Zaterdag 06/03/2021

'Het was niet makkelijk om over hun seksualiteit te praten'

Interview met Moufida Tlatli, scenariste en regisseuse van de Tunesische film 'La Saison des Hommes'

Gent / Eigen berichtgeving

Jan Temmerman

'Ik was op zoek naar een situatie waarin sprake was van de scheiding der lichamen tussen man een vrouw; een situatie die sterk en sprekend genoeg was om het eigenlijke onderwerp van de film te kunnen behandelen, namelijk de seksualiteit van de vrouw. Als een vrouw die seksualiteit om een of andere reden moet missen, veroorzaakt dat, net als bij de man, allerlei neurosen en andere problemen."

Zo'n situatie van scheiding vond de Tunesische cineaste Moufida Tlatli op het eiland Djerba, waar de vrouwen elf maanden per jaar moeten wachten op het 'seizoen van de mannen', het moment waarop zij eindelijk terugkeren van hun werk op het Tunesische vasteland of in het buitenland. "Ik heb het verhaal bewust niet gedateerd, wat mij trouwens het verwijt van enkele Tunesische journalisten heeft opgeleverd dat ik wéér blijf hangen in het verleden", vertelde Tlatli op het Filmfestival van Gent, waar zij in oktober vorig jaar zelf La Saison des Hommes kwam voorstellen. Dat wéér-verwijt had te maken met haar debuutfilm Les Silences du Palais uit 1994, een indringend portret van vrouwelijke onderwerping, berusting én verzet, gesitueerd tegen de achtergrond van de Tunesische onafhankelijkheidsstrijd in de jaren '50. Als daar door de politieke onrust op een bepaald moment noodmaatregelen worden uitgevaardigd, reageert één van de vrouwen laconiek: 'Ons hele leven is een uitgaansverbod'. In La Saison des Hommes is er opnieuw sprake van vrouwelijke berusting én verzet. En van wachten. Te veel en te lang wachten.

"Ik kreeg inderdaad de kritiek dat ik wéér met herinneringen bezig was in plaats van een hedendaagse film te maken over de problemen van de moderne jeugd", vervolgt de cineaste. "Dat zou ik eerlijk gezegd zéér moeilijk vinden, want ik ben van een andere generatie en het is aan de jonge cineasten om films te maken over zichzelf en hun leeftijdsgenoten. Ik maak films over de zaken die ik zelf het beste ken, over de manier waarop ik vandaag de dag op bepaalde situaties reageer, hoe ik daarover met mijn dochter en mijn zoon praat. En daarbij realiseer ik mij hoe er nog veel werk geleverd moet worden. Niet alleen in Tunesië, maar ook in de rest van de wereld. Ik heb La Saison des Hommes ook getoond op verschillende festivals in Amerika en dat werd steeds gevolgd door een interessant debat, waarbij bepaalde vrouwen zegden dat ze te ver waren gegaan in het feminisme, dat zij het verschil, het goéde verschil, tussen mannen en vrouwen uit het oog waren verloren, dat zij te zeer op de mannen wilden gelijken, met als gevolg dat de mannen hen niet meer bekeken of begeerden, maar alleen nog schrik hadden."

"Maar een precieze datering van deze film zou ook te veel complicaties veroorzaakt hebben, in de zin dat er geen officiële, wetenschappelijke statistieken bestaan over het aantal families dat nu nog in dergelijke traditionele omstandigheden leeft, dus waarbij de man emigreert en de vrouw achterblijft. Ze bestaan nog steeds, want ik heb ze zelf gezien tijdens mijn enquête op Djerba. Dat eiland bestaat eigenlijk uit twee delen. Er is de zee, met de luxehotels en de toeristen, die letterlijk de rug keren naar dat andere gedeelte, het platteland waar men slechts via kleine weggetjes heen kan. De bevolking leeft daar echt insulair, op zichzelf teruggeplooid. Men houdt er niet van bezoekers. Men spreekt daar trouwens van les maisons des femmes, want terwijl de mannen weg zijn, worden de deuren niet makkelijk geopend. Zelf had ik, om toegang te krijgen tot die huizen, de hulp nodig van een sociaal assistente. De vrouw in kwestie is de allereerste sociaal assistente van Tunesië sinds de onafhankelijkheid. Zij is zelf Djerbienne, leeft nog steeds op het eiland, maar zij is wel vrij en modern. Stilaan heb ik zo het vertrouwen van die vrouwen weten te winnen."

