Vrijdag 25/06/2021

Het witte konijn kwam, zag en rende gauw weer weg

Wil de regering alsnog een nieuwe spoorbaas vinden, dan kunnen lessen worden getrokken uit de soap van de afgelopen weken. Les 1: neem geen manager die eigenlijk geen zin heeft. Les 2: geef hem een arbeidscontract. Les 3: geef hem tijdig uitleg over de macht van de PS en wat die in Luik zoal uitspookt met de haar toegestopte miljarden. De zaak-Heinzmann: hilarische reconstructie van de kortste managementloopbaan uit de geschiedenis van het Belgische overheidswezen.

Douglas De Coninck

Subject: persoonlijk en confidentieel Date: dinsdag 23 april 2002 10.48 From: christian.heinzmann@luxair.lu To: isabelle.durant@vice.fgov.be Mevrouw de minister. Onder alle voorbehoud, zou ik eventueel geïnteresseerd zijn voor de post van afgevaardigd bestuurder van de NMBS. Dit, gezien het feit dat deze opportuniteit me blijkbaar zou worden aangeboden. Sta mij toe u te danken voor uw vriendelijkheid, mevrouw de minister. Hoogachtend. Christian Heinzmann.

In de Wetstraat 63 weerklinken vreugdekreten wanneer Isabelle Durant die ochtend de mail voorleest aan haar medewerkers. Het witte konijn is gevonden. Een week eerder hebben SP.A en PS een njet uitgesproken over 'haar' kandidaat Alain Deneef (ex-Belgacom). Etienne Schouppe is nog volop aan het lobbyen om spoorbaas te kunnen blijven, en in de zaterdagedities van de Financieel-Economische Tijd en L'Echo de la Bourse zijn jobadvertenties verschenen, waarop ook een 21-jarige student uit Tongeren heeft gereageerd. De sollicitaties moeten binnen de drie dagen binnen zijn. De tijd dringt. Volgens de nieuwe NMBS-wet moet de nieuwe spoorbaas er uiterlijk op 30 april zijn.

Met Heinzmann is vier dagen eerder contact opgenomen door het door de regering ingehuurde headhuntersbureau Korn/Ferry. Hij heeft aanvankelijk eens goed gelachen om het aanbod. Vanuit regeringskringen is men echter blijven aandringen. Op de avond van maandag 22 april heeft Heinzmann dan toch ingestemd met een gesprek, dat niet langer dan een uur zou duren, met Durant, op haar kabinet. Met de e-mail, de volgende ochtend, is het eerste grote misverstand een feit. Minister Durant beschouwt het als een 'ja, ik doe het', terwijl Heinzmann enkel bedoelde, zoals er ook staat, dat hij "eventueel geïnteresseerd" is.

Woensdag 24 april

De vorige avond, iets voor middernacht, heeft Durant Heinzmann nog gebeld: "U bent dé kandidaat." De manager heeft er nu een nachtje over geslapen, een en ander doorgepraat met zijn echtgenote en een besluit genomen: toch maar niet. Hij laat het bureau Korn/Ferry 's ochtends vroeg weten dat ze beter iemand anders kunnen zoeken. Maar let nu goed op:

10.00 uur. Heinzmann is voor zaken onderweg in het Groothertogdom Luxemburg en krijgt op de gsm Durant aan de lijn. Zij vraagt hem zijn wagen te parkeren langs de autosnelweg en belegt een heuse call conference, waarbij Heinzmann op de parking beurtelings Durant en een lid van het kabinet-Verhofstadt aan de lijn krijgt. Of hij eventueel toch niet op zijn besluit wil terugkomen? "Het probleem", werpt Heinzmann op, "is niet alleen mijn echtgenote, maar ook Henri Grethen."

