Woensdag 30/11/2022

Het zkv is zen

Man Booker International Prizewinnares Lydia Davis leerde Nederlands om hem te kunnen vertalen in het Engels. Tommy Wieringa, L.H. Wiener en Annelies Verbeke zijn fan. Speciaal voor ons schreef die laatste een hommage aan de meester op de korte baan.

A.L. Snijders schreef in de jaren tachtig en negentig columns, en bekwaamde zich nadien in het 'zkv'; het zeer korte verhaal. De afkorting werd door de auteur zelf in het leven geroepen. Zijn lezerspubliek blijft groeien, maar daar is het hem niet om te doen, getuige de titel van zijn eerste zkv-bundel, die in 2006 bij AfdH Uitgevers verscheen: Belangrijk is dat ik niet aan lezers denk. In 2010 won A.L. Snijders de Constantijn Huygensprijs voor zijn gehele oeuvre. Een jaar later gaf hij zijn naam aan de A.L. Snijdersprijs, een tweejaarlijkse prijs voor het beste korte verhaal (waarvoor ik beter iets ingezonden had, bedenk ik nu).

Het eerste wat ik van Snijders las waren de columns uit Heimelijke vreugde 2, met daarin de vorige bundels De taal is een hond en Niets zo mooi als nutteloze kennis. Hoewel deze columns wijdlopiger zijn dan de zkv's, geeft de auteur in beide genres blijk van dezelfde interesses.

Een daarvan is de taal. In de column met de titel 'Coba' schrijft hij: "De taal is een grondzee, nooit kun je je rustig laten dobberen in je bootje, altijd moet je opletten." Die behoedzaamheid merk je in bijna al zijn werk.

Je zou Snijders een minimalist kunnen noemen. De term 'minimalisme' kan echter ook minder magische ladingen dekken. Goede auteurs is het niet te doen om veel of weinig, maar om de juiste woorden. Snijders schrijft sober en helder, vaak herkenbaar en geestig, maar tegelijk brengen zijn verhalen iets ongrijpbaars en weids op je over. Iets wilds en onherbergzaams soms, bij herlezing. Het zijn stukjes leven, met kalme, maar intense aandacht beschreven, elke neiging tot psychologisering blijft uit. De auteur kijkt naar de natuur om zich heen, verontrust boeren en garagisten in een poging met hen te communiceren, kijkt door een treinraam naar buiten of leest een boek (bij voorkeur van John Cheever, Willem Elsschot of Isaak Babel). Voor de zkv's die hij voor de VPRO Gids schrijft, vertrekt hij telkens van wat hij op de televisie heeft gezien. De poëzie wordt bij hem geboren uit een ontmoeting tussen het dagelijkse en het bevreemdende, de realiteit wordt vaak eigenaardig door ze met aandacht en ratio te lijf te gaan, zoals in het zkv 'Bad', uit zijn dit jaar verschenen bundel Wapenbroeders, waarin hij voor het eerst in zeventig jaar een bad neemt en besluit: "Het hoofd heeft een douche nodig, het lichaam een bad."

Ook zijn er veel herinneringen, waarvan sommige hun korte tentakels uitstrekken en plots een heel leven samenvatten. Zo beschrijft Snijders in het aangrijpende 'Balthasar Floriszstraat' in iets meer dan tweehonderd woorden het tragische levensverhaal van zijn vader, die violist wilde worden. In dit verhaal, en in vele andere, eist wat hij niet weet, of lang niet wist, een plaats op.

De Japanse tekenaar Hokusai

A.L. Snijders debuteerde laat en is nu zesenzeventig. Zijn werk wordt volgens mij steeds sterker. In 'Grassen en bomen' verwijst hij naar de Japanse tekenaar Hokusai, die verwachtte rond zijn honderdtiende eindelijk doorgedrongen te zijn in de diepere betekenis der dingen. Snijders lijkt zich daar eerst bij aan te sluiten maar eindigt met: "Ik heb een buurjongen van zeventien jaar, ik zie de wellust waarmee hij zijn meisje vasthoudt. Ik denk: wat zul jij veel weten als je honderdtien bent." Soms lijkt hij maar weinig vertrouwen te hebben in zijn schrijverschap. In 'Overvliegende postduiven' schrijft hij: "Ik ben altijd een bedrieger geweest die zich gemakkelijk door de taal op sleeptouw liet nemen." In de laatste zin citeert hij Elsschot: "Zwijgen kan niet verbeterd worden."

