Maandag 17/02/2020

Klimaatopwarming

Het weerbericht voor skigebieden: zwarte sneeuw

Beeld BELGA

Straks vertrekken opnieuw massa's Belgen naar de bergen voor hun shotje skipret. Maar hoelang dat feest nog zal duren? Door de opwarming van de aarde is sneeuw vaak alleen nog te garanderen door een arsenaal aan sneeuwkanonnen. Ecologisch is het niet, goedkoop al evenmin. "Het moment is nabij dat skiën onbetaalbaar wordt."

Het is de pijnlijke paradox van elke ware skiër. Het plezier is het grootst hoog in de bergen, ver weg van de drukte en de pistes, daar waar de natuur nog helemaal ongerept lijkt. Tegelijk moet diezelfde skiër geen klimatoloog zijn om te beseffen dat hij of zij op die manier de toekomst van de sport én die van de ongerepte natuur als geen ander bedreigt. Als die toekomst al niet bezegeld is.

Een onomstotelijk feit: de afgelopen eeuw is de gemiddelde temperatuur op aarde met bijna één graad gestegen. Wat zo'n graadje meer concreet betekent, is misschien wel nergens duidelijker te zien als in de bergen - de spreekwoordelijke kanarie in de mijn als het gaat over de gevolgen van klimaatverandering.

Eind 2013 publiceerde de Franse glacioloog Pierre René het boek 'Glaciers des Pyrénées, le réchauffement climatique en images'. Het werkt toont oude en nieuwe foto's van de Pyreneeëngletsjers, en maakt zo een dramatische realiteit wel heel erg aanschouwelijk. De voorbije eeuw zijn de meeste gletsjers in oppervlakte minstens gehalveerd, als ze al niet volledig zijn verdwenen. Ooit telden de Pyreneeën meer dan 100 gletsjers. Daar zijn er vandaag nog 25 van over.

Nog niet zo dramatisch is de toestand als het gaat over sneeuw. Hogere temperaturen betekenen niet per definitie minder sneeuwval. Wél zorgen ze ervoor dat de grens van de sneeuwzekerheid systematisch de hoogte ingaat, en vooral de lager gelegen skipistes in de problemen komen. Een helder voorbeeld is de vallei van Kitzbühel, Oostenrijk, op een hoogte van ongeveer 800 meter. Tot in de jaren tachtig viel hier de meeste neerslag in de vorm van sneeuw. Vanaf de jaren negentig nam de regen de overhand.

Wat die evolutie kan betekenen voor het skitoerisme, wordt geïllustreerd door de meest recente cijfers van Domaines skiables de France, de koepelvereniging van de Franse skistations. De cijfers leren dat 2014, ook wereldwijd het warmste jaar sinds het begin van de metingen, een rampjaar was voor het Franse wintersporttoerisme. In totaal werden er vorig seizoen 13 procent minder skipassen verkocht. Terwijl de hoger gelegen stations in de Alpen nog relatief goed standhielden, werd in de Pyreneeën een daling van 17 procent vastgesteld. Helemaal dramatisch was het skiseizoen voor de Vogezen, waar liefst 40 procent minder skipassen werden verkocht.

• 100 gletsjers waren er vroeger in de Pyreneeën, 25 blijven er daar nu van over

• 13 procent minder skipassen werden er vorig seizoen verkocht in Frankrijk, in de Vogezen was de daling 40 procent

• 80 procent van de prijs van een skipas in een klein skistation gaat naar de productie van kunstsneeuw

Beeld AP

Chinezen en Russen

Zorgt de opwarming van de aarde vandaag al voor een wereldwijde crisis in de ski-industrie? Op het eerste gezicht niet. Volgens het vorig jaar verschenen 'International Report on Snow & Mountain Tourism' werd er in 2013 wereldwijd ongeveer evenveel geskied als in het begin van deze eeuw. Maar dat is dus het globale verhaal. Bekijk je de evolutie van de traditionele skilanden afzonderlijk, dan merk je dat Italië en vooral Zwitserland met een forse daling te kampen hebben. In Frankrijk bleef het aantal skiërs min of meer stabiel, ongetwijfeld dankzij de forse toestroom van "nieuwe toeristen" uit China en vooral Rusland. Zo zouden de Russen tegenwoordig goed zijn voor bijna 10 procent van de hotelboekingen in de Franse Alpen.

