Dinsdag 10/12/2019

Het voorrecht te mislukken

Een jaar geleden had in Europa nog geen mens van hem gehoord. Dankzij de oscarnominatie voor zijn aandeel in de soundtrack van de film Good Will Hunting, groeide de 28-jarige Elliott Smith echter uit tot de meest gevierde singer-songwriter van de jongste maanden. Zopas werden zijn eerste drie platen, waaronder het schitterende Either/Or, eindelijk ook in ons land uitgebracht. Maar de zanger heeft nog meer pijlen op zijn boog: vanaf maandag wordt in de winkelrekken immers plaats geruimd voor zijn nieuwe cd, XO.

Dirk Steenhaut

De verfvlekken op zijn T-shirt geven het al aan: Elliott Smith is een kerel zoals u en ik. Niet zo'n over het paard getilde ster die voortdurend exclusieve feestjes afschuimt, maar een man die, als hij niet op tournee is, ook weleens huiselijke karweitjes opknapt. Op het podium straalt hij zelfvertrouwen uit; ernaast oogt hij schuchter en gesloten. Maar wat hij te vertellen heeft, sluipt in zijn fragiele, impressionistische songs, waarin je vage echo's herkent uit de lo-fi-folkpop van Lou Barlow of de Big Star-periode van Alex Chilton: dezelfde warme melodieën, een vergelijkbare eenvoud.

Smith is geen vrolijke jongen. Uit de diepe groeven in zijn gezicht kun je aflezen dat zijn leven al langs enkele neerwaartse spiralen heen is gegleden. Maar als hij over zijn ervaringen zingt, zoals op zijn tamelijk sublieme cd Either/Or, doet hij dat schijnbaar onbewogen, zonder stemverheffingen. De plaattitel verwijst naar Enten/Eller, een ambitieus werk van de Deense filosoof Søren Kierkegaard. "Ha, betrapt," lacht de zanger, die een diploma politieke wetenschappen en wijsbegeerte op zak blijkt te hebben. "Eerst leek die referentie me nogal pretentieus, maar toen bedacht ik: ach, geen mens die het zal merken. My mistake. Maar inderdaad: veel van de songs handelen over hoe moeilijk het is de juiste keuzen te maken in het leven, omdat je de gevolgen ervan zelden vooraf kunt inschatten."

De teneur van Smiths introspectieve liedjes is doorgaans donker en melancholisch. Wanhoop, vervreemding, eenzaamheid en zelfbedrog zijn steeds terugkerende thema's, terwijl de vertwijfelde hoofdfiguren uit 'Needle in the Hay' of 'Between the Bars', tegen beter weten in, soelaas zoeken in drugs en alcohol. "Wat men thuis in Amerika ook mag beweren, het is nooit mijn bedoeling geweest deprimerende songs te schrijven. Zelf vind ik ze trouwens helemaal niet zo zwartgallig. Integendeel: op mij hebben ze steevast een opbeurend effect."

Toch kom je op Elliott Smiths platen veel meer verliezers dan winnaars tegen. "Zeker. Maar dat komt omdat ik zelf niet zoveel winnaars kèn. Om een of andere reden heb ik het vaker over mensen met problemen dan over lieden die een rimpelloos bestaan leiden. Tja. Crisissen, conflicten en tegenstellingen zijn nu eenmaal boeiender om over te schrijven. Hoewel: de jongste tijd doe ik erg mijn best om af en toe ook eens wat luchtigers te verzinnen.

"Veel van mijn liedjes gaan over vormen van afhankelijkheid - van een persoon, een drug, een stad, een situatie... Aan de ene kant gaat het om dingen die mijn personages denken nodig te hebben om gelukkig te zijn; aan de andere kant dreigen ze er almaar dieper door in de afgrond te worden gesleurd. Vernietigd worden door datgene wat je aantrekt - het is een tweesnijdend zwaard. Maar voor alle duidelijkheid: ik schrijf nooit over iets specifieks, althans niet bewust. Ik laat de songs gewoon in me opborrelen en later stel ik dan vast: hé, het gaat dààrover!"

