroep vormen. Zij verzeilen in de criminaliteit of zetten het land af en toe op stelten."

"Ik heb niet het gevoel dat ik als blanke meer agressie oproep. Nog maar één keer heeft iemand me in het gezicht geworpen: 'You stupid white fuck. Go back to your country.' Ik kan je vertellen: zoiets komt aan. Ik durf me niet in te beelden hoe het hier in België moet zijn voor mensen van vreemde origine die ongetwijfeld veel vaker met dat soort reacties te maken krijgen."

"Als er vrienden naar Kenia komen, zie ik ze naar me kijken alsof ze me voor de eerste keer zien. 'Je bent zo ... hard', zeggen ze." (Uit: Africa, Peter Verhelst)

"Ik heb lijfstraffen altijd verfoeid. Kinderen pijn doen, is fout: punt. Dat was ook het standpunt dat ik verdedigde toen ik als vrijwilliger in Kenia toekwam en we op de introductie te horen kregen dat lijfstraffen in Kenia courant zijn. Acht maanden later gaf ik een leerling toch een lijfstraf, een paar tikken met een tak. Omdat ik jong en vatbaar was en helemaal meeging in het Keniaanse leven? Omdat ze me gepusht hadden? Ze zeiden het me vaak letterlijk, 'Oscar, if you won't beat us, we won't listen.'

"Ik had niet het gevoel dat ik toen iets verschrikkelijk fout deed, maar begrijp wel nog steeds niet waarom ik het deed. Het is wel schrikken dat je op 8 maanden tijd blijkbaar radicaal van overtuiging kunt veranderen. Ook nu nog schrik ik daarvan. En het gekke is: ooit zette ik een leerling van mij, met wie ik een goede relatie had, uit de klas en dat werd als veel erger ervaren. Het heeft een maand geduurd tot het weer goed zat tussen ons. Die lijfstraf: die hoort er blijkbaar gewoon bij, als een soort elektrische draad: 'tot hier en niet verder'.

" Niet dat ik dat nu simpelweg accepteer, alleen denk ik dat de verandering in mentaliteit een proces zal moeten zijn. Van twee keer per dag naar twee keer per jaar tot die lijfstraffen ooit misschien helemaal niet meer nodig zijn.

"Er zijn twee Oscars: de Oscar in Kenia en die in België. En het is zeker niet zo dat de Oscar in Kenia alleen maar harder is. Het 'Keniaanse' uit zich ook in andere dingen. Een speech moeten geven en bij het opstaan nog geen idee hebben wat je gaat zeggen, bijvoorbeeld. En maar lullen (lacht). Gelukkig beginnen mijn Keniaanse en mijn Belgische identiteit zich stilaan met elkaar te vermengen. Vroeger waren mijn twee levens op het schizofrene af gescheiden, nu lopen ze in elkaar over. Net daarom kwam de vraag van Peter voor Africa op het juiste moment."

Africa, vanavond om 20u in de Minard Schouwburg in Gent. Alle info: www.ntgent.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234