Donderdag 26/05/2022

'Het zijn de mannen die moeten emanciperen'

Schrijf een literaire krokodil niet te vroeg af. Met haar nieuwe roman 'Weduwenspek' maakt Monika van Paemel (68) een terugkeer door de grote poort. Een heftig gesprek over seks als machtsinstrument, zweverig feminisme en de quality time van Bart De Wever.

Hoe woont een tot barones bevorderde schrijfster, zo vraag je je onwillekeurig af. Monika van Paemel verschanst zich in een doodgewone Mechelse straat, vol kleinschalige bebouwing. Tot je op een smal burgerhuis stuit, met een halsgevel uit het begin van de achttiende eeuw. "Beschermd monument", zo leest het gevelplaatje. "Ach, ik ben zelf een monument. Maar dat heeft meer nadelen dan voordelen", schampert Van Paemel, terwijl ze royaal Franse rode wijn en wafeltjes laat aanrukken.

De toon is gezet. De 68-jarige Van Paemel is rad van tong en mitrailleert me met stellige, soms tegendraadse meningen. Ze praat af en toe met uitroeptekens. Zelfingenomen, volgens sommigen. "Ik ken mijn reputatie", zegt ze met een fijne trek om de mondhoek. "Ik ben zeer trots, maar niet pretentieus." Van Paemel heeft een en ander om trots op te zijn. Ze brak taboes door als eerste Vlaamse schrijfster naakt op de cover van haar romanDe confrontatiete verschijnen, ze kreeg in 1985 de Belgische Staatsprijs voor haar monumentale romanDe vermaledijde vadersen werd een tijdlang in een peloton met Hugo Claus geplaatst. Feministisch boegbeeld, voortrekker van de Balkanactie en dertien jaar lang voorzitter van de Vlaamse PEN-club: ook in haar engagement stak Van Paemel veel tijd. Nog maar pas omschreefNRChaar als "de dochter van Louis Paul Boon en de moeder van Saskia de Coster". Ze kan er hartelijk om lachen. "Ik vind het mooi om in een zekere Vlaamse traditie te staan. Het is complete flauwekul als een Nederlandstalige schrijver er prat op gaat dat hij enkel Engelse literatuur leest. Zo iemand verdient het niet om gelezen te worden. Dat is jezelf een brevet van onvermogen geven."

In haar hecht doortimmerde oeuvre staan mannen vaak voor een destructieve kracht, vrouwen voor het beschermende en moederlijke. De oorlog tussen de seksen woedt hevig. Ook inWeduwenspek, waarin modestiliste Olivia zich opportuun in een huwelijk laat rollen door de autoritaire professor Herr Gleicher, in het begin van de jaren zestig. Vrouwenbevrijding? Vergeet het. Aan zijn sterfbed rafelt Van Paemel de diabolische verhouding tussen het koppel uit, waarin Olivia bijna verstikt.

Weduwenspekis een sterk zintuiglijk en smeuïg boek, vol stilistisch vuurwerk en beklemmende, ontregelende passages, met gelukkig ook licht sarcastische humor. Vijf jaar na het veronachtzaamdeDe koningin van Shebais het een terugkeer naar de grote vorm. Van Paemel geniet van haar revanche. "Ik zing liever niet in de badkamer, maar op het eerste plan. MetWeduwenspekheb ik iets afgerond en een soort evenwicht gevonden", zegt ze in krullerig, geaffecteerd AN dat haar zo kenmerkt.

Weduwenspekis in de vorm van een dodenwake gegoten. Het is alsof je binnentreedt in een benauwende, haast hermetisch gesloten wereld.

Monika van Paemel: "De dodenwake is een beproefde vorm in de literatuur. Hier overspant de wake een etmaal, wat voor een stervende eigenlijk vrij kort is. Vroeger beweerde men dat je vlak voor je dood je hele leven weer voorbij zag flitsen. Maar ook wie aan het sterfbed zit, maakt dat hele proces door. Alles wat niet verwerkt is, komt bij zo'n nachtwake naar boven. Wat mij ook trof: de belangrijkste momenten in je leven zijn je geboorte en je dood. Toch kun je geen van beide zelf navertellen. Hoevelen onder ons krijgen eigenlijk rustig de tijd om in bed te sterven? Ik vond het belangrijk om te tonen hoe dat precies in zijn werk gaat. En dat vergde ook een zekere moed."

