Zaterdag 26/11/2022

Het vreugdevuur der menigvuldigheden

Op 7 juni vertrok in Lissabon de Literatuurtrein Europa 2000 met bestemming Berlijn. Daar komt hij op 16 juli aan, nadat hij in 18 steden halt zal hebben gehouden. Aan boord van deze rijdende literaire salon bevinden zich 104 bekende en vooral minder bekende auteurs uit alle 45 Europese landen. De verhalen die de auteurs na afloop van hun reis zullen schrijven, worden gebundeld en vertaald in alle 57 talen die gesproken worden in de deelnemende landen. De Nederlandse schrijver Serge van Duijnhoven reist mee.

door Serge van Duijnhoven

De langzaamste trein die ik ooit genomen heb, was een TGV van Parijs naar Lille. Een Train à Grande Vitesse, die door de Franse regering is ingezet voor de Literatuur Express, die met honderd schrijvers aan boord door Europa heen trekt, van Lissabon naar Moskou en met als eindbestemming Berlijn. Voortdurend stond de TGV stil in het Noord-Franse landschap, omdat er zich volgens de bestuurder "dieren op de rails bevonden". Is Frankrijk net zo'n land aan het worden als India? In de trein worden briefkaarten uitgedeeld met foto's van Patrick De Spiegelaere, waarop de schrijvers geacht worden een boodschap te schrijven aan het Europees Parlement, een tekstje van veertig woorden dat 's anderendaags voorgelezen zal worden in Brussel.

Ik schrijf:

'Laten we hopen dat Europa in de toekomst niet slechts met een munt - onder de mun ten maar meer nog met een tong - onder de ton gen spreken kan. Dat zij het verleden niet slechts wreken, breken, maar de vrede maken kan.'

In het monumentale hôtel de ville van Lille wacht ons een copieus banket, dat wordt aangeboden door de burgemeester van deze door Rem Koolhaas stevig onder handen genomen Frans-Vlaamse stad. Een Palestijns jongerenkoor fleurt de maaltijd op met zwoele gezangen, ritmes uit het Nabije Oosten die live door een klein gitaarorkest worden versterkt. Tegenover me zit een man met een kogelvrij vest. Hij is kalend, heeft een rode huid die schilfert rond de oren, en een wipneus.

"Zijn er Palestijnse hoogwaardigheidsbekleders aanwezig?" vraag ik.

De man informeert of ik schrijver ben. "Félicitations," zegt hij als ik bevestigend antwoord, en hij staat op om me de hand te schudden. Het kogelvrije vest blijkt een mitella van teflon, die een gebroken sleutelbeen op de juiste plek moet houden. "Ik ben fotograaf," verklaart de man. "Bij een recente demonstratie in Parijs heeft de politie mij aangezien voor een der demonstranten en me ervan langs gegeven met de wapenstok. Mijn schouder en sleutelbeen zijn gebroken, en ik kan voorlopig niet werken."

"Wat erg," zeggen Asli Erdogan (mijn Turkse disgenote) en ik. De man schenkt zich het ene na het andere glas bier in. Sterk Vlaams bier, van hoge gisting. "En u mevrouw? Bent u journaliste?" vraagt de man aan Asli. "Ik ben schrijver, net als mijn buurman," antwoordt de Turkse fysica. Weer staat de man op, om ook haar te feliciteren.

De andere gasten aan tafel werpen afkeurende blikken op de man met het kale hoofd en de mitella. "Is dat een bekende van u?" vraagt een Zweeds dametje met een zuur gezicht.

De kalende man probeert aan te sturen op een afspraakje met de Turkse, om haar zijn collectie foto's te laten zien. "Ik heb een hoop foto's van Libanezen," zegt de man. "Ik ben Turkse, geen Libanese," zegt Asli. "Ik heb ook een hoop foto's van Arafat," probeert de gehandicapte fotograaf nogmaals. "Ik woon hier vlakbij. Het is jammer dat u geen tijd heeft, want ik had u graag mijn collectie laten zien."

Na afloop van de maaltijd vlucht Asli weg. De man en ik blijven achter. Weer schudt hij me de hand. "Het was een groot plezier om u gezelschap te mogen houden," zegt hij. "Weet u, ik was niet uitgenodigd, maar ben toch gekomen. Ik ben een vagebond, zonder vast adres. Er was hier een banket, dus ik dacht: laat ik het proberen. Het was zeer aangenaam, tot ziens..."