Die vaagheid zorgt er wel voor dat de luisteraar de inhoud van een nummer zelf moet invullen en er, precies daardoor, zijn eigen gevoelens in kan projecteren. Hoe vaker je Elliott Smiths songs beluistert, des te groter de kans dat je perceptie ervan na een poosje volledig verandert.

"Het is fijn als de toehoorder zijn verbeelding in de songs de vrije loop kan laten. Zelf hou ik niet van dingen die al te strikt gedefinieerd zijn, omdat zulks te veel beperkingen inhoudt. Ben je toevallig niet in de stemming die door zo'n eenduidig lied wordt opgeroepen, dan kun je je er ook niet mee identificeren. Kijk, als ik op straat een vluchtig praatje maak met iemand die me niet kent, is het moeilijk te voorspellen wat voor indruk ik zal maken. De een zal me misschien innemend vinden, de ander kan mij voor een psychopaat aanzien. Mensen interpreteren alles nu eenmaal op hun eigen manier. En wat mij betreft is dat prima."

Ook zelfspot wordt door Smiths personages niet geschuwd: "When they clean the street / I'll be the only shit that's left behind" klinkt het hilarisch in 'Rose Parade', terwijl de verteller uit 'Coming Up Roses' zichzelf doodleuk omschrijft als "a junkyard full of false starts." Soms lijken de figuren zelfs ronduit trots op hun underdog-positie: "I wouldn't need a hero / If I wasn't such a zero", vernemen we uit 'Good to Go'. "O, het is zeker niet al kommer en kwel," zegt de zanger. "Er zit wel degelijk een komisch aspect aan mijn songs."

Maar vreemd genoeg heeft niet iedereen dat in de gaten. Neem nu een song als 'Rose Parade'. "Ik heb lange tijd in Portland, Oregon, gewoond, waar ieder jaar een rozenstoet wordt gehouden. En soms hoor ik, tot mijn grote verbazing, zeggen dat die song precies beschrijft hoe het er tijdens dat evenement zoal toegaat. Maar het was helemaal niet als een ode bedoeld. Die parade was voor mij louter decor; hij fungeerde hooguit als een allegorie van het soort mensen dat met de vruchten van zijn succes loopt te pronken en zichzelf voortdurend schouderklopjes geeft. Alleen: de ironie ervan blijkt nogal wat mensen te zijn ontgaan."

Hoe wordt succes in Smiths eigen woordenboek gedefinieerd? "Het vermogen goede songs te schrijven is voor mij belangrijker dan wat ook," vertelt hij gedecideerd. "Uiterlijke tekenen van succes houden me niet zo bezig. Zelf put ik vooral voldoening uit het feit dat ik erin slaag iets te doen naar best vermogen. Of het goed overkomt of geld opbrengt is weer een heel andere vraag. Maar ik heb al gemerkt dat ik me beter voel als ik mij daar het hoofd niet over breek."

Hoewel de zanger met Roman Candle, Elliott Smith en Either/Or al drie uitstekende langspelers op zijn naam had staan, begon men hem pas met superlatieven te overladen nadat enkele van zijn oudere liedjes hun weg hadden gevonden naar de soundtrack van Gus Van Sants succesfilm Good Will Hunting.

