Woensdag 21/10/2020

Fake news

Het Westen staat machteloos tegenover Poetins nepnieuws

Muurschildering in Vilnius (Litouwen) van Poetin en Trump. De mogelijke Russische invloed op de verkiezing van Trump is een schrikbeeld voor de NAVO en EU.Beeld AP

In Brussel komen vandaag de NAVO-ministers van Buitenlandse Zaken - inclusief de Amerikaan Rex Tillerson - bijeen om te praten over de Russische troepenopbouw in Europa. Maar er zal ook nagedacht moeten worden over een ander strijdtoneel: cyberspace. Want daar is het Westen geen partij voor de Russen.

Opdracht aan de lezer: ga naar de jongste Star Wars-film en probeer of je kunt zien wie van de acteurs echt is en wie uit een computer komt. Wedden dat u het verschil niet ziet.

Die gok durfde Vanity Fair onlangs aan tegenover zijn lezers. Volgens het Amerikaanse blad ontwikkelt de digitale video- en audiotechnologie zich zo snel dat het straks mogelijk is de gelaatsuitdrukking en stem van Trump of Poetin te manipuleren. Men kan ze dingen laten doen of zeggen die ze in werkelijkheid niet hebben gezegd of gedaan. Onecht zal niet meer van echt te onderscheiden zijn.

Dus: maakt u zich zorgen over nepnieuws? Berg u dan maar. Het wordt nog erger, is de boodschap.

De producenten van nepnieuws doen al vingeroefeningen. Begin februari kwam de Russische nieuwswebsite life.ru met een telefoongesprek tussen NAVO-chef Jens Stoltenberg en de Oekraïense president Petro Porosjenko. De opname was vals: een Rus imiteerde de stem van de Oekraïener. Heel klassiek. "Typisch een geval van desinformatie", reageerde een NAVO-woordvoerster. De imitator was snel ontmaskerd, maar als zich straks geavanceerdere technieken aandienen, blijven die zeker niet onbenut, al was het maar omdat een gewone laptop volstaat.

De NAVO en ook de Europese Unie verkeren in verhoogde staat van paraatheid. Amerika is het schrikbeeld. De inlichtingendiensten daar stelden vast dat Rusland e-mails hackte van de Democratische partij die schadelijk waren voor Hillary Clinton in haar verkiezingsstrijd met Donald Trump. Europa kan het volgende doelwit worden, met verkiezingen in Frankrijk en Duitsland. Kanselier Angela Merkel waarschuwt dat via internet verspreide Russische desinformatie een "rol kan gaan spelen in de campagne". Er is angst voor het hacken van overheidsnetwerken.

Mythbusters

Nooit kan bewezen worden of de Russen Trump hebben doen winnen. Vast staat wel dat zij het de gevestigde politiek in Europa moeilijk kunnen maken met hun steun voor populistische bewegingen. De Britse minister van Defensie is ervan overtuigd dat Moskou het Westen wil "destabiliseren" en daarbij desinformatie inzet als "wapen".

De NAVO en EU proberen samen een defensielinie op te werpen, maar de middelen zijn beperkt. De EU kent sinds 2015 de East StratCom Task Force. Die omvat elf communicatie-experts en heeft geen eigen budget. De NAVO moet het hebben van haar voorlichtingsdienst met negentig personeelsleden en een begroting van 10 miljoen. In beide gevallen is slechts een klein deel van de mankracht bezig met het bestrijden van Russische desinformatie.

De StratCom Task Force probeert het capaciteitsprobleem te ondervangen met een netwerk van vierhonderd vrijwilligers. Dit zijn journalisten, academici en leden van denktanks en ngo's, uit zo'n dertig landen. Als deze mythbusters stuiten op pro-Russisch nepnieuws, melden zij dat aan de taskforce. Die publiceert dat op Twitter en Facebook, in blogs en een wekelijkse nieuwsbrief voor 20.000 tot 40.000 mensen. Niet een heel groot bereik, daarom zijn we voor verdere verspreiding afhankelijk van de media, aldus een EU-bron.

NAVO-chef Jens Stoltenberg.Beeld REUTERS

Een aantal NAVO-landen heeft in de Letse hoofdstad Riga een Strategic Communications Center of Excellence (StratCom COE) opgericht. Een soort denktank voor het herkennen en tegengaan van leugens. Het centrum maakt geen deel uit van de commandostructuur.

"We moeten ons beter verdedigen", verzucht een NAVO-diplomaat. "Maar Stoltenberg zegt steeds dat er geen geld is en dat de lidstaten het moeten doen. Onze 10 miljoen is niks vergeleken met de 700 miljoen dollar die de Amerikanen uittrekken voor publieke diplomatie." Kortom, in de informatieoorlog beschikt Europa over weinig divisies.

Wel heeft de NAVO cyberspace officieel verklaard tot vierde strijdtoneel, na land, zee en lucht. De gedachte is dat een vijand aanvallen kan uitvoeren op de computernetwerken van energiecentrales, luchtverkeersleiders, brugdiensten, ziekenhuizen, banken. Landen kunnen daardoor ontwricht raken, legers kunnen zich moeilijker verplaatsen. De dreiging is hier fysiek.

Slinks

Minder grijpbaar wordt de cyberoorlog als het om informatie gaat. Het tastbaarst is nog het hacken van computers om materiaal te stelen dat compromitterend is voor een regering of politicus, zoals bij Clinton. In januari bleek de mailbox gekraakt van de Tsjechische minister van Buitenlandse Zaken, Lubomir Zaoralek. Vermoedelijk door Russen. Het is nu afwachten of de kraak gevolgen zal hebben voor de Tsjechische verkiezingen dit najaar.