Hoezo?

"Omdat ik de clichés moest omzeilen en er geen larmoyant verhaal vol zelfbeklag van wilde maken. Zodra je een stijl te pakken hebt, zit je roman op het spoor. Stijl is het allerbelangrijkste. Als alles wegvalt in een mensenleven, blijft de stijl overeind. Daarom vond ik een heel precieze taal uit. Net daarom heb ik zo'n bewondering voor Alice Munro. Elk woord staat op zijn plaats. En een beetje taalgek ben ik ook. Als ik een mooi woord vind, dan steel ik als de raven.(lacht)Maar juist die stijl vroeg om een soort ongenadig schrijven. Terwijl het toch een zeer barmhartig boek is."

Maar het is ook een radicale roman. Dat huwelijk tussen professor Gleicher en Olivia lijkt wel een kerker, waarin ze aan elkaar zijn geketend.

"Ja, door ongeluk en misverstand zijn ze tot elkaar verplicht. Herr Gleicher haalde Olivia weg uit de bevoogding van haar vader. Ze krijgt zijn aandacht en raakt zo in de volwassenheid getild. Dit huwelijk is begonnen op een foute manier. Emotioneel en seksueel zat het meteen verkeerd."

Gleicher is onbehouwen in zijn seksueel gedrag tegenover Olivia, waarvan u de details nogal uitsmeert. Waarom verzet zij zich in de loop van het boek niet feller?

"Aanvankelijk is Olivia te onnozel en te jong om te beseffen wat haar overkomt. Ze weet wél dat zijn handtastelijkheden niet in orde zijn, maar verdringt dat. Het Pygmalioncomplex speelt mee: oude wijze man versus het frivole naïeve meisje. Olivia doet aan ontkenning: de opgedrongen seks met Gleicher speelt zich af 'in een andere dimensie'. Het is haar manier om het een plaats te geven. Ik merkte dat ook bij verkrachte vrouwen tijdens de Balkanoorlog. Ze zaten in een onmogelijke situatie, met een totaal ontwrichte persoonlijkheid. Door hun familie werden ze gestigmatiseerd en als hun man erachter kwam dat ze een kind zouden krijgen van de vijand, ontkenden sommigen dat. Zelfs als ze acht maanden zwanger waren!"

Seks beschrijft u wel vaker als een gewiekst machtsinstrument.

"Misbruik is altijd een kwestie van macht. Toch is hier nog een ander mechanisme aan het werk. Toen die pedofiliezaken met bisschop Vangheluwe en konsoorten aan het licht kwamen, vroegen sommigen zich af waarom de slachtoffers dertig jaar hebben gezwegen. Waarom nu pas praten? Dat is begrijpelijk: omdat men zich medeplichtig voelde. Men was er ook bij. Men heeft misschien ook wel genoten. Er was een vorm van aandacht, zij het dan negatieve aandacht. En hoe moet je dat toegeven? Ook Olivia kent dat dubbelzinnige gevoel."

Herr Gleicher komt uit het boek naar voren als een hatelijke man. En toch wek je aan het eind een zekere compassie op. Ook dubbelzinnig?

"Als de dood komt en de rekening wordt gemaakt, zie je het menselijke onvermogen, maar is er ook mededogen. 'Gleicher' komt uit het Antwerpse Jiddisch en betekent 'gelijkhebber'. Het is ontluisterend dat een zelfverklaard genie ook maar een gewoon mens is. En bovendien een alcoholist. Of nee, laten we de oude term 'dronkaard' gebruiken. Je komt ze ook vaak tegen in schrijverskringen, drinkend uit onzekerheid of om van hun demonen af te raken. Alcohol brengt het meest afschuwelijke in de mens naar boven. Deerniswekkend. Maar ook om van te walgen."