Grethen is de Luxemburgse minister van Transport en de feitelijke werkgever van Heinzmann, aangezien de Luxemburgse staat meerderheidsaandeelhouder is bij Luxair. Heinzmann kon het altijd goed vinden met hem en vreest voor een gerechtelijke actie wegens contractbreuk. "Waarom zei u dat niet eerder?", reageert Durant, die haar Luxemburgse ambtsgenoot goed kent en belooft "hem eens te bellen". Tja, zucht Heinzmann, er blijkbaar op speculerend dat Grethen toch nee zal zeggen: "Als u hem kunt ompraten, dan wil ik er wel nog eens over nadenken." 13.00 uur. In de kantoren van Korn/Ferry schuift NMBS-topman Marcel Verslype (PS) aan voor zijn mondelinge test. Verslype is een van de acht mensen, onder wie ook Schouppe, die op de advertentie hadden gereageerd en van wie de kandidatuur 'ernstig' was bevonden. De acht zijn ziedend wanneer ze achteraf horen van de conference call, die ochtend. "Als ik het dus goed begrijp", zegt een van hen, "stonden wij daar het beste van onszelf te geven terwijl de benoeming op een snelwegparking werd geritseld." 15.00 uur. Heinzmann krijgt nogmaals Durant aan de lijn. Die zegt nu dat ze Grethen heeft kunnen ompraten: "Dus, u doet het?" Het is nu geen kwestie meer van willen. De naam Heinzmann, legt Durant uit, heeft grote indruk gemaakt op Verhofstadt en heeft hem ertoe gebracht om haar te steunen. Op de socialistische kabinetten is zo het besef gegroeid dat men niet langer kan stellen dat er geen alternatief is voor Etienne Schouppe, die tot dan toe de steun van SP.A en PS geniet. "Ik ben erin gerold voor ik het wist", getuigt Heinzmann later. 18.45 uur. De ministerraad bekrachtigt de aanwerving van Heinzmann als nieuwe gedelegeerd bestuurder van de NMBS.

Donderdag 25 april

Op een kleine persconferentie lijkt Heinzmann vol goede moed: "Ik ga alles herbekijken." Heinzmann heeft redenen tot optimisme. Hij heeft die ochtend een telefoontje gekregen met felicitaties van het kabinet van minister van Financiën Didier Reynders (PRL) en een aanbod waarvan Schouppe alleen maar had kunnen dromen. Een medewerker van Reynders maakt een afspraak voor een vergadering met de minister. Het is de bedoeling, zo krijgt Heinzmann te horen, "dat we gaan praten over schuldovername". De schuldenberg is, zoals bekend, een van de grote problemen bij de NMBS. Met prognoses in de richting van een gat van 15 miljard euro tegen 2012 weet iedereen dat de spoorwegmaatschappij op termijn onbestuurbaar wordt. Maar nu 'pikt' Reynders stiekem het ideetje dat begrotingsminister Johan Vande Lanotte (SP.A) kort daarvoor heeft gelanceerd, om na de verkiezingen van 2003 de schuld kwijt te schelden. Reynders, zo blijkt, wil het nu al gaan doen.

De geheime vergadering met Heinzmann zou op woensdag 22 mei om 12 uur 's middags plaatsvinden in het Hotel des Finances in Brussel. Maar zal dus nooit doorgaan. "En dat is het waanzinnige", zegt een insider. "Hier hadden we een man die vertrouwen uitstraalde, en vertrouwen kreeg. Reynders zou zo'n aanbod nooit hebben gedaan aan Schouppe."

Heinzmann heeft nog andere katten te geselen. Net voor zijn vertrek heeft Schouppe een cao beklonken met de spoorbonden over 1 procent loonsverhoging en een daaruit volgende perequatie van de pensioenen, wat de balansen de komende jaren zwaar kan gaan belasten. Ook op dat punt komt er hulp vanuit de Wetstraat. Durant heeft hem al laten weten dat ze die cao wil "herbekijken", maar dat ze dat zelf zal doen, zodat hij niet van de eerste dag af oorlog krijgt met de spoorbonden. Met die doelstelling voor ogen laat de nieuwe spoorbaas zijn secretaresse bij Luxair op het einde van zijn eerste werkdag omstreeks 17 uur bellen naar José Damilot, de flamboyante Waalse voorzitter van ACOD-spoor. Vanuit diverse hoeken is hem gezegd dat hij "moet uitkijken voor die vent". Damilot is een brok wandelend charisma. Eén kreet van hem en er rijdt in België geen enkele trein meer.