In een van de columns in Heimelijke vreugde 2 noemt hij zichzelf "boven alles een Hollander", en het zkv 'Saai' dat zich op de website van de VPRO laat lezen begint hij met: "De poten van een caravan uitdraaien, dat doe ik vaak, ik heb al veertig jaar een caravan. Het gepruts is altijd hetzelfde, het is saai, ik houd ervan." Opnieuw besluit hij: "Ik geloof dat ik echt een Nederlander ben."

Zeker kun je in het werk van Snijders overeenkomsten ontdekken met dat van Nederlandse collega's uit het verleden, zoals Nescio (naar wie hij vaak verwijst) en Carmiggelt (al vind ik Snijders beter), en uit het heden: met de verwante L.H. Wiener maakte hij in 2006 het boek L.H en A.L. / A.L. en L.H. Toch doen zijn onuitputtelijke geduld bij het aanschouwen van de werkelijkheid, de manier waarop een bijna wetenschappelijke zienswijze de poëzie niet uitsluit (heerlijk zijn de passages waarin hij de werking en onderdelen van machines bespreekt) en de beknoptheid van zijn verhalen mij het meest denken aan het werk van de New Yorkse Lydia Davis. Deze auteur, die met haar eigenzinnige, korte proza dit jaar de Man Booker International Prize won, leerde trouwens Nederlands om de zkv's van Snijders te kunnen vertalen. Verder kwamen me tijdens het lezen van Snijders' werk geregeld ook de gedichten en verhalen van Tomas Tranströmer voor de geest.

Toen boekhandel Limerick A.L. Snijders begin november naar Gent haalde voor een avond over en met korte verhalen, vertelde de auteur het publiek openhartig dat hij er niet in slaagt iets te verzinnen. "Alles wat ik neerschrijf, is echt zo gebeurd. Naderhand denk ik wel eens: wat jammer dat ik dit niet heb verzonnen." Hoewel weinig toehoorders de auteur voorheen kenden, raakten zij die avond gehypnotiseerd door het mooie timbre en trage ritme van zijn stem, iets wat ik al in andere zalen had zien gebeuren. Snijders' werk is sterk genoeg op zichzelf, maar hem te horen voorlezen is een bijzonder voorrecht. Geen wonder dat hij wekelijks te gast is in enkele radioprogramma's en dat hij vaak met muzikanten op een podium staat, onder andere als een van The Three Al's, begeleid door pianist Albert van Veenendaal en percussionist Alan Purves.

Hang naar het mystieke

Naast de eerder genoemde bundel Wapenbroeders verschenen dit jaar van hem de reportageroman Koude oorlog aan de IJssel (met Erik Harteveld) en De hartslag van de aarde. Dat laatste, een boek met cd, bevat een verzameling van dertien (geschreven en voorgelezen) zkv's over muziek en tekeningen van Peter van Straaten. Pianist Marcel Worms speelt de dromerige, intieme Música Callada ('muziek van de stilte') van de Catalaanse Federico Mompou. Met Snijders' werk delen de composities een bescheiden hang naar het mystieke, en het inzicht dat wie de stilte in zichzelf toelaat, niet alleen het nirwana vindt, maar ook angst en eenzaamheid.

Als ik de auteur schrijf omdat ik een van de stukken die hij in Gent voorlas niet meer kan vinden, excuseert hij zich voor zijn vergeetachtigheid en stuurt hij me - tot mijn heimelijke vreugde - vier zen-boeddhistische zkv's die ik niet eerder heb gehoord of gelezen. Hij beschrijft ze als experimenten met écriture automatique, ingegeven door muziek.

Ze zijn mysterieuzer dan wat ik al van hem ken, weten me anders te raken. Zoals 'Habanera': "Hij komt binnen terwijl niemand kijkt. Hij heeft zijn ouders verloren bij een ongeluk in de bergen. Hij is verbannen naar de grenzen van het rijk, diep in Europa. Je kunt niet zeggen dat hij ongebroken is, maar hij is toch te voet teruggekomen, hij heeft twee jaar gelopen, zijn gekoelde voeten gewikkeld in bladeren die hem aangereikt werden door een vrouw die slechts twaalf uur met hem meeliep. De dialecten die hem zacht vergezellen vloeien ongemerkt in elkaar over, er zijn geen scherpe grenzen aan de taal. Toch kijkt niemand als hij binnenkomt."

Annelies Verbeke

A.L. Snijders, Wapenbroeders, AfdH Uitgevers, 288 p., 34,50.

A.L. Snijders, De hartslag van de aarde, AfdH Uitgevers, 48 p., 24,50 euro (met cd).

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234