Dinsdag 20/04/2021

De Toogfilosoof

Het was voor de vrede in de wereld slechter geweest als deze man nooit had bestaan

null Beeld

TWINTIG GENIALE DENKERS. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Vandaag: Alicja Gescinska over Jean-Jacques Rousseau

Als een enkele eeuwen te laat geboren renaissanceman was Jean-Jacques Rousseau van vele markten thuis. Hij was een begiftigd literator, een origineel denker, hij componeerde verschillende opera's en muziekstukken, en was ook nog pedagoog. Als er iets is waar Rousseau geen gebrek aan had, dan was het creativiteit en verbeeldingskracht. Zijn geest was een vulkaan die voortdurend op uitbarsten stond en waarvan het resultaat alle richtingen uit vloog.

Maar waar de lava van zijn denken ook terechtkwam, een blijvende invloed was gegarandeerd. En net als lava is Rousseau's denken zowel vruchtbaar als destructief bevonden. "Het was voor de vrede van Frankrijk beter geweest als deze man nooit had bestaan", zei Napoleon toen hij in 1800 samen met generaal Stanislas de Girardin voor Rousseau's graf stond. De bloederige storm van de Revolutie was nog maar net gaan liggen en Rousseau was een belangrijke inspiratiebron voor de revolutionairen geweest.

Filosofen die niet in één enkel hokje passen, draag ik meestal een warm hart toe. Rousseau is misschien wel de belichaming van dat soort filosofen: de categorie denkers die in geen categorie onder te brengen is. Rousseau staat met één been in de verlichting, met het andere in de romantiek. Zijn denken bevindt zich op de breuklijn tussen rationaliteit en sentimentalisme. Hij is dé filosoof van de sociale contracttheorie, die een funderende rol heeft gespeeld in de uitbouw van de seculiere, vrije samenleving.

Rousseau was een groot voorstander van directe democratie, maar tegelijk wordt hij ook als een voorloper van het totalitarisme gezien. Zo noemde Bertrand Russell hem een ideologische voorvader van Hitler. Dat kwam omdat Rousseau een onderscheid maakte tussen de volonté générale en de volonté de tous. De staat moet zich op het eerste richten: het algemeen belang. Is er nood aan groene energie, dan moet de staat werk maken van groene energie. Dat de burgers niet tevreden zijn (volonté de tous) met een beperking op hun energievoorziening, duurdere energiefacturen en windmolens op hun zeeën, daar moet de staat zich niet veel van aantrekken. Het algemeen belang gaat voor op individuele verzuchtingen. Zulk een redenering leent zich tot machtsmisbruik en een despotisch regime.

Maar waarom en hoe schuiven individuen in een samenleving hun eigen belang opzij voor een groter doel? Rousseau werkte die gedachte uit in zijn belangrijkste werk: Du Contrat Social (1762). Via de ideeën van volkssoevereiniteit en directe democratie poogt Rousseau te beargumenteren dat het individu zijn vrijheid niet opgeeft, maar net ontwikkelt, wanneer hij zich als goede burger schikt in het sociaal contract en het algemeen belang voorop stelt. Ook als het algemeen belang voor hem individueel nadelig is. Het sociaal contract vertrekt vanuit de gedachte dat gebundelde krachten ons verder brengen dan verdeelde krachten.

Dat is een mooie gedachte, maar het is niet geheel onbegrijpelijk waarom Russell er erg sceptisch tegenover stond. Een despoot kan makkelijk het algemeen belang inroepen en zich achter een impliciet sociaal contract verbergen om uiteindelijk dingen door de strot van de burger te rammen die met vrijheid en zelfontplooiing niet te rijmen zijn.

Toch denk ik dat Rousseau's verdiensten in het aanzwengelen van de politieke filosofie van de democratie en de rechtsstaat groter zijn dan zijn aandeel in het inspireren van despoten en dictators. Het was voor de vrede in de wereld slechter geweest als deze man nooit had bestaan.

Volgende week: Patrick Loobuyck over Jürgen Habermas

undefined

Alicja Gescinska. Beeld Nele Watty
Alicja Gescinska.Beeld Nele Watty
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234