Vrijdag 03/04/2020

InterviewInna Shevchenko

‘Het was uit pure machteloosheid dat we topless protesteerden’: Femen-boegbeeld Inna Shevchenko gebruikt nu het woord als wapen

Beeld AFP

Ooit was Inna Shevchenko niet weg te branden uit de media. Zij was de drijvende kracht achter Femen, de controversiële actiegroep uit Oekraïne die topless feministische boodschappen verspreidt. Vandaag, vlak voor Internationale Vrouwendag, hoeft ze haar blote borsten niet meer te tonen om te worden gehoord. ‘Een vrouwenlijf dient niet enkel om seks of auto’s of yoghurt te verkopen.’

Inna Shevchenko kent geen angst. Ze werd gemarteld door de Oekraïense KGB, ontvangt geregeld doodsbedreigingen en werd talloze keren gearresteerd. Ze wil haar bewegingsvrijheid niet laten inperken, vertelt ze, “want dan hebben ze gewonnen”. Alleen voor corona-angst is ook zij blijkbaar niet immuun: de promotietournee voor de Italiaanse vertaling van haar boek werd last minute geannuleerd. 

Als alles goed loopt, staat ze dit weekend wel in Amsterdam voor een lezing op Internationale Vrouwendag, nu zondag. Dat is hoe het leven er tegenwoordig uitziet voor Shevchenko, die na tien jaar van woelige straatprotesten andere manieren zoekt om haar strijd te voeren en onder meer werkt voor het Franse satirische weekblad Charlie Hebdo. Ooit ging ze – topless en enkel gekleed in een korte rode jeansshort – met een kettingzaag een zeven meter hoog kruis te lijf in Kiev. Vandaag is het woord haar wapen.

U leeft al acht jaar als politiek vluchteling in Parijs, voelt u zich vrij in Frankrijk?

Shevchenko: “Het is paradoxaal: in Frankrijk hebben mensen meer persoonlijke vrijheden dan in Oekraïne, maar ze lijken er niet voluit van te genieten. Hier barstte onlangs opnieuw een debat los over de grenzen van vrije meningsuiting, omdat een jong meisje zich kritisch had uitgelaten over de islam (de 16-jarige Mila had op Instagram onder meer gezegd dat ze de islam ‘bullshit” vond, EM). Een jonge vrouw krijgt doodsbedreigingen, en als reactie gaan we onszelf censureren en oppassen om niemand te beledigen? Nee! Dat vind ik een gevaarlijke tendens. Mensen in Frankrijk beseffen niet hoe kostbaar hun vrijheid is.”

Hebt u op dat vlak zielsverwanten gevonden bij Charlie Hebdo?

“Absoluut, ik werd direct door hen gecontacteerd voor een interview toen ik net in Frankrijk terechtkwam en we zijn altijd in contact gebleven. Charlie Hebdo voelt als een soort toevluchtsoord, ver weg van de mainstreammedia en het publieke debat dat ik heel verengend vind. Ze zijn de outsiders waar ik een natuurlijk affiniteit mee heb. Ik heb prachtige vrienden verloren in die aanslag. Nu is er een mix van enkele ouwe getrouwen, en een jonge energieke ploeg.

“Mijn columns en artikels voor Charlie Hebdo voelen als een natuurlijke voortzetting van mijn activisme met Femen. Het was mijn jeugddroom om journalist te worden, maar in Oekraïne zou ik nooit hebben kunnen schrijven over wat me nauw aan het hart ligt. Bij Charlie Hebdo kan dat wel.”

Femen startte elf jaar geleden met topless protesten. Is er sindsdien iets veranderd op het vlak van vrouwenrechten?

“Ik zie goede én slechte evoluties. MeToo heeft een spectaculair momentum teweeggebracht in de lange feministische strijd. Voor het eerst in de geschiedenis zie ik een globale beweging, los van specifieke groeperingen of bekende gezichten. We zien vrouwen over de hele wereld die hun stem laten horen en gerechtigheid vragen. Zelfs in Rusland zie je nu acties voor wetgeving rond huiselijk geweld. Vandaag is je vrouw slaan nog altijd geen misdaad in dat land, en eindelijk durven vrouwen die misdaden aanklagen.

