Woensdag 25/11/2020

Het zieke genie

Kunnen kunst en waanzin broeders zijn of zijn het vijanden? Die vraag stelt zich bij uitstek bij Robert Schumann, wiens brein was aangetast door voortgeschreden syfilis. Zijn enige vioolconcert is nog altijd een erg omstreden stuk.

Hoe beoordeel je het late werk van de Nederlands-Amerikaanse abstract-expressionistische schilder Willem de Kooning (1904-97)? Sommige critici noemen het "seniele krabbels", andere roemen de "luchtige lichtheid" en de "lyriek" ervan. De Kooning leed aan alzheimer en kon zich niet meer zelf aankleden. Maar wat doet zo'n ziekte met het genie? Vernietigt dementie de creativiteit of kan ze er een stimulans voor zijn?

In het geval van Robert Schumann (1810 - 1856) is de vraag nog prangender. Schumanns brein was aangetast door voortgeschreden syfilis. En wel op een voor een musicus gruwelijke manier. Het begon met een vorm van tinnitus: hij hoorde aanhoudend één doordringende toon. Later hoorde hij ook muziek aan een fout tempo, veel trager of vlugger dan in werkelijkheid.

Het laatste werk dat Schumann voltooide vóór hij werd opgenomen in een psychiatrische instelling, was het vioolconcert. Hij droeg het op aan zijn vriend Joseph Joachim, die het wel doornam maar nooit voor Schumann wilde spelen. Samen met Johannes Brahms en Clara Schumann kwam hij later tot de conclusie dat het een mislukking was. Clara gaf het manuscript cadeau aan de Pruisische Staatsbibliotheek onder de voorwaarde dat het honderd jaar lang niet gespeeld mocht worden.

Dat bleef zo tot tachtig jaar later de Joodse violiste en spiritiste Jelly d'Arányi beweerde dat Schumann haar in een seance had opgedragen het werk toch te spelen. Dat mocht niet van de nazi's maar die zagen wel hun kans schoon om met het stuk het populaire vioolconcert van Mendelssohn te onttronen.

De 'Arische' violist Georg Kulenkampff kreeg de eer, al werd het concerto eerst ingrijpend bewerkt door Paul Hindemith (die er geen credit voor kreeg, want hij was inmiddels ook als 'entartet' ontmaskerd). Wat later speelde ook Yehudi Menuhin het vioolconcert in New York.

Het blijft nochtans ook nu nog een omstreden stuk. Met name het derde deel, een polonaise met variaties, krijgt het hard te verduren. Heel weinig violisten durven het te spelen aan het zeer trage tempo dat Schumann heeft voorgeschreven. Het argument is gauw gevonden: hij hoorde het tempo toch verkeerd door zijn ziekte?

Hier komt de vraag weer tevoorschijn die over De Kooning werd gesteld. Maken de eventuele gevolgen van de ziekte deel uit van het werk of vervormen ze het en moeten ze dus gecorrigeerd worden? Kunnen kunst en waanzin broeders zijn of zijn het vijanden?

Drie concerti (voor viool, voor piano en voor cello) van Schumann met het Freiburger Barockorchester o.l.v. Pablo Heras-Casado: vanavond in Bozar.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234