Zaterdag 06/06/2020

Het wonder van Annevoie

De tuinen van Annevoie, die enige jaren geleden nog bedreigd leken, zijn sinds kort aan een revival toe. De nieuwe bewoners van het domein zijn vastbesloten om het opnieuw te profileren als een uniek voorbeeld van de 18de-eeuwse tuinarchitectuur in Europa.

De tuinen van Annevoie, tussen Namen en Dinant, behoren tot de populairste en ook internationaal bekendste kasteelparken van ons land. De laatste decennia was Annevoie echter verworden tot een vaste bestemming voor schoolreizen en uitstapjes van seniorenclubs en leek het op weg naar een roemloos einde. Of naar een nieuwe toekomst, als een soort tuinpretpark-voor-volwassenen.

Dankzij de inspanningen van de nieuwe eigenaars, Nicolas en Véronique de Montpellier - de zestiende generatie de Montpellier - en met de steun van de provinciale en regionale overheden, lijkt het gevaar nu geweken en kan Annevoie, met respect voor het verleden en opnieuw aanknopend bij de 18de-eeuwse oorsprong van park en kasteel, met vertrouwen de 21ste eeuw binnentreden. Annevoie is sinds kort overigens ingeschreven op de lijst van 'Patrimoine Majeur de Wallonie'.

De geschiedenis van de tuinen van Annevoie begint in 1696, wanneer Jean de Montpellier, landsheer van Yvoir en burger van Namen, als huwelijksgeschenk een landgoed krijgt in Annevoie, vlak bij de ijzergieterijen die de familie tot in het midden van de 19de eeuw fortuinen zal opbrengen. Maar het is zijn zoon, Charles-Alexis de Montpellier (die de metaalnijverheid in de streek van Namen tot ongekende bloei bracht) die de tuinen bedacht en liet aanleggen. Hij had niet alleen land en veel geld, maar vooral smaak en visie en was begiftigd met een technisch en bouwkundig vernuft dat van de waterwerken van Annevoie een voor België en wellicht zelfs voor Europa uniek geheel maakt.

Annevoie is eigenlijk één grote watertuin met meer dan twintig bekkens en vijvers, die door een vijftigtal waterstralen, fonteinen en watervallen worden gevoed. Al meer dan 230 jaar spuiten al die watermonden ononderbroken, zonder dat er watertorens of pompen aan te pas komen. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de waterwerken van Versailles, waar de geavanceerdste machinerieën werden ingezet om de fonteinen met enig geluk een paar uur per jaar te laten werken.

In Annevoie is alles gebaseerd op het principe van de communicerende vaten. Centraal in het hele systeem is het Grote Kanaal, een bekken van bijna vierhonderd meter lang dat gevuld wordt door een natuurlijke bron en dat hoger ligt dan de rest van de tuinen. Van hieruit vertrekken allerlei leidingen die de waterwerken, bekkens en fonteinen in de tuin met water bevoorraden. Doordat het kanaal hoger ligt, ontstaat een natuurlijke druk die ervoor zorgt dat het water uit de spuwers en fonteinen spuit. Het zijn nog steeds de oorspronkelijke leidingen - gemaakt uit met gloeiende ijzers doorboorde eiken stammen - die Charles-Alexis de Montpellier 230 jaar geleden liet leggen!

De bevoorrading van het Grote Kanaal is op zich al technisch heel vernuftig. De bron van Fonteny die het water levert ligt namelijk een paar honderd meter verder, op een andere helling. Uiteraard kon het water niet eerst naar beneden in de vallei worden geleid en dan opnieuw omhoogstromen. Dus liet Charles-Alexis rond de vallei kanaaltjes van anderhalve meter breed graven om, profiterend van de hoogteverschillen, het water kabbelend naar het Grote Kanaal te brengen. Waar de hoogteverschillen in het reliëf te groot waren liet hij 'dijken' bouwen waarop hij zijn kanaaltjes kon laten stromen. Tussen de bron en het Kanaal stroomt het water over een afstand van meer dan twee kilometer.

Toen hij op hoge leeftijd blind werd, schreef Charles-Alexis een soort afscheidsgedicht aan zijn geliefde tuinen en vooral zijn waterwerken:

Vaarwel, schitterend water, zo puur en onmisbaar, U werd gedwee door één enkel gebaar, In plassen omlaag, in een straal weer omhoog Ik zeg het u vrank, ik verlaat u met spijt (...) Als ik u, door mijn kunst, beroemd heb gemaakt, Schoon water, met uw grote stralen die vloeien naar de Maas, Hebt u mij bekend gemaakt, tot heel ver van hier, Niet als grote held, maar als groot fonteinier (...)

De tuinen van Annevoie werden door de nazaten van Charles-Alexis herhaaldelijk aangepast en verfraaid volgens de wisselende tuinmodes, maar het originele ontwerp uit de 18de eeuw werd nooit fundamenteel gewijzigd. Daardoor vormen deze tuinen een uniek voorbeeld van de Europese tuinkunst uit de tweede helft van de 18de eeuw.

Men ziet in Annevoie duidelijk de sporen van de reizen van Charles-Alexis de Montpellier naar de Franse baroktuinen uit de 17de eeuw, zoals Marly en Versailles, maar ook naar de Italiaanse renaissancetuinen van Villa d'Este en Boboli.