En toch verloopt het gesprek uiterst gemoedelijk. Beide mannen maken grapjes en spreken af elkaar eerstdaags te ontmoeten, samen met Michel Bovy, de voorman van de christelijke spoorbond Transcom.

Heinzmann krijgt die dag heel wat telefoontjes, maar die verlopen niet allemaal even hoffelijk. Van zijn echtgenote krijgt Heinzmann die avond bij zijn thuiskomst te horen dat een of andere gek er plezier in schept om om de haverklap te bellen en, nadat ze heeft opgenomen, de hoorn op de haak te gooien.

Vrijdag 26 april, 's avonds laat

In een van de betere eetgelegenheden in de hoofdstad vieren Isabelle Durant en Christian Heinzmann de geslaagde afloop van de chaotische week. Heinzmann heeft de hele avond, van zes uur tot bijna middernacht, op het kabinet-Durant zitten vergaderen met kabinetschef Henri Monceau en Alain Deneef, die nu voorzitter van de raad van bestuur van de NMBS is geworden. Er worden strategieën besproken en goede voornemens gemaakt.

"Op dat ogenblik was hij nog heel enthousiast", herinnert Henri Monceau zich. "Hij heeft toen ook verteld over zijn telefoontje met Damilot, die volgens hem bij nader inzien best wel een leuke en grappige vent was."

In het restaurant zit Heinzmann wel nog met een vraagje. Behalve een vermelding in het staatsblad staat er over zijn aanwerving eigenlijk nog steeds niets op papier. Hij heeft nog geen arbeidscontract. En dat wil hij dus wel graag hebben voor hij zijn baan bij Luxair opzegt.

Heinzmann: "Dat wou ik u nu nog vragen. Wanneer kunnen wij ons buigen over mijn arbeidscontract?"

Durant: "Hoe bedoelt u?"

Heinzmann: "Gewoon, mijn contract."

Durant: "Dat moet u regelen met de raad van bestuur van de NMBS. Ik had het ook liever anders gezien, maar dat is nu eenmaal de wet."

Monceau bevestigt dat het "ongeveer zo is gegaan", maar benadrukt dat Heinzmann dat had moeten weten, "aangezien hem dat al enkele dagen daarvoor duidelijk was gezegd. Trouwens, er is wel degelijk over zijn contract onderhandeld. We moesten zelfs een speciale regeling uitdokteren voor de school waar zijn kinderen naartoe zouden gaan. De afspraken waren er, ze dienden wel te worden gefinaliseerd door de raad van bestuur."

Het weinige dat Heinzmann echter weet over de raad van bestuur met wie hij nu dus verder moet gaan praten over zijn contract, is dat men daar "aan de poten van zijn stoel zal zagen". Want dat is wat een van de bestuurders hem tijdens een kort en brutaal verlopen telefoongesprek de vorige dag heeft gezegd.

Zaterdag 27 april

In Namen spreekt vakbondsman José Damilot tijdens de 'Dag der Spoormannen' zijn manschappen toe. Hij vindt de manier waarop de regering Schouppe opzij zette maar niets en zegt dat hij twee dagen geleden een kort telefonisch contact heeft gehad met de nieuwe spoorbaas. Maar, voegt hij eraan toe: "Heinzmann is meer het slachtoffer dan de schuldige van een bedenkelijk politiek manoeuvre."