'Achttien lentes, haar schepen verbrand, een ring om de vinger. Het volstond om medelijden met jezelf te krijgen, zij vond het een smartlap.' Het lijkt alsof Olivia keer op keer van haar instrumenten wordt beroofd om tegen Gleicher in te gaan?

"Er is vooral een overheersend schuldgevoel, opgewekt door zijn getroebleerde verleden. Je ziet het wel meer bij vrouwen: alles zit fout, maar toch proberen ze het goed te maken. Het leven moet op orde, zo praten ze zichzelf aan. Nochtans ligt het niet in hun macht, wat ze zijn God niet. Natuurlijk loopt het faliekant af. En dan zijn ze de eersten om zichzelf opnieuw de schuld geven. Een heel vreemd mechanisme, dat al heel jong is aangekweekt."

In Weduwenspek speelt ook de drang naar het moederschap op.

(fel)"Wat kan zo'n huwelijk rechtvaardigen? Een kind. Maar in plaats van zich eruit te werken, werkt Olivia zich zo nog dieper in nesten. Hoeveel kinderen moeten er niet van alles in een relatie goedmaken? Dat ze uiteindelijk een kinderloze moeder - met een doodgeborene - wordt, vergeeft Olivia haar man niet."

Even trekt ook de tijdgeest van de jaren zestig voorbij. Toch vindt Olivia niet echt aansluiting bij het feminisme.

"Ze sympathiseert met de tweede feministische golf en hoopt op bevrijding en gelijkwaardigheid. Maar ze blijft een buitenstaander. Ach, hoeveel vrouwen van mijn generatie hebben dat echt mee beleefd? Gezellig bed in bed uit? Komaan, zo ging het er in werkelijkheid niet aan toe. Dat was weggelegd voor die militante minderheid, kamperend op de Dam in Amsterdam."

U hebt zelf de reputatie van een feministisch voorvechtster. Is de strijd intussen gestreden?

"Laten we eerst opnieuw definiëren wat feminisme is. Want het is intussen zo'n beladen begrip. InWeduwenspekstaat niet voor niets dat historische zinnetje van de socialist Louis Major: 'Wijven moeten niet zoveel complimenten maken.' Dat zit er nog altijd in. Destijds haalde ik Simone de Beauvoir naar Brussel voor de eerste Vrouwendag. Ze zag eruit als een elegante wesp, met haar eeuwige tulband en in een ensemble van geel, bruin en zwart. Maar deze Parijse bourgeoise pleitte wel voor gelijk loon voor gelijk werk, kinderopvang, recht op de pil en seksuele bevrijding. Kortom, de zaken waardoor vrouwen op een gelijkwaardige manier kunnen functioneren.

"Daar sta ik nog steeds achter. Maar ik heb een bloedhekel aan het hele hysterische gedoe dat daarop volgde. Die zweverigheid! Spirituele avonden over wat je als vrouw voelde! Je door de maanstand laten leiden! Men ging de hemeltoer op. Door die onzin hoefde je natuurlijk het echte gevecht niet aan te gaan: over een wettelijk kader en betere werkuren. Wees maar zeker: als je met twee keihard moet werken om twintig jaar lang je huis af te betalen met twee kinderen, dan komt het huishouden nog steeds vaak op de schouders van de vrouw terecht. Dat is een soort eenvrouwsorkest, hé! Zoals je vroeger op straat ging met de bombardon en de trompet. Daar kan onmogelijk goeie muziek uit voortkomen."

Zijn mannen te laks, denkt u?

"Ja, want ze willen het status-quo bewaren. Het gaat over macht. En in wezen zijn het de mannen die moeten emanciperen."

En hoe moet dat?

"Door te claimen dat ze ook een menswaardig leven willen, tiens. Niet als een gek carrière maken en de stoere uithangen, om op hun veertigste of vijftigste uit hun bedrijf geschopt te worden, zoals de mensen bij Ford. Alsof je geen cent meer waard bent. Wat een primitieve samenleving is dit! Als je geen beren meer kunt schieten en niet meer thuiskomt met een jachttrofee is het, hup, afgelopen. En wanneer vrouwen geen kinderen meer kunnen krijgen, verdwijnt hun sexappeal, worden ze afgeschreven. Kost het nu zoveel moeite om een draaglijk arbeidsritme voor man én vrouw te creëren?"