"Toen ik nog in Portland woonde, raakte ik met Gus bevriend, nadat hij een paar keer naar mijn optredens was komen kijken. Sindsdien zagen we elkaar regelmatig om over films of opnametechnieken te discussiëren. Je moet weten dat Gus Van Sant ook zelf een niet onverdienstelijke songwriter is. (zijn elpee 18 Songs About Golf uit 1983 werd vorig jaar nog op cd uitgebracht door Pop Secret Records, DS). Toen hij terloops vermeldde dat hij enkele van mijn liedjes in zijn volgende film wilde gebruiken, schonk ik daar eerst niet te veel aandacht aan. Tot hij me uitnodigde om bij hem thuis naar een ruwe montage van Good Will Hunting te komen kijken. Ik was echt verrast, al viel op dat ogenblik absoluut nog niet te voorzien dat zijn film zo'n kaskraker zou worden. Een vreemde ervaring, maar wel leuk."

Het enige nummer dat Elliott Smith speciaal voor de film schreef, was 'Miss Misery', dat werd genomineerd voor een prestigieuze Academy Award, in de categorie Beste Origineel Filmliedje. Toen de zanger in maart werd uitgenodigd om zijn song ten gehore te komen brengen tijdens het chique prijsuitreikingsgala, was hij vanzelfsprekend het absolute buitenbeentje tussen mainstreamsterren als Céline Dion, Trisha Yearwood en Michael Bolton.

Een verdomd surrealistische avond," herinnert hij zich. "Het feit dat iemand uit de undergroundscene van Portland (zie ook: de Wipers en Dead Moon, DS) plots door Hollywood aan de boezem werd gedrukt, was bizar en hilarisch tegelijk. Vooral omdat die wereld zo volkomen haaks staat op de mijne en die van mijn vrienden.

"Bijna alle genomineerde filmsongs klonken erg bombastisch en leken als twee druppels water op die van vorig jaar. Bovendien was iedereen die tijdens die show optrad ontzettend beroemd. Ik voelde me er helemaal niet op mijn plaats en verkeerde dus in een eigenaardige, zeg maar licht vijandige stemming. Maar Céline Dion kwam een praatje met me maken en was bijzonder vriendelijk. 'Zenuwachtig?' vroeg ze. Yep, antwoordde ik. Ze stelde me gerust en vertelde dat ze 'Miss Misery' een prachtig liedje vond. 'Maak je maar geen zorgen, ik ben ook zenuwachtig, maar daar ga je juist beter van zingen.' Wow, echt een schatje. En dat was wel het laatste wat ik van haar had verwacht."

Smiths vorige platen kwamen uit op Kill Rock Stars, een klein onafhankelijk label uit Washington. Zijn nieuwe cd verschijnt echter bij het veel kapitaalkrachtigere Dreamworks, de platenmaatschappij van Steven Spielberg. Een onmiddellijk resultaat van het succes van Good Will Hunting?

"Nee, de beslissing was al genomen, al waren de details van het contract nog niet helemaal uitgewerkt." Elliott Smith vertelt dat hij vier jaar lang deel heeft uitgemaakt van Heatmiser, een rockband die het midden hield tussen Fugazi en de Foo Fighters. Maar toen de groep splitte, weigerde Virgin de zanger te laten gaan: het label beriep zich op een clausule die bepaalde dat het ook recht had op het solomateriaal van de afzonderlijke groepsleden. Er zat voor Smith dus niets anders op dan op zoek te gaan naar een platenmaatschappij die bereid was zijn contract over te kopen. Dreamworks, dus.

Sinds de teloorgang van Heatmiser, in 1996, werkt Elliott Smith uitsluitend in zijn eentje. "Of ik de interactie met andere muzikanten mis? Pfff, alleen in abstracte zin. Ik heb beslist geen heimwee naar die specifieke band. We zijn nog altijd vrienden, maar voelen ons veel gelukkiger nu we elk ons eigen ding kunnen doen."

Was hij destijds al niet geneigd zijn beste songs op te sparen voor zijn eigen platen? "Die verleiding was er wel," geeft de zanger toe. "Maar ik trachtte eraan te weerstaan. Ken je Mic City Sons, onze laatste cd? Aangezien de groep uit elkaar viel tijdens de opnamen ervan, stond ik onder grote druk om van die plaat toch nog iets te maken. En dat kon alleen door er nummers aan toe te voegen die eigenlijk voor mijn volgende soloproject bestemd waren. Een daad van zelfopoffering? Zo voelde ik het toen wel aan, ja. Want ik blijf erbij dat die liedjes veel beter klinken als alleen ik ze speel."