Zijn dat de "bedreigingen en intimidaties vanwege de vakbonden" waaraan Heinzmann achteraf zal refereren? Kennelijk niet. De man ontvangt tijdens het weekend diverse signalen, maar van wie die nu precies komen, is onduidelijk. "Dat is inderdaad het grote zwarte gat in dit verhaal", zegt Monceau. "Wij hebben hem dat weekend niet gehoord of gezien. Ik kan u alleen zeggen dat we daarna plots een heel andere man tegenover ons kregen."

Zondag 28 april

De telefoonterreur wordt mijnheer en mevrouw Heinzmann nu echt wel te gortig. Zij is een Cubaanse, die ooit naar Miami vluchtte en dus heus wel wat gewoon zou moeten zijn. Wanneer hij het gebeurde een week later beschrijft, achter de gesloten deuren van de kamercommissie Infrastructuur, heeft Heinzmann het over "belaging" en zegt hij: "Ik zal aan het gerecht vragen na te gaan wie bij mij thuis in het midden van de nacht een aantal keren opbelde om bij antwoord het apparaat af te leggen."

Maandag 29 april

De nieuwe week begint. Heinzmann heeft 's namiddags een al lang daarvoor gemaakte afspraak met een Franstalige journalist. Het interview moet gaan over algemene managementprincipes en is bestemd voor een Luxemburgs tijdschrift. Uiteraard wordt achteraf ook gesproken over de NMBS. Heinzmann maakt een lichtjes gedeprimeerde indruk en laat zich ontvallen dat hij het steeds minder ziet zitten. "Vanwege die dubbele handtekening?" vraagt de journalist. Dubbele handtekening? Heinzmann blijkt niet te weten dat de regering, gelijktijdig met zijn benoeming, heeft bepaald dat voor elke belangrijke beslissing die hij zal nemen de aanvullende handtekening vereist is van een van de twee directeurs-generaal die als politieke waakhonden naast hem zullen komen zitten. Dat Heinzmann het niet weet, zegt iets over de overhaast waarmee zijn benoeming is afgehandeld. Drie dagen eerder heeft PS-voorzitter Elio Di Rupo in een Waalse krant nog fijntjes het hele verhaal van de tweede handtekening uitgelegd...

Die twee directeurs-generaal zijn Jean-Claude Fontinoy van het kabinet-Reynders en NMBS-directeur Vincent Bourlard. Met Fontinoy ziet Heinzmann geen problemen, zeker nadat hem door Reynders een pak miljarden in het vooruitzicht is gesteld. Met Bourlard liggen de zaken anders. Hij is een van de mensen met wie Heinzmann tijdens het weekend heeft gebeld. Bourlard is een gewezen kopstuk van de ACOD-spoor, die is opgeklommen tot bestuurder-directeur bij de NMBS. Hij gaat over alle bouwwerven. Hij is erg bevriend met de al twintig jaar lang van het ene schandaal naar het andere sukkelende oud-PS-minister Guy Mathot. Die wordt zelfs door zijn eigen partijgenoten vrij openlijk als "maffieus" bestempeld, maar dat heeft Schouppe er niet van kunnen weerhouden om Mathot de functie van vice-voorzitter aan te bieden in het Luikse NMBS-filiaal Euro Liège TGV. Dat is een van de grote slokoppen van de NMBS-boekhouding. Schouppe heeft zichzelf bij Euro Liège TGV benoemd tot voorzitter en Bourlard is er 'na de uren' afgevaardigd bestuurder. Was het Bourlard die Heinzmann finaal heeft weggepest. Ongeveer alle mogelijke betrokkenen deden de afgelopen weken hun versie, Bourlard bleek tot geen enkele vorm van commentaar bereid.