Maar het zijn zeker niet alleen die nieuwe toeristen die het skitoerisme voor de ondergang behoeden. Er is ook de inzet van de sneeuwkanonnen. Veel sneeuwkanonnen. Skistations zonder artificiële sneeuw zijn vandaag een zeldzame uitzondering. Geschat wordt dat zonder sneeuwkanonnen ongeveer de helft van de stations de boeken al had mogen neerleggen.

De inzet van het sneeuwkanon verklaart ook waarom de relatief laaggelegen stations in Duitsland nog altijd aan populariteit winnen. Zo zijn er de pistes rond Winterberg, nauwelijks 800 meter hoog, maar volgens de lokale stations wel goed voor "90 dagen wintersport en -pret" per jaar. Zoveel sneeuwzekerheid is enkel nog mogelijk dankzij de techniek. In Winterberg staan er vandaag 450 sneeuwkanonnen. De artillerie werd onlangs nog uitgebreid met de 'Snowfactory', een machine die, anders dan het traditionele sneeuwkanon, ook sneeuw kan produceren bij temperaturen ver boven nul.

Beeld AP

Politieke onwil

Sneeuwkanonnen deden al eind jaren tachtig hun intrede in de wintersport. Waar ze aanvankelijk uitsluitend ingezet werden om stukgegleden stukjes piste te herstellen, spelen ze vandaag meer en meer de rol van sneeuwverzekeraar in gebieden waar het klimaat geen sneeuw meer kan - of nooit kon - verzekeren. Denk aan Sotsji en de Olympische Winterspelen vorig jaar. Bij gebrek aan sneeuw werden er in totaal 400 sneeuwkanonnen ingezet, goed voor een sneeuwlaag van 30 centimeter over een oppervlakte die gelijk staat met circa 1.000 voetbalvelden.

Heel indrukwekkend allemaal, maar is het ook ecologisch nog een beetje te verantwoorden? Een van de grootste tegenstanders van het sneeuwkanon is Carmen de Jong, een Duitse geografe die verbonden is aan het Mountain Centre van de Université de Savoie in Chambery. De enorme hoeveelheden energie die nodig zijn om de sneeuwkanonnen te doen werken, zijn volgens haar niet eens het grootste probleem. "Sneeuwkanonnen lijken op het eerste gezicht onschuldig", zegt ze.

"Als skiër zie je enkel die kleine machine, die wat bevroren water over de piste spuit. Maar dat is slechts het topje van een ijsberg. De hoeveelheden water die zo'n machine nodig heeft, zijn gigantisch. Terwijl er in de bergen, zeker in de winter, al een groot watertekort is. Om de sneeuw te produceren, moet extra water opgepompt worden, of aangevoerd uit naburige gebieden. Later, als de dooi intreedt, komt dat water opnieuw in de kringloop terecht. Dat water is al lang niet meer het zuivere bergwater dat het ooit was. De gevolgen voor de lokale vegetatie zijn rampzalig. Ook als gevolg van grooming (het prepareren van de pistes door bulldozers) worden de alpenweides getransformeerd tot maanlandschappen, waarin nauwelijks nog iets groeit."

De Jong voert naar eigen zeggen een vaak eenzame strijd. "De ski-industrie verlangt vandaag 100 procent sneeuwzekerheid. En de lokale politiek durft niet tegen de belangen van die industrie in te gaan. Sterker nog. Ze subsidiëren die industrie, en doen er alles aan om de schadelijke effecten voor het milieu te minimaliseren."