“MeToo gaat veel verder dan de rechtszaken rond bekende personen. Die schandalen tonen vooral aan dat geweld tegen vrouwen een gigantisch probleem is, dat vrouwen op geen enkele plek honderd procent veilig zijn – niet op straat, niet op het werk, niet thuis. Maar tegelijkertijd is er een enorme tegenbeweging aan de gang: over de hele wereld zie je populistische, rechtse leiders opstaan, die een oude wereldorde propageren die bol staat van seksisme en traditionele genderpatronen. In hun beleid worden vrouwen de eerste slachtoffers. De vrouwenbeweging is groter en machtiger vandaag dan vijf jaar geleden, maar de diepere machtsstructuren in onze maatschappij weigeren mee te evolueren.”

Inna Shevchenko leidt een protestactie van Femen in Parijs.Beeld AFP

U wijst naar leiders als Trump, Bolsonaro, Orbán als vijanden van het feminisme. Maar zij zijn democratisch verkozen geraakt, enkel met behulp van de stemmen van heel veel vrouwen.

“Vrouwen die seksistische en misogyne leiders steunen, doen dat vanuit de rol die de maatschappij hen heeft toegedeeld. Het lijkt comfortabel voor hen om te kiezen voor de zekerheid van de status quo. Maar als je mij vraagt waarom zoveel vrouwen voor Trump of Bolsonaro stemmen, dan is mijn vraag: waarom stemmen zo veel mannen op Trump en Bolsonaro? Feminisme is geen vrouwenstrijd. Gendergelijkheid gaat niet over het bevrijden van vrouwen, het gaat ook over het bevrijden van mannen uit hun rol – de druk die de maatschappij op hen legt, om een beeld in stand te houden van masculiniteit als kracht. Het gaat om een volledige transformatie van de manier waarop we onszelf en de samenleving zien.”

Waarom zien we minder Femen-protesten in de media? Is er gewenning opgetreden bij het publiek?

“In het begin van onze acties was topless betogen al shockerend genoeg om aangevallen en gearresteerd te worden. Vandaag moeten we al verregaande anti-moslimboodschappen verkondigen om nog belaagd te worden. Dat is vooruitgang, zeker? (lacht)

“Maar er zijn ook andere redenen. Uit veiligheidsvoorzorgen hebben we het centrale Femen-hoofdkwartier in Parijs moeten sluiten (in 2013 was er een brandstichting na een reeks bedreigingen, EM). We hadden structuren opgezet om een echte internationale organisatie te worden, maar Femen is organisch verder gegroeid. We zien video’s en foto’s op sociale media van protesten waar we zelf niet eens bij betrokken waren. In Korea, Mexico, Turkije gebruiken vrouwen de Femen-tactieken om actie te voeren – vaak onherkenbaar gemaakt – met slogans op hun blote lijf en een bloemenkrans op het hoofd. Femen is een globaal idee geworden, dat alle vrouwen ter wereld vrij kunnen gebruiken om hun specifieke eisen te onderschrijven. Dat is de toekomst van Femen. Ik zie mijn rol nu eerder als adviseur.”

Inna Shevchenko.Beeld Reuters

Volgens de documentaire Ukraine Is Not a Brothel uit 2013 was dat vroeger heel anders. Toen bleek dat Femen op zeer autoritaire wijze werd geleid door een man, Viktor Sviatsky, die jullie strak in de hand hield.

(zucht) “In de beginjaren in Oekraïne functioneerde Femen helemaal anders dan nu. Op een gegeven moment zijn we slachtoffer geworden van onze eigen mediatisering, we hadden iets in gang gezet waar we geen controle meer over hadden. We hadden de media nodig om onze boodschap te verspreiden, maar op de duur had niemand het nog over onze boodschap. Maar hij (Viktor Sviatsky, EM) heeft al lang niets meer met Femen te maken, en we zijn sterk geëvolueerd.”

Geen straatprotesten meer voor u?

“Dat is voor mij persoonlijk zeker een van de grote verwezenlijkingen van Femen. Het was uit pure machteloosheid dat we topless protesteerden. Omdat onze woorden door niemand werden gehoord, voelden we ons genoodzaakt om onze slogans op onze naakte lijven te schilderen. Omdat het de enige manier was om onze boodschap naar de buitenwereld te krijgen, in de hoop dat enkele slogans door de media zouden worden opgepikt. We hebben getoond dat een naakt vrouwenlijf een politiek wapen kan zijn. Een vrouwenlijf dient niet enkel om seks of auto’s of yoghurt te verkopen, het kan ook een middel zijn voor politieke actie. Na tien jaar staan we verder: ik kan mijn boodschap nu ook met veel meer diepgang brengen. Ik krijg ruimte om zelf ideeën te verwoorden, en niet alles in slogans te vatten.”

The Freedom Lecture door Inna Shevchenko, zondag 8 maart, 20 uur in De Balie in Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234