Zondag 25/10/2020

Het Woord van de Heerdoor Annick Schreuder

De neergang van een zendeling in de Kongo

Barbara Kingsolver

uit het Engels vertaald door Maaike Post, Arjen Mulder & Han Meijer, Bert Bakker, Amsterdam, 527 p., 900 frank.

Kan een boek goed zijn terwijl het toch beslist slechte passages bevat? Kan een roman 400 pagina's boeien en dan in 100 bladzijden afgeraffeld worden? Hoeveel kennis en inzicht mag je een auteur toedichten als bepaalde opvattingen hem mede lijken ingegeven door 'politiek correcte wijsheid achteraf'?

Men leze De gifhouten bijbel van de Amerikaanse auteur Barbara Kingsolver. Het is een ontluisterend verhaal over de missie van zendeling Noah Price, die in 1959 zijn vrouw Orleanna en hun vier dochters naar een dorpje in de Kongo meesleept om de lokale bevolking te redden met het Woord van de Heer. Dat daarbij zijn eigen gezin uiteenvalt en hij, nog altijd goddelijk geïnspireerd maar ondertussen volledig verwilderd, lelijk aan zijn einde komt, lijkt slechts een milde straf voor de beproevingen die de vrouwen hebben moeten doorstaan. Om nog maar te zwijgen van het onrecht dat de zwarte bevolking is aangedaan.

Het is een zware roman, en niet alleen qua omvang. Orleanna Price is oud en moe als zij het verhaal - in boek Genesis - begint. Zij vraagt de lezer om begrip voor de keuzes die zij gemaakt heeft. Want hoe had ze níet met haar evangelist mee kunnen gaan toen hij voor een jaar werd uitgezonden door het Baptisten Genootschap? Naïef is zij met haar man meegereisd, onwetend over Afrika en zijn bewoners, onkundig van en verrast door de politiek tumultueuze omstandigheden, blind vertrouwend op de juistheid van zijn roeping. "We wilden alleen maar heerschappij hebben over ieder levend wezen dat op de aarde voortbewoog," zegt ze cynisch in haar inleiding. "En zo geschiedde het dat wij voet zetten op een plek waarvan we dachten dat ze nog onontwikkeld was, dat er slechts duisternis zweefde over de wateren."

Orleanna's verhaal wordt afgewisseld met en aangevuld door dat van haar dochters. Het wisselend perspectief is kracht bijgezet door elk van de meisjes ook een jargon mee te geven dat bij hun leeftijd en karakter past. De kleine Ruth May, Orleanna's lievelingetje, is een eigenzinnig en koppig kind, wat ook blijkt uit haar parmantige (en voor een vijfjarige te ouwelijke) taalgebruik. De vijftienjarige tweeling Leah en Adah heeft niet veel met elkaar gemeen. Adah is door hemiplegie deels verlamd. Leah is lang, intelligent en nieuwsgierig. Zij is niet de enige van de meisjes die in Afrika zal blijven, maar wel de enige die zich, samen met haar Kongolese man Anatole, politiek engageert en inzet voor het land. De oudste dochter Rachel is niet erg pienter, maar bezit wel een zakelijk talent dat haar na drie op de klippen gelopen huwelijken in staat stelt succesvol een toeristenhotel in Zaïre te drijven.

Noah Price komt niet zelf aan het woord, maar het verhaal, zeker de eerste helft ervan, draait om hem en zijn even onverzoenlijke als gedreven geloofsbeleving. Terwijl hij het Woord verkondigt tegen ieder die het wil (of niet wil) horen, ploetert Orleanna om haar gezin dagelijks te voeden en te beschermen tegen besmettelijke ziekten en giftige slangen. Barbara Kingsolver, die zelf een deel van haar jeugd in Kongo heeft doorgebracht, is in dit gedeelte op haar best. Gedetailleerd, en met veel liefde en respect, geeft zij het leven van alledag in een Kongolees dorp in die tijd weer.

Ook hier speelt de taal een belangrijke rol. De meisjes Price maken zich, als alle kinderen, snel bepaalde woorden en gebruiken eigen, maar Noah blijft uitmunten in halsstarrigheid en wezenlijk onbegrip. Wanneer hij op zeker ogenblik alle leden van en stam in de rivier wil dopen, realiseert hij zich tjdens zijn gloedvolle preek niet dat hij het tegenovergestelde teweegbrengt als hij het woord batiza verkeerd uitspreekt. Daardoor heeft hij het niet over het beoogde 'dopen' maar over 'schrik aanjagen', en dat is precies wat hij doet. De mensen wagen zich niet in de rivier, want daar zullen de krokodillen hen verslinden.

Ook anderszins zijn de verschillen enorm. Anatole, Leahs latere echtgenoot maar op dat moment onderwijzer en tolk, legt het inheemse bestuurssysteem uit. "Hij zegt," vertelt Leah, "dat het gedoe met kiezels die in schalen gegooid moesten worden, waarbij de meeste kiezels winnen, het Belgische idee van eerlijk bestuur was, maar dat de mensen hier het vreemd vonden. De Kongolezen (...) vinden het raar dat als de een vijftig stemmen krijgt en de ander negenenveertig, de eerste een totale overwinning behaalt en de tweede helemaal verliest. Dat betekent dat bijna de helft van de mensen ongelukkig zal zijn, en volgens Anatole ben je nog niet klaar met een dorp dat half ongelukkig is. Daar komen ongetwijfeld moeilijkheden van."

Dat blijkt. Politiek rommelt het in het land. De roep om vrije verkiezingen en onafhankelijkheid wordt sterker. De familie Price wordt aangeraden het land te verlaten, maar Noah staat erop zijn Taak als Speciaal Afgezant van God te volbrengen. In haar terugblik realiseert Orleanna zich dat het persoonlijke, haar problemen van elke dag, haar te zeer in beslag heeft genomen. Maar dat het een illusie is te denken dat je je afzijdig van de geschiedenis kunt houden. Op dezelfde dag dat Patrice Lumumba wordt vermoord, sterft haar jongste dochter aan een slangenbeet. En dan begint Orleanna's uittocht, haar vlucht naar de 'bewoonde' wereld, in boek Exodus. De gifhouten bijbel is geen gemakkelijke maar wel een intrigerende roman. De ruim anderhalf jaar die de familie Price in Kongo doorbrengt is voor elk van de personages even onherroepelijk en doorslaggevend als de sociale en politieke omwentelingen die zich tegelijkertijd in het land afspelen. Kingsolver weet de twee goed te combineren, al legt ze in het persoonlijke meer inleving en wijsheid aan de dag dan in het politieke. Daar heeft haar visie soms toch iets weg van een boetedoening.

Maar ruwweg de eerste 400 bladzijden, tot het vertrek uit Kongo, heb ik geboeid gelezen. Daarna vervliegen de karakters min of meer. Kingsolver volgt Orleanna en haar dochters tot op heden, maar slaagt er niet in de intensiteit van de Afrikaanse periode te continueren. Toch heeft het verblijf in Kongo elk van de vrouwen voorgoed veranderd en ieder van hen zal altijd een stuk van Afrika met zich meedragen. Met, zonder of als kruis.

'We wilden alleen maar heerschappij hebben over ieder levend wezen dat op de aarde voortbewoog'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234