Toch heeft het risico van hacken nog iets overzichtelijks: een betere computerbeveiliging kan veel voorkomen. Sluipender en moeilijker te bestrijden is het gevaar dat kwaadwillenden met desinformatie doordringen tot de hoofden en de harten van kiezers. De informatieoorlog wordt hier een informatieguerrilla. De EU-taskforce heeft het afgelopen anderhalf jaar zo'n 2.500 valse of verdraaide berichten ontzenuwd. Vaak was er een verband met Rusland.

Voor het Nederlandse Oekraïne-referendum verscheen een video waarin Oekraïense militanten van het zogenaamde Azov-bataljon de Nederlanders dreigden met aanslagen als ze niet voor het Oekraïne-verdrag zouden stemmen. Het was een nepfilmpje. Volgens het Britse onderzoekscollectief Bellingcat, een van de mythbusters van de taskforce, kwam het uit een zogeheten trollenfabriek in Sint-Petersburg, maker van nepnieuws.

De EU-bron, die bekend is met het werk van de taskforce, meent dat de Russische overheid erachter zit, met een hoofdrol voor staatsmedia als Russia Today en Sputnik. Hij en de NAVO-diplomaat noemen de naam van Valeri Gerasimov. Voor dit hoofd van de Russische Generale Staf zou er geen grens meer bestaan tussen oorlog en vrede en zou internet een permanent slagveld zijn.

Het past binnen de strategie van de hybride oorlogvoering. Het binnenvallen van een land is ouderwets. Het gaat er voortaan geniepiger aan toe. Een land kan op diverse manieren worden ontregeld: door de gaskraan dicht te draaien, door cyberaanvallen op zijn infrastructuur uit te voeren, door minderheden op te stoken. Als er toch troepen worden gestuurd, dragen ze geen insignes en poseren ze als inheemse separatisten. Desinformatie transformeert de aanval tot een defensief antwoord op agressie. Zo werd Oekraïne gedestabiliseerd en grondgebied afgepakt. Het is het scenario waarvoor de Balten met hun Russische minderheden doodsbenauwd zijn.

Voor West-Europa is de dreiging minder direct maar even slinks. Het populistische electoraat vormt voor de Russen een vruchtbare akker waarop valt te oogsten. Er is een 'bombardement' op Merkel gaande, constateert de EU-bron. Berichten worden verspreid waarin ze bespot wordt om haar uiterlijk en gehekeld om het toelaten van een miljoen vluchtelingen. Door dat laatste is ze medeplichtig, heet het, aan de aanslagen in Parijs en Brussel en aan misdaden door asielzoekers. 

Bekend is het verhaal van het Russische tienermeisje Lisa in Berlijn dat zou zijn ontvoerd en verkracht door drie immigranten. Het meisje bleek het te hebben verzonnen. Russische media blijven desalniettemin waarschuwen voor verkrachtingen door migranten. Het is een kwestie van feiten verdraaien en stemming maken om een kanselier te slopen die sinds de Oekraïne-crisis het Europese sanctiefront tegen Moskou aanvoert.

MH-17

De doelgroep zijn Europeanen die de gevestigde politiek wantrouwen, kritisch staan tegenover vluchtelingen, de EU en de NAVO, bewondering koesteren voor autoritaire krachtpatsers als Poetin of belang hebben bij een goede relatie met Moskou. Die onderstroom is ontvankelijk voor beïnvloeding door de Russen, zelfs al hebben die de schijn tegen.

Zo blijft Moskou bestrijden dat de MH-17 door pro-Russische rebellen in het oosten van Oekraïne met een Russische raket is neergehaald. Het kwam met wel zes versies van de toedracht waarbij ze de schuld bij Oekraïne legden. Het is weinig geloofwaardig. Maar zelfs als een verhaal wordt ontkracht of rammelt, zoals met de MH-17, blijft er altijd iets hangen, aldus de EU-bron. "De Russen willen niet overtuigen, maar verwarring en verdeeldheid zaaien zodat mensen niets meer geloven." Hij wijst erop dat inmiddels bijna de helft van de Fransen Oekraïne de schuld geeft van het conflict met Rusland.

Hoe verdedig je je daartegen? In 2015 werd geopperd de EU een Europe Today te laten opzetten als tegenhanger voor Russia Today. Dat wilden de lidstaten niet. "We moeten propaganda niet met propaganda bestrijden. Alleen met feiten", vindt NAVO-chef Stoltenberg. Maar hoe het werkt in het brein van mensen weten we niet, erkent de EU-zegsman. Er zijn hele en halve leugens, er is stemmingmakerij en ook feiten zijn niet altijd eenduidig. Dat maakt de informatieslag om de hoofden en harten moeilijk, zeker als die bij zoveel Europeanen vervuld zijn van wantrouwen en opstandigheid.

Minister van Buitenlandse Zaken van de VS Rex Tillerson en president Poetin in 2011.Beeld ASSOCIATED PRESS

In de Disinformation Review meldt de EU wekelijks wat er door pro-Kremlin media aan desinformatie is verspreid. Berucht is het verhaal dat Oekraïense militairen een Russischsprekend jongetje van 3 jaar hadden gekruisigd. Het bericht was vals, een 'ooggetuige' bleek een Russische actrice.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234