Smiths nieuwe cd draagt de cryptische titel XO. "Dat is wat Amerikanen doorgaans onder een brief schrijven, voor ze hem ondertekenen. Het betekent zoveel als hugs and kisses. Vrij vertaald is dat 'veel liefs'."

Hoewel XO een zeer herkenbare Elliott Smith-plaat is, valt er toch een duidelijke muzikale ontwikkeling op waar te nemen. Sobere, spaarzaam gearrangeerde folkpopliedjes als 'Tomorrow, Tomorrow' of 'Pitzella' leunen nog sterk aan bij het materiaal uit Either/Or, maar in tegenstelling tot Smiths vorige cd's, die, met behulp van een viersporenbandopnemer in slaapkamers, kelders en huizen van vrienden tot stand kwamen, werd XO in een echte studio opgenomen. Ze klinkt dus iets minder lo-fi, maar ondanks een vollere productie en een uitgebreider instrumentarium is het subtiele, intimistische geluid van vroeger gelukkig bewaard gebleven. "In een studio slingeren gewoon meer instrumenten rond. Ik vond dat ik daarvan moest profiteren," vertelt Smith laconiek. "Ik speel bijvoorbeeld dolgraag piano en deze keer was er ook echt een voorhanden, dus..."

'Waltz #1' is van een omineuze strijkerspartij voorzien; in het fraaie, a capella gezongen 'I Didn't Understand' gaat Elliott Smith met stemmen om zoals The Beatles of The Beach Boys in hun beste jaren en 'A Question Mark' dient zich aan als een zwierige popsong waar een brommende tenorsax doorheen hinkelt. Het door elektrische gitaren voortgestuwde 'Amity' klinkt voor 's mans normale doen zelfs verrassend gespierd. Ondergaan de songs tussen het moment waarop Smith ze voor het eerst door zijn hoofd hoort galmen en dat waarop ze worden vastgelegd drastische veranderingen?

"Zeker. Het is immers veel opwindender de studio in te gaan zonder vast omlijnd plan, zodat er ruimte blijft voor toevalligheden. Als ik opneem, probeer ik ieder idee uit dat in me opkomt. Eerst leg ik de song vast in zijn elementairste vorm - stem en gitaar. Dan probeer ik wat piano of drums. Voegt de partij iets toe aan het nummer, dan behoud ik ze. Is dat niet het geval, dan is ze even gauw weer gewist. Het is een trial & error-proces. Ik wil immers niet telkens weer dezelfde plaat maken.

"XO heeft een rijker geluid, maar hoewel enkele van mijn favoriete platen, zoals de dubbele witte van The Beatles, bijzonder gelaagd aandoen en vol productionele snufjes zitten, vind ik zo'n caleidoscopische aanpak niet noodzakelijk beter dan een kale, sobere benadering. Maar ik heb mij lange tijd beperkt tot directe, akoestische muziek en daar raakte ik stilaan op uitgekeken. Dus experimenteer ik liever eens met wat anders, met iets dat nieuw is - tenminste: voor mij."

Elliott Smith is intussen van Portland naar Brooklyn verhuisd. Heeft de omgeving waarin hij zich bevindt invloed op zijn werk? "Dat kan haast niet anders. Ik ben ervan overtuigd dat je privé-situatie doorschemert in de manier waarop je praat, schrijft, met anderen omgaat... Maar vraag me niet hoe. Het leven in New York is uiteraard drukker en claustrofobischer dan in Portland; er heerst een gewelddadiger klimaat - dat voel ik. Maar als ik aan een song werk doe ik dat nooit volgens een rationeel plan of een weloverwogen strategie. De beste liedjes schrijven zichzelf, als in een droom."