"Ik was op zoek naar een situatie waarin sprake was van de scheiding der lichamen tussen man en vrouw; een situatie die sterk en sprekend genoeg was om het eigenlijke onderwerp van de film te kunnen behandelen, namelijk de seksualiteit van de vrouw. Als zij die seksualiteit om een of andere reden moet missen, veroorzaakt dat, net als bij de man, allerlei neurosen en andere problemen. Wegens het taboe is er natuurlijk sprake van een grote pudeur. Het was voor die vrouwen dan ook niet makkelijk om daar met mij over te praten. Ze spraken vooral over hun lichaam, over de kwaaltjes die ze hebben en de pijn die ze voelen."

Maar zelf leggen ze blijkbaar niet de link tussen dat lichamelijke ongemak en het gebrek aan seks?

"Neen, dat moet je raden, ook in de film. Anders zou ik die vrouwen van Djerba - voor wie ik deze film met veel liefde gemaakt heb - enorm gechoqueerd hebben en dat was niet mijn bedoeling. Het is niet hún fout dat ze en manque zijn, net zomin als het de schuld is van de mannen dat ze moeten vertrekken om elders te gaan werken. Ik wou vertrekken van een extreme situatie - elf maanden afwezigheid op de twaalf - om het op een indirecte manier, via metaforen en symbolen, over de hele Arabische of islamitische samenleving te hebben in verband met dat specifieke probleem van de vrouwelijke seksualiteit. Het is allemaal zo taboe en zo verborgen, dat bijna niemand wil erkennen dat er inderdaad sprake is van een ernstig probleem. Men spreekt er gewoon niet over."

Een ander aspect van de film is de manier waarop de vrouw zélf vaak de situatie van de vrouw bestendigt, zélf de taboes en verboden doorgeeft. In die zin kan de schoonmoeder van het hoofdpersonage Aïcha zo'n beetje als 'de slechterik' van het verhaal beschouwd worden. Als de grootvader op een bepaald moment een klap uitdeelt, is het in feite de schoonmoeder die zijn hand gegrepen heeft en daarmee slaat.

"Ik ben blij dat je dat opgemerkt hebt, want de scène verloopt nogal snel en ik heb de indruk dat niet iedereen het zo gezien heeft. Maar de schoonmoeder is niet echt 'slecht'. Zij is het omdat ze daartoe gedwongen wordt. De zonen vertrekken en dragen haar als het ware de macht over en zij moet dan, zo goed en zo kwaad als ze kan, de orde handhaven. Zelf heeft ze indertijd wellicht evenzeer geleden onder het juk van haar eigen schoonmoeder.En het is de moeder van Aïcha die haar eigen dochter op een bepaald moment zegt dat zij een zoon moet baren om gerespecteerd te worden. Op die manier wou ik dus de schakels van de ketting laten zien. Het eigenlijke vertrekpunt voor deze film waren de vragen van mijn dochter over haar vrijheid als vrouw in Tunesië, over haar lichaam en haar seksualiteit. Daardoor moest ik dus ook mezelf bevragen. Wat kan ik aan mijn dochter meegeven? En wat heeft mijn eigen moeder mij meegegeven? Het was voor mij erg verwarrend om op die vragen te antwoorden, onder meer omdat ik geen dingen wou zeggen die ik later misschien zou betreuren of die mijn dochter mij zou verwijten."

TITEL: La Saison des Hommes. REGIE en SCENARIO: Moufida Tlatli. FOTOGRAFIE: Youssef Ben Youssef. MUZIEK: Anouar Brahem. PRODUCTIE: Margaret Menegoz en Mohamed Tlatli. VERTOLKING: Rabiaa Ben Abdallah, Sabah Bouzouita, Ghalia Ben Ali, Hend Sabri, Ezzedine Gennoun, Mouna Noureddine, Adel Hergal, e.a.

Tunesië, 2000, kleur, 124 min. Gedistribueerd door Progrès Films.

'Ik maak films over de manier waarop ik vandaag de dag op bepaalde situaties reageer'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234