De Est met de rosse baard die vooruitsteekt als de baardkoker van Toetanchamon, en die eigenlijk Karl Martin heet maar door mij Karl Marx genoemd wordt, vertelde in de speciale Dieseltrein uit de voormalige DDR waarmee de Literatuur Express vanaf Brussel door Europa heen reist, een mop: "Als Hitler nog geleefd had, zou hij geen boeken hebben verbrand. Hij zou ze hebben gerecycled. Dat is wat hij op het eind van de oorlog trouwens ook al deed met de joden..." De Duitsers aan wie hij dit vertelde, konden niet lachen. Misschien maar goed ook. Als de holocaust-veroorzakers een halve eeuw na dato de genocide van de joden af zouden doen als een smakelijke grap, dan zou er pas echt om ons moreel besef gevreesd moeten worden.

Karl Marx beweert dat de joden er beter dan anderen in geslaagd zijn om hun volksleed 'marketingtechnisch' en 'publicitair' onder de aandacht te brengen. Geen van de andere volkeren die in de afgelopen eeuw geheel of gedeeltelijk gedecimeerd werden, hebben zoveel aandacht voor hun geschiedenis weten te genereren. "En er zijn veel volkeren die over de kling gejaagd zijn, of gedeeltelijk uitgemoord. De Armeniërs door de Turken bijvoorbeeld. Maar ook de Esten. Een vijfde deel van onze bevolking is door Stalin gedeporteerd naar Siberië en nooit meer teruggekeerd..."

"What kind of beer is that 'Erdbeer'?" vraagt David uit Armenië mij op het terrasje van een ijssalon in Dortmund.

De spraakverwarring blijft gigantisch gedurende deze reis. Maar juist dat verbroedert. Koffers, hotels, verwaten schrijvers. Het schudden van de trein. Het schudden van handen. Het schudden van cocktails. Het declameren van gedichten. Het definiëren van posities. Het aanzien van de groep. Het onthouden van kamernummers. Het spel op de hotelpiano. Het vluchtige groeten van collega's. Het verzenden van berichten. Het verzinnen van verhalen. De opmaak voor de Europese finale...

Op de Expo 2000 in Hannover woedt het vreugdevuur der menigvuldigheden. 'Unity in Variety' luidt de slogan in het paviljoen van Bosnië en Herzegovina. Een triest, verhullend paviljoen is het, in een kale hal, en met enkel foto's van voor de oorlog. Geen woord, geen teken, niets dat refereert aan de verwoestende, drieëneenhalf jaar durende burgeroorlog die aan meer dan driehonderdduizend burgers (een tiende van de bevolking) het leven gekost heeft. De eenheid van de verscheurde republiek wordt op de Expo valselijk gesuggereerd, de verscheidenheid voor het gemak vergeten. Bosnië ziet eruit als een ongeschonden idylle. Op de enige computer die beschikbaar is, klinkt de bittertrieste muziek van Goran Bregovic.

De baliejongen die me een toelichting geeft bij de computer ("hoe groot denk je dat deze stenen grafmonumenten zijn bij de necropolis van Glamaæ? Viereneenhalve meter in de hoogte!"), is moslim. "Mijn Servische bazin drinkt binnen koffie," zegt hij. "Ik sta hier even alleen. Iemand moet toch werken, zie je."

De computer toont ook teksten van Bosnische kinderen over oorlog, liefde, vrede en de toekomst. De muziek komt wederom uit het graf, of daaromtrent. Iggy Pops weemoedige lied 'In the Death-car', dat door de Sarajeefse regisseur Emir Kusturica is gebruikt voor zijn film Arizona Dream. Marica (15 jaar, uit Neum): "I do not know what to say about peace. It is something taken for granted. I love peace because I want to live a normal life."

Vinko, 23 jaar, uit Mostar: "I do not want to talk much about peace, because that is one of the greatest deceptions of humanity."

Aleksandra, 13 jaar, uit Neum: "I wish computers that I could connect to and enter my dream world would exist."

In het Macedonische paviljoen drinken de standhouders Macedonische wijn. Er is verder geen kip te bekennen. Het videoscherm flikkert en geeft stoorbeelden van Duitse bierdrinkende voetbalsupporters.

Het Belgische paviljoen is opgesplitst als het land: in een Waals en een Vlaams gedeelte, en in het midden keurig netjes een burgerlijk videofilmpje over een dagje in de hoofdstad Brussel. Ook hier is het devies, net als bij de stand van Bosnië en Herzegovina: eenheid in de veelvoud, 'Unity and Diversity'. Het Waalse paviljoen is een stuk gedegener ingericht dan het Vlaamse - dat zeer vluchtig en mercantilistisch aandoet, en enigszins stupide met een kindercarrousel. In het Waalse paviljoen kun je naar Jacques Brel luisteren, naar Arno en Axelle Red, je kunt kleine fragmenten horen of portretten bekijken van schrijvers, musici, kunstenaars, wetenschappers. In het Vlaamse deel is niets aanwezig dat naar cultuur of literatuur of kunst verwijst. Wel zijn er beelden te zien van modedefilés en kun je Duvel drinken in miniglaasjes. Kom je in het Waalse gedeelte Bruegel, Michaud, Maeterlinck, César Franck, Amélie Nothomb en zelfs contemporaine non-valeurs als Francis Dannemark tegen, in het Vlaamse gedeelte blijven keien als Rubens, Van Eyck, De Coster, Louis Paul Boon, Hugo Claus en Tom Lanoye pijnlijk afwezig. "Wij dachten dat de mensen dat toch wel een beetje beu waren, die cultuur," zegt het Vlaamse meisje bij de centrale ingang van het paviljoen.