Een ding staat volgens De Jong vast. Ooit komt er aan dit feest een eind. Als het niet om ecologische redenen is, dan wel om economische. "Sneeuwkanonnen zijn enorm duur. Om u een idee te geven: in een klein station gaat 80 procent van wat u betaalt voor een skipas naar de productie van kunstsneeuw. Omdat we steeds meer kunstsneeuw nodig hebben, zal de prijs van die skipas in de toekomst nog meer stijgen. Het moment is nabij dat skiën onbetaalbaar wordt, en mensen massaal zullen afhaken."

Carmen de Jong gelooft niet dat het skitoerisme daarom tot uitsterven gedoemd is. "Er is nog een toekomst, maar die ligt in het kleinschalige, niet-machinale ski-toerisme. Dobratsch, een skigebied in Oostenrijk, bewijst dat het anders kan. In 2002 heeft de rechtbank er beslist dat het skigebied niet mocht investeren in sneeuwkanonnen omdat het de drinkwatervoorziening in de buurt in gevaar zou brengen. Gevolg is dat ze het skitoerisme daar compleet herdacht hebben, en alle machines - liften incluis - hebben geweerd. Skiën kan er alleen nog op eigen kracht.

"Voor deze vorm van wintersport bestaat een publiek. Maar het is natuurlijk niet het publiek dat komt voor de adrenaline, lawaai en 100 procent sneeuwzekerheid. Voor die vorm van wintersport zie ik geen toekomst, al was het maar omdat het binnen afzienbare tijd onbetaalbaar wordt."

Beeld BELGA

Overdekte skicentra

Honderd procent sneeuwzekerheid. Volgens de klimatologische voorspellingen zal het inderdaad al heel snel een onbetaalbare luxe worden. De meest optimistische scenario's vertellen dat de skistations in de Pyreneeën het in 2030 al met 36 procent minder sneeuw zullen moeten doen. Nog voor het eind van de eeuw zou skiën er alleen nog in het allerhoogst gelegen skistation mogelijk zijn.

Minstens zo confronterend is het onderzoek van Daniel Scott, professor klimaat en toerisme aan de Universiteit van Waterloo, Ontario. Hij ging na hoe de toekomst eruit ziet in de 19 steden waar ooit Olympische Winterspelen hebben plaatsgevonden. Zijn conclusie? De kans is niet denkbeeldig dat aan het eind van deze eeuw de Spelen nog in slechts 6 van die 19 steden mogelijk zijn.

"In de huidige vorm heeft wintersport volgens mij geen toekomst", zegt ook Jeroen Scheerder, hoofd van de Onderzoeksgroep sport- en bewegingsbeleid van de KU Leuven. "Als gevolg van de opwarming van de aarde zullen we het skiplezier steeds hoger moeten gaan zoeken. Het aantal pistes zal afnemen, de drukte zal toenemen, en het zal ons nog meer gaan kosten. Er komt een moment waarop we de afweging zullen maken. Twee keer 1.000 kilometer rijden, zonder enige sneeuwzekerheid, en daar een bom geld tegenaan smijten, is het dat nog wel waard? De laatste decennia is het skiën wat gedemocratiseerd. Ik vrees dat we in de toekomst de omgekeerde beweging zullen zien, en dat de klassieke skivakantie opnieuw enkel voor de happy few weggelegd zal zijn. Democratisch skiën heeft allicht enkel nog een toekomst dichter bij huis, in overdekte wintersportcentra."

Scheerder verwijst daarbij naar Nederland, waar het voorbije decennium enkele "wintersportdorpen" werden neergepoot. Het grootste in zijn soort is Snowworld Landgraaf, goed voor zes pistes, een viersterrenhotel, diverse restaurants en uitgebreide "après-skigelegenheid."

Een groot sneeuwpark maakt ook deel uit van 'Europacity', een ambitieus, Uplace-achtig project dat Franse keten Auchan wil realiseren in de buurt van Parijs.

Wat dit nog te maken heeft met de pure ski-ervaring, hoog in de bergen, in de ongerepte natuur? Weinig of niets. "Dit skiën is 100 procent artificieel", zegt Jeroen Scheerder. "Maar vanuit democratisch en ecologisch standpunt is dit skiën wel de toekomst."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234