Dinsdag 26/05/2020

Het woordenboek van Gilgamesj

Ud, de dag. Ninda, brood. Tweeduizend jaar lang bleef de taal van Babylon ongesproken. Een nieuw woordenboek brengt ze terug tot leven. De taal van het eerste epos, over koning Gilgamesj. De taal die de eerste bankiers spraken. De taal van Uruk, de eerste stad, de moeder aller beschavingen.

Negentig jaar heeft het geduurd voor het 21-delige woordenboek van de taal van het oude Mesopotamië en zijn Babylonische en Assyrische dialecten klaar was. De taal bleef 2.000 jaar ongesproken, maar is blijven leven op kleitabletten en in steengraveringen die de afgelopen twee eeuwen werden ontcijferd. Eindelijk is de laatste hand aan het boek gelegd, door professors aan de universiteit van Chicago.

Het was de taal die Sargon de Grote, koning van Akkad in de 24ste eeuw voor Christus, gebruikte om over 's werelds eerste echte rijk te regeren. Hammurabi gebruikte deze woordenschat rond 1700 voor Christus, voor het eerste wetboek ooit. En ook het eerste meesterwerk van de wereldliteratuur, het epos van Gilgamesj, werd in dezelfde taal geschreven. Nebukadnezar II sprak in deze taal troostende woorden tot zijn vrouw, die heimwee had naar haar geboorteland, en beloofde haar dat hij de wonderbaarlijke Hangende Tuinen van Babylon zou laten aanleggen.

De woordenschat werd op veel vlakken gebruikt. Het was de taal van de handel, de irrigatie van de landbouwvelden en de verscheping van bewerkt graan, alsook van de waarzeggers. Medische teksten uit Babylonië geven gedetailleerde instructies over hoe je de toekomst kunt lezen in een schapenlever.

Op een conferentie discussieerden historici, archeologen en specialisten in oude Semitische talen over het belang van dit dikke woordenboek in 21 volumes. Volgens Gil Stein, directeur van het Oriental Institute van de universiteit, is het een onmisbaar naslagwerk voor iedereen die de geschreven cultuur van de Mesopotamiërs willen ontdekken.

Jerrold Cooper, hoogleraar Semitische talen aan de Johns Hopkins University, is een expert die sinds de jaren zestig betrokken is bij het maken van dit woordenboek. Volgens hem kan het belang van het boek onmogelijk overschat worden. "Het opent de mogelijkheid om de rijkste bron aan spijkerschrift te bestuderen." Het spijkerschrift werd 4.000 jaar voor Christus uitgevonden door de oude Sumeriërs in Mesopotamië.

Het spijkerschrift was waarschijnlijk de eerste schrijfmethode ooit, en de stadstaten die opkwamen in de valleien van de Tigris en de Eufraat, waar vandaag Irak en delen van Syrië liggen, vormden vermoedelijk de eerste verstedelijkte en geletterde beschavingen. Het woordenboek waarin nu 28.000 woorden met hun verschillende betekenissen staan, beslaat een periode van 2500 voor Christus tot 100 na Christus.

Vreemd genoeg is de titel van het boek, het Chicago Assyrian Dictionary, nogal verouderd en verkeerd voor een zo'n sisyfusarbeid. Toen James Henry Breasted, de stichter van het Oriental Institute, in 1921 aan het woordenboek begon, werden veel teksten in spijkerschrift toegeschreven aan Assyrische heersers. Ook gaven bijbelse referenties de indruk dat de term 'Assyrisch' synoniem was voor de meeste Semitische talen in de oudheid. Daarom hebben veel wetenschappers het nog steeds over Assyrisch, terwijl het Akkadisch eigenlijk de basistaal was.

Het woordenboek lijkt meer een encyclopedie dan een beknopte lijst met woorden en definities. Veel woorden hebben verschillende betekenissen en worden uitgebreid gelinkt aan de geschiedenis, of gevolgd door een paginalange toelichting over literatuur, recht, geloof, handel en het dagelijkse leven in de oude cultuur. Zo zijn er bijvoorbeeld 17 bladzijden gewijd aan het woord ud, dat 'dag' betekent.

Dode taal, levendig debat

Het woord ardu, gebruikt voor 'slaaf', wordt ingeleid met uitleg over slavernij in de Mesopotamische cultuur. Veelzijdige woorden als kalu, met verschillende betekenissen als 'vertragen', 'tegenhouden', 'in bewaring houden', 'onderbreken', enzovoort, weerspiegelen wellicht de complexe maatschappij van toen. Dokter Cooper wijst erop dat het woord dinu, 'zaak' in het Nederlands, kan verwijzen naar een rechtszaak, een uitspraak of oordeel, of naar recht in het algemeen. "Elk begrip, elk woord biedt een venster op de cultuur", zegt Martha T. Roth, docent geesteswetenschappen in Chicago, die al sinds 1996 verantwoordelijk uitgever is.

Zelfs een dode taal kan een levendig debat doen ontstaan. Dat schrijft Matthew W. Stolper, een professor uit Chicago die lange tijd betrokken was bij het project. "Soms zijn de vertalingen gebaseerd op gedetailleerd en onweerlegbaar bewijsmateriaal, soms zijn ze niet meer dan provocerende, dun onderbouwde veronderstellingen. Hoe dan ook, dit woordenboek heeft de kennis van een generatie wetenschappers gevormd, veranderd en vooruitgeholpen."

Dokter Roth verwacht niet dat het hiermee de kous af is. Ze ziet het 21 volumes tellende woordenboek als een basis voor verder onderzoek. Het is nooit gezegd dat het laatste woord is gedrukt.

Waarom duurde het 90 jaar voor het woordenboek voltooid raakte? In het begin voorzag Dr. Breasted een serie van 6 volumes, net zoals het Oxford English Dictionary, te publiceren in twee of drie decennia. Maar eenmaal ze begonnen aan de woorden met voorbeelden van het gebruik ervan, en bijna twee miljoen indexkaartjes vol hadden geschreven, werd het vervelend werk voor professoren en hun studenten, die ook druk bezig waren met lessen en andere onderzoeken.

Het project, waarbij technologie op een laag pitje stond, leek eindeloos: bij archeologische opgravingen werden nieuwe woorden ontdekt, en kregen bestaande woorden nieuwe betekenissen. Na WOII werd het project gereorganiseerd en het tempo weer opgedreven; het eerste volume verscheen in 1956. Onder de energieke leiding van Leo Oppenheim, daarna Erica Reiner en tenslotte Dokter Roth, verschenen de 20 volgende volumes in 55 jaar tijd. De volledige boekenreeks kost 1.398 euro, individuele delen tussen 30 en 105 euro. Je kunt ze bestellen op de hieronder vernoemde website, waar je trouwens de pdf's van de 21 volumes gratis kunt downloaden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234