Smith heeft in het verleden weleens verklaard zich niet te kunnen voorstellen dat hij uit zijn werk ooit enige voldoening zou putten. Cultiveert hij die onvrede bewust, uit angst voor het status quo? En is perfectie niet de grootste vijand van iedere kunstenaar?

De zanger schudt heftig het hoofd. "Neen, het is juist een goede zaak dat je de perfectie kunt bereiken. Het vormt een extra stimulans, zorgt ervoor dat je niet voortijdig indut. Het is waar: zodra ik een plaat af heb, ben ik teleurgesteld en gefrustreerd. Maar als ik de opnamen enkele maanden later opnieuw beluister, kom ik evengoed tot de slotsom dat het allemaal nog zo kwaad niet is. Ach, je eerste reactie op een kunstwerk of een situatie is niet altijd betrouwbaar, omdat ze gekleurd wordt door negatieve emoties. Al kan het lang duren voor je je gebrek aan objectiviteit zelf inziet. Bij het afspringen van een relatie gebeurt iets soortgelijks: stellen hebben, op het moment dat ze uit elkaar gaan, meestal geen goed woord meer voor elkaar over; ze worden verblind door hun wraaklust. Maar als enkele jaren later de diepste wonden geheeld zijn, hoor je: 'eigenlijk was mijn ex best wel aardig, alleen pasten we niet bij elkaar.' Het demoniseren van de partner maakt deel uit van een verwerkingsproces.

"Zo functioneer ik ook een beetje als artiest. Zodra iets af is, of gefixeerd, interesseert het me niet meer. Het ligt dan achter mij, dus wil ik zo snel mogelijk aan iets nieuws beginnen. Wat onaf is, houdt een belofte in; je kunt er nog alle kanten mee uit. Het kan de beste song worden die je ooit hebt geschreven. Het creatieve proces is voor mij dan ook veel belangrijker dan het uiteindelijke resultaat. Het eindproduct - de song, de plaat - dient alleen om aan andere mensen te laten horen. Of in het slechtste geval: om te verkopen.

"Elvis Costello is een van mijn grote helden. Maar het publiek beseft te weinig dat een meesterwerk als Blood & Chocolate er wellicht nooit gekomen zou zijn zonder het veel minder briljante Goodbye Cruel World." En als even later ook Neil Young ter sprake komt, besluit Elliott Smith dat een artiest pas echt groot is als ook zijn mindere momenten interessant zijn.

"Soms dient een muzikant een stap opzij te zetten om vervolgens weer vooruit te kunnen komen. Mislukkingen vormen een wezenlijk onderdeel van iedere carrière. Wie bang is om op zijn bek te gaan, kan maar beter bankier worden. Weet je, niemand is in staat voortdurend op hoog niveau te presteren. Hij die nooit misstappen begaat, durft waarschijnlijk niet voluit te leven. Ik geloof dat het veel verdienstelijker is je af en toe op glad ijs te wagen, ook al is de uitkomst onzeker, dan alleen dingen te herhalen die je allang onder de knie hebt. Want daar schuilt geen enkele uitdaging meer in. Wat veilig is, is stomvervelend."

DISCOGRAFIE: Met Heatmiser: Dead Air (Frontier, 1993); Cop and Speeder (Frontier 1994); Mic City Sons (Caroline, 1996). Solo: Roman Candle (Cavity Search, 1994); Elliott Smith (Kill Rock Stars, 1995); Either/Or (Kill Rock Stars, 1997). Al deze platen zijn sinds kort in Europa verkrijgbaar op Domino. De geluidsband van Good Will Hunting is uit bij EMI; XO verschijnt maandag bij Dreamworks. Elliott Smith treedt zondag 30 augustus op tijdens Pukkelpop in Hasselt-Kiewit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234