Er komen steeds meer rollen bij voor de man én voor de vrouw. Leidt dat niet tot veel verwarring?

"Jazeker. Maar het zal toch moeten. Een politica wordt mee beoordeeld op haar uiterlijk én de opvoeding van haar kinderen. Gaat haar carrière voor? Vragen wij ons dat af van een mannelijke politicus? Bart De Wever gaat met zijn kinderen naar Plopsaland. Mooi plaatje, maar hoe kan zo'n man echt vader zijn, met een overvolle agenda? Quality time? Een kwartiertje, hooguit. Zo ben je geen papa!"

Gaat het te traag, volgens u?

"In het Westen is er natuurlijk veel ten goede veranderd, mede door de pil en toegankelijker onderwijs. Maar elders? Je ziet de haat tegen de vrouw bij de radicale moslims en bij de taliban. Meisjes mogen niet naar school. Als ze claimen dat ze willen lezen en schrijven, dan krijgen ze een kogel in hun kop. En ze worden verkracht aan de lopende band of misbruikt door ooms en broers."

In 2010 schreef u een aantal columns inTrends, waarin u de vermenigvuldiging van de hoofddoek in het straatbeeld hekelde. Hoe ziet u de emancipatie van moslimmeisjes hier?

"In mijn straat lopen veel allochtone meisjes - ik noem ze maar zo, want ik heb een hekel aan al die flauwe eufemismen. Mooi en vol van leven. En plots wordt hun hoofd bedekt. Terwijl de Chinezen de voeten inbonden, zo probeert de islam de hersenen in te pakken. Maar je kunt op een hoofd zetten wat je wilt, het denken belemmer je zomaar niet. Ik heb ook in een uniform gelopen, ik weet wat het is. En dan komt het hele systeem in actie: je moet voor je broertje zorgen, je moet lief zijn, je mag niet dit of dat, je wordt gekneed in een bepaald patroon.

"Bij die jongens merk ik veel vrouwonvriendelijkheid - denk aan de reportageFemme de la rue. Het echtscheidingspercentage bij jonge gezinnen van Marokkaanse afkomst is hoog. Waarom, denk je? De meisjes moeten trouwen met een jongen uit hun geboorteland. Die installeert zich volgens de oude gebruiken. Plots moet de vrouw binnenblijven en mag de man buiten. De vrouwen zitten gewrongen tussen vroeger en nu. En net als bij Olivia komen daar brokken van."

Weduwenspeksnijdt nog een ander heikel thema aan: onze omgang met de dood.

"Sterven gaat meestal niet zachtjes. Wij zijn niet meer voorbereid op de doodsreutel. Ondanks het euthanasiedebat is het sterfproces taboe. Het begint al met de angst om te verouderen. Vroeger hoorde sterven bij het leven."

Toch lijkt de dood alomtegenwoordig. De voorpagina's van de kranten tonen ons frontaal de doden in Syrië.

"Ja, maar het zijn niet onze doden, het gebeurt ver van ons bed. Daardoor ontstaat er nét een soort verharding tegenover de dood. Bij de eerste dode schrik je, bij de honderdste is het bijna dagelijkse kost.

"Neem nu dat hele debat over euthanasie. Een hond een spuitje geven is al geen vreugde. Maar een mens? Dat is heel vreemd, dat verzeker ik je. Ben je het na de twintigste keer gewoon, vraag ik me af? En hoe ga je met aftakeling om? Afwijzen van lijden is niet durven leven. Dat moet je met een zekere nederigheid aanvaarden. Hoever je daarin wilt gaan, is individueel. Maar het is ook gevaarlijk om je in de plaats van een ander te stellen. Ik had een tante die vreselijk leed, iedereen vond dat we er een eind aan moesten maken. Toch ging ik haar bezoeken. Ze was vroeger hoedenmaakster en zei tegen mij: 'Ik zou graag hebben dat je me in mijn atelier brengt, tot waar de zon komt. Zoals vroeger, toen ik er werkte.' Wie waren wij om haar zon weg te nemen?"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234