Een schandalig staaltje van staatspropaganda tref je in het Chinese paviljoen, een klein eindje verder. "Het Chinese volk bestaat uit vele volkeren, en alle volkeren hebben gelijke rechten," zegt een zoetgevooisde vrouwenstem in de ronde cinemazaal, onder begeleiding van een pathetisch hiep-hiep-hoeramuziekje en de onvermijdelijke helikopter-in-scheervlucht-beelden van snelwegen, bruggen, wolkenkrabbers, stuwdammen en kerncentrales.

Alle volkeren hebben gelijke rechten? Geldt dat ook voor de onderworpen volkeren, zoals de Tibetanen? "Hongkong en Macao zijn inmiddels terecht teruggekeerd naar de moederschoot van China," propageert de dame zoetjes verder. "De overdracht is vlekkeloos verlopen. Weldra zal ook Taiwan weer Chinees zijn."

Ook Kroatië pookt het vreugdevuur de menigvuldigheden in Hannover hoger op dan in de werkelijkheid. "Kroatien; die Pracht der Vielfalt," valt te lezen in het azuurblauwe paviljoen waar het water klatert onder glazen tegels. Het filmpje in dit paviljoen is enigszins sardonisch, autoritair en dubbelzinnig. 'Traumansichte' is de titel: 'Dreamscapes'. In een cinemazaal trekken prentkaartbeelden voorbij van een jongen die zich een weg droomt door het idyllische Kroatische landschap, op de voet gevolgd door zijn trouwe Snuf de Hond. De film begint wat apocalyptisch in een landschap van fabrieksruïnes, rookpluimen, brandende gebouwen (een verwijzing naar de Joegoslavische secessieoorlogen?), en gaat dan over in een pastorale scheervlucht over eilanden, een diepblauwe Adriatische Zee met zeil- en (opmerkelijk, of juist niet voor de politiestaat die Kroatië is) politieboten, wilde rivieren door diepe karstvalleien, folkloristische dorpjes met zingende meisjes op een boerenkar die door paarden wordt getrokken. Wat niet wordt verteld, is dat in het land waar de Pracht der Vielfalt wordt gevierd, Italiaanse, Servische en andere minderheden (zoals kritische intellectuelen) nog altijd systematisch worden getreiterd en geterroriseerd.

Het dieptepunt gedurende deze wonderbaarlijke reis met de Literatuur Express komt voor mij op woensdagavond in Hannover, wanneer ik met een bustaxi word afgezet voor een lezing over 'Dj's, vj's en literatuur' op het verzopen terrein van The Church of Jam City, een tentenkamp van jonge evangelisten, veganisten en andere religieuze preciezelingen. Voor de tent waar ik moet optreden staat een witte Kirchenbus met aan boord computers voor internet. 'Der Kirchenbus kommt,' staat erop geschreven. Bij het portaal van de tent staat een bordje: 'Schoenen uit!' Binnenin liggen kussentjes waarop aanwezigen in kleermakerszit plaats kunnen nemen. Her en der liggen Gottesklang, kleine Liederbücher en kristallen bollen waarin kaarsen zijn aangestoken. Op een glazen altaar ligt Die Bibel klaar voor lezing. Een beschilderd doek ligt uitgespannen op de grond, met een vredetafereel in blijde Chagall-kleuren. "Bist du froh?" vraagt een jongen met een kaalgeschoren hoofd. Behalve de religieuze kamporganisatoren is er geen publiek. Dat heeft eieren voor zijn geld gekozen, en schuilt op het Expo-terrein voor de regen. Het begint gigantisch te onweren. Ik vertik het om in deze tempel van Holofernes het theater van de kat haar kut op te voeren, en begin maar wat te pingelen op het kerkorgeltje om de tijd te doden tijdens dit noodgetij. Een aangespoelde Maltese collega vraagt of ik niet wat Albinoni wil spelen, om nog meer in de sfeer te komen. Zijn dochter heeft zopas twee miskramen gekregen, en de laatste baby droeg ze een maand lang als een dode vrucht mee in haar buik.

Als ik weer in het busje stap om terug te keren naar het hotel, vraagt de jongen met de kaalgeschoren schedel met een stationaire grijns: "Bist du noch immer froh?"

Meer informatie: www.literaturexpress.org

De spraakverwarring blijft gigantisch gedurende deze reis. Maar juist dat verbroedert

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234