Heinzmann wordt diezelfde maandag gewezen op nog meer potentiële lijken in de kast. Hij ontvangt een postpakketje van Roland Vermeulen van de liberale spoorbond VSOA. Er staat 'dringend en confidentieel' op de envelop, erin zit een intern werkstuk van de NMBS en een vijf pagina's tellende nota waarin Vermeulen aanvoert dat de boekhouding van de NMBS al jarenlang systematisch wordt vervalst. Zo worden al sinds 1996 de kosten voor allerlei sociale herstructureringen niet in rekening gebracht als 'bedrijfskosten', zoals dat eigenlijk zou moeten. De investeringen die de regering doet in het binnenlandse spoorwegnet, aldus Vermeulen, worden via een spitsvondige techniek niet meer gedaan onder de vorm van subsidies maar als kapitaalsverhogingen. Die laten de NMBS toe meer aandelen uit te schrijven, maar dat is een puur fictieve oefening aangezien de NMBS (voor meer dan 99 procent in handen van de staat en tot nader order niet genoteerd op de beurs) helemaal geen aandelen verhandelt. "In 2001 werd aldus 419,142 miljoen euro onttrokken aan het kapitaal", aldus de nota van Vermeulen. Een kleine 17 miljard frank weggetoverd uit de boekhouding? Heinzmann leest verder en het wordt hem zwart voor de ogen wanneer hij nog andere voorbeelden aantreft van wat in zijn managersogen zonder meer neerkomt op fraude.

Tegenover de kamercommissie zal hij een week later aanvoeren dat de brief van de VSOA voor hem "een bepalende factor" is geweest om er al na goed één werkdag het bijltje bij neer te leggen: "Hoe kon ik vermijden, zodra ik van de onregelmatigheden was verwittigd, dat mijn aansprakelijkheid in het gedrang zou komen, op grond van onder meer artikel 16 van de wet van 17 juli 1975 met betrekking tot de boekhouding van ondernemingen? Ik zou strafrechtelijk het risico lopen door met een onjuiste boekhouding te werken of aanvaarden dat te doen. Het zou een onvergeeflijke fout zijn geweest tegenover mijn familie en mijzelf. Aansluitend hierbij leek mij zelfs een gevaar te bestaan voor toepassing van de wet op de witwaspraktijken."

Er staan Heinzmann die avond nog meer onaangename verrassingen te wachten. Een telefoontje naar het kabinet-Durant leert hem dat de journalist het bij het rechte eind had: formeel zijn Bourlard en Fontinoy nog niet in hun nieuwe functies van directeurs-generaal bekrachtigd, maar "er is wel een politiek akkoord over, want dat was de deal met de PS, die anders nooit had aanvaard dat Schouppe zou vertrekken", zo krijgt hij nu te horen van Durants kabinetschef Henri Monceau, bij wie hij overigens ook nog eens informeert over hoe dat nu ook alweer zit met zijn arbeidscontract.

Hij heeft de genaamde Bourlard al aan de lijn gehad en die heeft hem gezegd dat er wellicht zal moeten worden bespaard, mogelijk op de aankoop van rollend materieel. "Hij reageerde furieus", beschrijft Heinzmann het gesprek in de eerste versie van zijn ontslagbrief. En, staat er: "De ervaring heeft mij geleerd dat om vooruit te komen, ik me moet kunnen omringen met mensen die mijn volste vertrouwen genieten. Dat was bij deze persoon niet het geval."

Dinsdag 30 april

"Ik zou eigenlijk graag met de minister willen praten", krijgt de medewerkster van Durant die middag te horen van Heinzmann. Die hangt aan de lijn in verband met een vergadering waarvoor een datum moet worden vastgelegd. "Maar het is niet dringend", zegt hij nog. Bij een volgend telefonisch contact is het plots wel dringend en laat hij Durant weten dat hij ermee kapt.

Durant onderbreekt een vergadering en krijgt hem aan de lijn: "Hij zei me dat hij onder zware druk stond en dat hij de intentie had om ontslag te nemen. Daar schrok ik van, en dus stelde ik voor onmiddellijk naar Luxemburg te trekken om met hem te praten. Hij stemde toe."