In Annevoie ziet men ook zeer duidelijk de verschuiving van de klassieke Franse tuin à la Le Nôtre met zijn rechte lijnen en indrukwekkende perspectieven waarin de natuur moet wijken voor de cultuur, naar een tuinarchitectuur die zich geleidelijk aan plooit naar de natuurlijke omgeving en die hier en daar zelfs de natuur op een romantische manier begint te imiteren. Charles-Alexis de Montpellier integreerde de natuurlijke glooiingen van het terrein in zijn ontwerp en gebruikte alle bochten, krommingen en hoogteverschillen om een grote verscheidenheid van perspectieven te scheppen. Zelfs het kasteel liet hij een lichte bocht maken in overeenstemming met het terrein. Vergezichten worden onderbroken door sierhagen die de bosjes, loofkamers, groene salons en vijverpartijen van elkaar scheiden en die hun geheimen slechts langzaam prijsgeven.

Op het einde van de 18de eeuw voegde de zoon van Charles-Alexis de Montpellier een aantal elementen toe die duidelijk verwijzen naar het romantische ideaal en de terug-naar-de-natuur-filosofie van Jean-Jacques Rousseau. De 'Neptunusgrot' en de 'Engelse waterval' dateren uit die periode en zijn pogingen om op artificiële wijze natuurlijke effecten na te bootsen.

In de 19de eeuw werden de rechte lanen en paden volgens de toen heersende mode veranderd in slingerende, meer 'natuurlijke' tracés. Maar die 'verbetering' werd in het begin van deze eeuw weer ongedaan gemaakt.

Na de Tweede Wereldoorlog deed Pierre de Montpellier, grootvader van de huidige eigenaar, een grote inspanning om de gedurende jaren verwaarloosde tuinen zoveel mogelijk in hun historische vorm te herstellen. Met wisselend succes. Hij verfraaide het park bijvoorbeeld met tal van interessante beeldhouwwerken die een perfecte aanvulling vormen bij wat er al was. Maar tegelijk ontwikkelde hij Annevoie - waar traditioneel nauwelijks bloemen aanwezig waren - ook tot een soort Keukenhof, tot een Victoriaanse tulpentuin. Het was misschien een noodzakelijke ingreep voor het welbehagen van toeristen, die kleuren en bloemen wilden zien, maar voor Annevoie was het niet de gelukkigste.

De huidige eigenaars willen daarentegen opnieuw aanknopen bij de historische wortels van de tuinen en het kasteel.

Is Annevoie op de eerste plaats en terecht vermaard om zijn waterspelen, er is nog veel meer te zien. Zoals de soms schitterende trompe-l'oeilbeelden in gietijzer die werden vervaardigd in de ijzergieterijen van de familie de Montpellier. Beelden van de godin Flora, van Neptunus en Minerva, bustes die de vier seizoenen moeten voorstellen, beelden van stoeiende kinderen op dolfijnen, een bronzen everzwijn dat geïnspireerd is op de beroemde porcellino van Firenze... Verspreid in het park staan bovendien enkele bijzonder sierlijke en fraai gedecoreerde 19de-eeuwse tuinbanken.

En natuurlijk zijn er de vaak prachtige bomen en de mooie hagen. Zoals de lindelaan aan weerszijden van het Grote Kanaal (dat precies 365 meter lang is, het aantal dagen in een jaar). Oorspronkelijk stonden er 52 lindes, evenveel als er weken in een jaar gaan. Maar de tand des tijds en weer en wind hebben hun tol geëist. Ook de berkendreef is bijzonder fraai. De prachtige paardenkastanjes, de eerste die in ons land werden aangeplant, behoren vandaag tot de hoogste van België. De goudlork voor het kasteel: idem dito. En zo kunnen we nog wel even doorgaan.

Annevoie bezit ook een merkwaardige folie, een bouwwerk zonder enige praktische functie, tenzij dan decoratie of vermaak. Dit soort folies waren erg populair in de tweede helft van de 18de eeuw, onder invloed onder meer van de romantische tuinidealen van Rousseau en de mythe van de onbedorven wilde. Een kronkelpaadje aan het eind van het Grote Kanaal leidt als een doolhof langs grote hopen rotsblokken, spelonken en een schijnbaar wilde natuur naar een open plek met een kapelachtig gebouw: de hermitage. Wandelend over een hoop (namaak) steenpuin viel de blik van de bezoeker op het spiegelbeeld van een dienstmeisje, de kuise Fanchon. Als hij zich wilde omdraaien om haar te groeten, werd hij door een diepe stem onderbroken: de heremiet of kluizenaar die in het midden van de ruimte, in een weelderig decor met brandende kaarsen, achter zijn meditatietafel zat en de toekomst kon voorspellen.

In werkelijkheid was de heremiet een houten pop en het dienstmeisje Fanchon een schilderij. De tuinier die de wandelaars had rondgeleid en hun gesprekken had gehoord, verstopte zich onder de tafel en deed de heremiet bewegen en antwoorden op de onuitgesproken vragen van de verbaasde, goedgelovige bezoekers.

Vandaag ligt die hermitage in een jammer genoeg niet voor het publiek toegankelijk gedeelte van het park.

De tuinen van Annevoie liggen halverwege Namen en Dinant, vlak bij de Maas (uitrit 14 Namur-Bouge op de E411, dan de N92 richting Dinant volgen). Park en Kasteel, inclusief de tentoonstelling 'La Vertu du Jardin', kunnen dagelijks worden bezocht van 9.30 tot 18.30 u.

Info: tel. 082/61.15.55; e-mail: nicolas.demontpellier@ping.be

Over de tuinen van Annevoie verscheen onlangs een poëtisch gidsje: Vier seizoenen in de tuinen van Annevoie, met teksten en foto's van Michel Fisher en Benoît Urbain (Ed. Encres Couleurs, Mainvault, 495 fr.).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234