Het is 17 uur 's avonds wanneer Durant en haar kabinetschef in de Luxair-burelen een nogal depressieve spoorbaas aantreffen, die nu voor het eerst spreekt over de anonieme telefoontjes. Heinzmann heeft zijn ontslagbrief, weliswaar nog niet ondertekend, klaar en overhandigt die aan Durant. In die brief trekt hij, zoals inmiddels bekend, vooral van leer tegen Bourlard: "Er wordt mij een zware politieke benoeming opgedrongen die mijn bewegingsruimte beperkt." En er is meer: "Ik dacht goed te worden onthaald, maar ik maak nu al het voorwerp uit van pressie, zowel vanwege sommige media die in mijn verleden wroeten, op zoek naar destabiliserende elementen, als vanwege leden van de raad van bestuur die me hebben voorspeld dat ik het niet langer dan zes maanden zal uithouden. Ik moet dus besluiten dat ik niet welkom ben."

In de brief merkt hij ook fijntjes op dat hij nog steeds zit te wachten op "een voorstel van contract waarover vrij kan worden onderhandeld en dat duidelijk de lijnen en de voorwaarden van mijn benoeming definieert". En, heet het nog: "Ik moet vaststellen dat mijn privé- en familiale leven ernstig wordt verstoord en bedreigd, en dat deze benoeming mijn naasten niet gelukkig maakt, integendeel. Zij worden blootgesteld aan bedreigingen en ervaren die als een reëel gevaar worden beschouwd. Het is dan ook met spijt dat ik heb besloten mijn kandidatuur in te trekken."

Durant leest en knippert met de ogen. Weg wit konijn. Wat nu? Het enige wat ze kan bedenken is: "Ik weiger uw ontslag. Neem alstublieft nog 24 uren bedenktijd." Ze keert terug naar Brussel met de nog steeds niet ondertekende brief in haar handtas. Als we mogen geloven wat bronnen op haar kabinet ons gisteren vertelden, dan zou de brief daarna... zijn verloren. "Gewoon stomweg kwijtgespeeld. Ze heeft hem ook niet gelezen. Het enige wat haar bezighield was: ik moet op Heinzmann blijven inpraten. Ze hechtte ook geen belang aan die brief omdat die niet was ondertekend en zelfs geen datum droeg."

Monceau belt 's avonds Luc Coene, de kabinetschef van Verhofstadt. Die heeft "iets gehoord" over een nakend ontslag van Heinzmann, die die avond ook al pogingen heeft ondernomen om Verhofstadt aan de lijn te krijgen, maar zonder succes.

Woensdag 1 mei

Op een 1-meiviering in Brussel wordt een van de grootste immobiliënbazen van het land opgemerkt in het gezelschap van de lokale PS-kopstukken. Het is een detail waar Heinzmann op dat ogenblik geen kennis van heeft, maar dat hem achteraf niet kan verbazen. De PS, zo is in enkele dagen zijn overtuiging geworden, zuigt miljarden uit de spoorwegmaatschappij en door de hem opgedrongen Bourlard kan hij niet anders dan machteloos toekijken.

De rest is geschiedenis. Luc Coene verkeert in de waan dat het allemaal draait om José Damilot en onderneemt nog een poging om hem en Heinzmann diezelfde avond samen rond de tafel te krijgen. Het heeft geen zin. Heinzmanns besluit staat vast. "Als men hem die dag had gezegd: onderteken dit bierkaartje en u bent ervan verlost, dan had hij dat wellicht ondertekend", zo verklaart een insider het incident over de dubbele ontslagbrief. De finale tekst - waarin met geen woord meer wordt gerept over de PS, maar alles plots in de schoenen van de vakbonden wordt geschoven - komt tot stand na een nieuwe call conference, met Coene en het kabinet-Durant.

Het driehoeksoverleg leidt tot een tekst die - behalve Damilot - niemand tegen het hoofd kan stoten. Het enige wat niet was voorzien, was dat Heinzmann in het parlement zou komen verkondigen dat er ook een eerste, originele ontslagbrief was geweest.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234